Ο γύρος του κόσμου με οδηγό τον Ηρόδοτο

David Asheri, Aldo Corcella, Alan Lloyd, Ηροδότου Ιστορίαι. Κείμενο και ερμηνευτικό υπόμνημα. Βιβλία Α-Δ. Μετάφραση Δημήτρης Σκουρέλλος, Κατερίνα Δημοπούλου, Δημήτρης Μουρατίδης. Επιμέλεια Αντώνης Ρεγκάκος. University Studio Press, Θεσσαλονίκη 22018, σελ. 656, 44 χάρτες και σχέδια. 1. Ο γέρος και οι πόλεμοι «Ζόρικο πράγμα η στρατιωτική ζωή, νεαρέ μου. Άκου με που σου λέω, εγώ γέρασα με το σπαθί στο χέρι. Βάλε μου κι άλλο να πιώ, δεν μπορώ να σου τα εξιστορήσω όλα αυτά με ξερό λαρύγγι. Ήμουν παλικαράκι δεκαεφτά χρονών, σαν εσένα καλή ώρα, όταν κίνησα από το χωριό μου, έξω από τη Σινώπη, για να μην ξαναγυρίσω. Ήμουν ο τρίτος γιος ενός αγρότη με δυο πιθαμές γης όλες κι όλες στην κατοχή του. Τα αδέλφια μου μοιράστηκαν τα λιγοστά κτήματα· για μένα δεν υπήρχε προοπτική σε εκείνον τον βρομότοπο». Ο γέρος έφερε την κούπα στα χείλη του και κατέβασε με μεγάλες γουλιές το γλυκό σαμιώτικο κρασί. Απέναντί του, ο νεαρός Ηρόδοτος τού γέμισε πάλι το ποτήρι από το λαγήνι. Κάθονταν σε μια γωνιά του καπηλειού, στην παραλία της Αλικαρνασσού, με θέα στο λιμανάκι με τις ψαρότρατες. Οι θαμώνες γύρω, ντόπιοι ψαράδες και χαμάληδες, πίναν φτηνό ρακί και τσιμπολογούσαν τηγανητό γαύρο. Όμως αυτός ο νεοφερμένος γέρος με το σκαμμένο πρόσωπο δεν ήταν σαν τους άλλους. Είχε ταξιδέψει σε όλον τον κόσμο και ήταν σωστό χρυσωρυχείο διηγήσεων. Ο Ηρόδοτος δεν είχε σκοπό να αφήσει την ευκαιρία να πάει χαμένη. Θα τον πότιζε με το καλύτερο κρασί που υπήρχε διαθέσιμο στην πόλη, μέχρι να τον στραγγίξει από όλες τις πληροφορίες του. «Που λες, παιδί μου, ήταν τότε ο καιρός που ο βασιλιάς Κροίσος της Λυδίας ζητούσε άνδρες για τον στρατό του, με σκοπό να συγκεντρώσει μεγάλη δύναμη και να επιτεθεί ενάντια στους Πέρσες. Μου πήρε δεκαπέντε μέρες να πάω από τη Σινώπη μέχρι τις Σάρδεις, την πρωτεύουσα του Κροίσου, κάνοντας τον μισό δρόμο πεζός και τον άλλο μισό με κάρα, όταν φιλοτιμούνταν κανένας αγωγιάτης να με μαζέψει καθ’ οδόν. Όμως είχα φτάσει πάνω στην ώρα για να καταταγώ. Οι Λυδοί μάς εκπαίδευσαν λίγο, και μετά από κανένα μήνα αναχωρήσαμε, ολόκληρο το στράτευμα, με τον ίδιο τον Κροίσο επικεφαλής. Διαβήκαμε το Κόκκινο Ποτάμι (τον Άλυ, καθώς τον λέτε εσείς οι γραμματιζούμενοι) και τραβήξαμε για τα βάθη της Ανατολίας, με σκοπό να εισβάλουμε στη Μηδία. Όμως τα πράγματα πήγαν στραβά. Ο Κύρος, ο αρχηγός των Περσών, μας πρόλαβε στη μέση της Καππαδοκίας. Οι Πέρσες, το ξέρουν οι πάντες, είναι σκληροτράχηλοι πολεμιστές, και εκείνη την εποχή, όπου βρίσκονταν ακόμη σε ημιάγρια κατάσταση, ήταν θηρία ανήμερα. Τσάκισαν τις άμυνές μας μέσα σε λίγες ώρες και έτρεψαν τη στρατιά του Κροίσου σε φυγή. Άρον-άρον γυρίσαμε στις Σάρδεις και ταμπουρωθήκαμε εκεί για τον χειμώνα. Ο σοφός Σόλων επισκέπτεται τον Κροίσο. Πίνακας του Νικολάους Κνύπφερ, 1650-1652. Μουσείο Γκέττυ, Καλιφόρνια. » Ο Κροίσος νόμιζε πως ήταν ασφαλής, οχυρωμένος μες στην πρωτεύουσά του. Λογάριαζε να συγκεντρώσει ενισχύσεις και να κινήσει πάλι την άνοιξη με πιο ισχυρές δυνάμεις. Αμ, δε. Μετά από λίγες εβδομάδες, οι ορδές του Κύρου εμφανίστηκαν έξω από τα τείχη της πόλης και άρχισαν να μας πολιορκούν. Ο Πέρσης μάς είχε πάρει στο κατόπι. Να θυμάσαι πάντοτε ένα πράγμα, ό,τι και αν λένε: δεν υπάρχει απόρθητο φρούριο. Κάθε οχύρωση, όσο γερή και να είναι, έχει κάποιο σημείο που είναι πιο αδύναμο ή κακοφυλαγμένο. Μόλις κατάφεραν οι Πέρσες να βρουν το αδύνατο σημείο στα τείχη των Σάρδεων, σκαρφάλωσαν και όρμησαν μέσα. Ακολούθησε η συνηθισμένη σφαγή και λεηλασία που συμβαίνει σε κάθε ανάλογη περίσταση, αλλά ο Κύρος ήταν μεγαλόψυχος. Δεν άφησε τους Πέρσες του να βιάζουν και να πλιατσικολογούν για πολύ. Ακόμη και τον Κροίσο, που τον ανέβασε αρχικά στην πυρά για να τον κάψει ζωντανό, εντέλει τον λυπήθηκε και του χάρισε τη ζωή. Σε εμάς τους στρατιώτες των εχθρών έδωσε επιλογή: να γυρίσουμε στις πατρίδες μας ή να μπούμε μισθοφόροι στον περσικό στρατό. Για μένα, όμως, επιλογή δεν υπήρχε. Δεν σκόπευα να πάω πίσω στον βρομότοπό μου. » Όσο υπηρετούσα υπό τις διαταγές του Κύρου, γνωρίσαμε μεγάλες δόξες. Ο άνθρωπος ήταν ηγέτης με τα όλα του, οι άνδρες τον λάτρευαν, και φαινόταν ανίκανος να χάσει μάχη. Μαζί του κυριέψαμε τη Βαβυλώνα, την πόλη με τα εφτά πολύχρωμα τείχη, που οι πύργοι της ορθώνονταν μέχρι τον ουρανό. Στα ζεστά σοκάκια γύρω από τον ναό της Ιστάρ οι κοπέλες παραδίδονταν στην αγκαλιά σου για ένα νόμισμα. Στους τεχνητούς κήπους, που είχαν φυτέψει οι παλιοί βασιλιάδες της πόλης στις ταράτσες των παλατιών τους, τα γλέντια διαρκούσαν μέχρι το πρωί. Κάποτε, αναγκαστικά, φύγαμε από εκείνον τον παράδεισο, και ο Κύρος μάς πήγε πίσω στην Περσία. Χρόνια ολόκληρα περιοδεύαμε γύρω-γύρω στην επικράτεια του Ιράν για να συντρίβουμε τοπικές ανταρσίες και να τηρούμε την τάξη. » Τελικά ο Κύρος σκοτώθηκε σε μια εκστρατεία πέρα από τα βόρεια σύνορα, κυνηγώντας κάποια φυλή αγρίων στην κεντρική Ασία. Εγώ δεν ήμουν μαζί του σε εκείνην την επιχείρηση. Είχα μείνει πίσω με τη φρουρά στη Χορασμία, μη τυχόν ξεσπάσουν πάλι ταραχές. Το πτώμα του Κύρου το έφεραν βαλσαμωμένο και το έθαψαν στις Πασαργάδες, στο μνημείο που είχε ετοιμάσει ο ίδιος από καιρό. Νέος βασιλιάς έγινε ο γιος του ο Καμβύσης, που είχε άλλα μεγαλεπήβολα σχέδια για τον στρατό του. » Ο Καμβύσης, που λες, είχε βάλει στο μάτι την Αίγυπτο, τη μεγάλη χώρα των φαραώ, που η δόξα της απλωνόταν σε όλον τον κόσμο. Αυτό δεν ήταν εύκολο εγχείρημα. Επί τρία χρόνια ο Καμβύσης στρατολογούσε νέους από ολόκληρο το Ιράν και ξεζούμιζε την περσική αριστοκρατία με αλλεπάλληλους φόρους. Τελικά μαζεύτηκε ισχυρό στράτευμα, και ξεκινήσαμε για να εισβάλουμε στην Αίγυπτο από το Σινά. Είχαμε την αίσθηση, καθώς φεύγαμε, ότι η μισή Περσία ευχόταν να μην ξαναγυρίσει αυτός ο θεόμουρλος βασιλιάς με τον στρατό του. Όμως η εκστρατεία καθ’ εαυτήν πήγε ανέλπιστα καλά. Οι Αιγύπτιοι πρόβαλαν ελάχιστη αντίσταση στα σύνορα. Μέσα σε λίγες εβδομάδες είχαμε κυριέψει όλο το Δέλτα του Νείλου, πήραμε τη Μέμφιδα, και προχωρούσαμε προς τον Νότο. Ο Καμβύσης στέφθηκε νέος φαραώ, και η αιγυπτιακή γραφειοκρατία τού ορκίστηκε αιώνια πίστη. » Η δυσκολία ήταν ότι αυτός ο νεαρός μονάρχης δεν γνώριζε μέτρο. Δεν του έφτανε που είχε κατακτήσει την Αίγυπτο, την πολύχρυση αυτοκρατορία των πυραμίδων και των θρύλων. Ήθελε να απλώσει την εξουσία του σε ολόκληρη την Αφρική. Και όσο περνούσε ο καιρός, γινόταν όλο και πιο απόκοτος και αλλοπρόσαλλος. Δίχως κατάλληλες προετοιμασίες και εφόδια, μας ξεσήκωσε μια μέρα να εκστρατεύσουμε ενάντια στην Αιθιοπία, στη βαθιά ενδοχώρα νότια από τον πρώτο καταρράκτη του Νείλου. Έλεγαν πως η χώρα εκείνη έκρυβε απίστευτα θαύματα, μεταλλεία που ξεχειλίζουν χρυσάφι, πεδιάδες όπου φυτρώνουν μαγειρεμένα κρέατα, ποτάμια που ευωδιάζουν μύρο και χαρίζουν μακροζωία. Όμως, για να φτάσεις εκεί, πρέπει να διασχίσεις εκατοντάδες χιλιόμετρα ερήμου, και εμείς είχαμε ξεκινήσει με λειψά εφόδια, διότι ο Καμβύσης δεν κρατιόταν. Στη μέση της ερήμου οι προμήθειες μάς τελείωσαν, αλλά ο Καμβύσης δεν ήθελε ούτε να ακούσει για υποχώρηση. Φάγαμε πρώτα τα υποζύγια· μετά καταντήσαμε να τρεφόμαστε με αγριόχορτα και τρωκτικά που τσακώναμε ανάμεσα στα βράχια. Εντέλει, μια νύχτα, σε έναν λόχο του στρατού, οι άνδρες έριξαν κλήρο και διάλεξαν έναν αναμεταξύ τους, που τον έσφαξαν και τον καταβρόχθισαν. Μόνο τότε φοβήθηκε ο Καμβύσης και διέταξε να γυρίσουμε πίσω. Μέχρι να ξαναπεράσουμε την έρημο και να φτάσουμε στη Μέμφιδα, είχαμε απομείνει οι μισοί. » Δεν θα είχε καλό τέλος ο Καμβύσης, αυτό ήταν εμφανές. Μετά από λίγο ήρθαν τα νέα ότι είχε ξεσπάσει ανταρσία στο Ιράν, και τον περσικό θρόνο τον είχε καταλάβει κάποιος σφετεριστής, που αυτοπαρουσιαζόταν δήθεν σαν αδελφός του Καμβύση και νόμιμος διάδοχος. Ο Καμβύσης μάς πήρε γρήγορα για να σπεύσουμε πίσω στην Περσία και να καταπνίξουμε την εξέγερση. Όμως πέθανε μυστηριωδώς στον δρόμο, ενώ περνούσαμε τη Συρία. Μέχρι σήμερα κανείς δεν ξέρει να πει με βεβαιότητα τι του συνέβη. Κάποιοι λένε πως πέθανε από ατύχημα, καθώς πήγε να καβαλικέψει αδέξια το άλογό του. Άλλοι διατείνονται ότι τον έπιασε τρέλα και έκοψε ο ίδιος τον λαιμό του, την ώρα που έπαιζε με το μαχαίρι έξω από τη σκηνή του. Εμένα μου φαίνεται πιο πιθανό ότι τον ξεπάστρεψαν κρυφά τίποτε πράκτορες των σφετεριστών, που είχαν διεισδύσει στο στρατόπεδο. » Τέλος πάντων, μετά που πέθανε ο Καμβύσης, επικράτησε αναστάτωση και αναρχία. Εμείς δεν ξέραμε αν έπρεπε να υπηρετήσουμε τον νέο κάτοχο του θρόνου ή να τον πολεμήσουμε σαν σφετεριστή, όπως ήθελε να μας βάλει να κάνουμε ο Καμβύσης. Τελικά το πράγμα κρίθηκε στα ανώτατα κλιμάκια, ανάμεσα στους ίδιους τους αριστοκράτες της Περσίας. Μια ομάδα από αυτούς οργάνωσαν μυστικό κίνημα αντίστασης, εισέβαλαν στα ανάκτορα και σκότωσαν τον σφετεριστή και όλο το επιτελείο του. Αρχηγός αυτών των αντιστασιακών ήταν ο Δαρείος, ένας νεαρός ευγενής που είχε κάνει και αξιωματικός στη στρατιά μας στην Αίγυπτο για ένα φεγγάρι. Σε αυτόν ορκιστήκαμε πίστη όταν ανακηρύχθηκε βασιλιάς. » Δεν μπορείς να το αρνηθείς: η βασιλεία του Δαρείου ήταν καιρός μεγάλης ακμής και δόξας. Για δύο χρόνια, αφότου ανήλθε στην εξουσία, τριγυρίζαμε μαζί του από τη μία άκρη της αυτοκρατορίας στην άλλη, για να πατάξουμε τις κατά τόπους ανταρσίες και να εδραιώσουμε την κυριαρχία του. Από τη Μηδία ώς τη Βαβυλώνα, από την Αρμενία και τον Καύκασο μέχρι τη Βακτρία, καταλύσαμε κάθε εξέγερση, και ο Δαρείος σταύρωνε κάθε φορά τους αρχηγούς των επαναστατών για παραδειγματισμό. Μετά, όταν πια η βασιλεία του είχε θεμελιωθεί στέρεα, ο Δαρείος ανασυγκρότησε τις δυνάμεις του και ετοιμάστηκε και αυτός για κατακτήσεις. Η μεγάλη στιγμή μας ήταν όταν εισβάλαμε στην Ινδία και κυριέψαμε ολόκληρη σχεδόν την κοιλάδα του ποταμού Ινδού. Έχω γυρίσει τον κόσμο, αλλά τόπο σαν την Ινδία δεν έχω ξαναδεί. Τα λουλούδια και τα φρούτα, τα ψάρια και τα θηρία του ποταμού εκεί πέρα δεν έχουν το όμοιό τους πουθενά αλλού. Το Λιοντάρι της Βαβυλώνας. Λιοντάρι που συνθλίβει άνθρωπο. Άγαλμα από βασάλτη, πιθανώς χετιτικής κατασκευής, από την αρχαία Βαβυλώνα, περ. 1595 π.Χ. Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου, Ουάσιγκτον (φωτογραφία περ. του 1932). » Ο Δαρείος το είχε σκοπό να συνεχίσει με την κατάκτηση της ινδικής χερσονήσου. Ήθελε να περάσει τα βουνά, να μπει στην κοιλάδα του Γάγγη και να κινηθεί προς τον Νότο. Δυστυχώς οι δειλοί σύμβουλοί του τον απέτρεψαν από το τόλμημα. Κάθε μέρα τού έπαιρναν τα αυτιά με τις κούφιες προειδοποιήσεις τους: ότι τάχα η Ινδία είναι απέραντη και κανείς δεν μπορεί να την κατακτήσει, ότι ο περσικός στρατός δεν είχε αρκετά εφόδια, ότι θα είχε την τύχη του Καμβύση στην έρημο της Αιθιοπίας, και άλλα τέτοια. Στο τέλος ο Δαρείος αποθαρρύνθηκε, ή ίσως απλώς απαύδησε, και μας οδήγησε πίσω. Δεν μπορούσε όμως να καθίσει ήσυχος. Σχεδίασε άλλη εκστρατεία, αυτή τη φορά στον Βορρά, ενάντια στους Σκύθες, που κατοικούν στη στέπα πάνω από τον Εύξεινο Πόντο. Αυτό ήταν το μοιραίο λάθος του. Την Ινδία θα μπορούσε να την έχει βάλει στο χέρι. Όμως η σκυθική στέπα δεν παλεύεται. » Με τον Δαρείο επικεφαλής, περάσαμε τον Βόσπορο και προχωρούσαμε βόρεια, υποτάσσοντας τις φυλές στη δυτική ακτή του Εύξεινου Πόντου. Τελικά διαβήκαμε τον Δούναβη και μπήκαμε στα εδάφη των Σκυθών. Ο Δαρείος είχε κατά νου μια εκστρατεία-αστραπή, όπου θα νικούσε τους Σκύθες σε αποφασιστική αναμέτρηση και θα επέβαλε διαμιάς την κυριαρχία του στον Βορρά. Όμως οι Σκύθες δεν αντέδρασαν όπως το περίμενε. Αντί να βγουν να τον αντιμετωπίσουν σε ανοιχτή μάχη, οι νομάδες αυτοί έκαναν κλεφτοπόλεμο και διαρκώς ξέφευγαν από τις δυνάμεις μας. Μας προκαλούσαν με μικρές αψιμαχίες και επιδρομές, μας ανάγκαζαν να τους καταδιώξουμε, και έτσι μας παρέσυραν όλο και πιο βαθιά μέσα στη χώρα τους. Με τα πολλά, μας βρήκε ο χειμώνας μέσα στη στέπα. Δεν έχω ξανανιώσει τέτοιο κρύο. Κανείς σας εδώ στον Νότο δεν ξέρει τι θα πει κρύο. Η ανάσα πάγωνε βγαίνοντας από το στόμα σου. Πήγαινες να μιλήσεις, και τα λόγια σου γίνονταν κρύσταλλο στο λαρύγγι σου. Αν τρύπαγαν τα γάντια σου, τα δάχτυλά σου μαύριζαν και σάπιζαν αμέσως. Οι χιονοθύελλες μάς ρήμαξαν. Με μεγάλη δυσκολία καταφέραμε, όσοι επιζήσαμε, να γυρίσουμε στον Βόσπορο και να διαπεραιωθούμε απέναντι. Ο Δαρείος δεν συνήλθε ποτέ από αυτήν την περιπέτεια. Κλείστηκε στο παλάτι του και δεν ηγήθηκε ξανά του στρατού. » Το κρύο της Σκυθίας, αυτό ήταν που με έκανε να καταλάβω ότι είχα γεράσει πια. Η εποχή των ανδραγαθημάτων μου είχε παρέλθει. Κοίταξα μια μέρα το πρόσωπό μου σε ένα κάτοπτρο και δεν με αναγνώρισα. Ευτυχώς, με τόσα χρόνια στρατιωτικής υπηρεσίας, είχα μαζέψει καλό κομπόδεμα, κάμποσα χρυσά φλουριά για να περάσω αξιοπρεπώς τα γεράματά μου. Κατέβηκα λοιπόν εδώ στον Νότο, στις πολιτείες της ακτής, να ξανακούσω και τα ελληνικά που μιλούσα στα νιάτα μου. Η Μίλητος, η Έφεσος, η Σμύρνη είναι πολύ ακριβές πόλεις, δεν με φτάνουν οι οικονομίες μου για να ζήσω εκεί. Όμως εδώ σε σας, στην Αλικαρνασσό, είναι πιο φτηνά. Λέω να πιάσω κανένα σπιτάκι στην παραλία, να περνάω τις μέρες μου με κολύμπι και ψάρεμα. Τόσα χρόνια στρατιώτης στην ενδοχώρα, μου έχει λείψει η θάλασσα. » Ακούω τώρα ότι ο νέος βασιλιάς, ο Ξέρξης ο γιος του Δαρείου, ετοιμάζεται και αυτός για δικές του εκστρατείες. Τούτος έχει βάλει στο μάτι την Ελλάδα, απέναντι. Συγκεντρώνει αναρίθμητο πεζικό και ναυτικό για να χτυπήσει τους Έλληνες σε όλα τα μέτωπα. Θα εισβάλει με το στράτευμά του από τη Μακεδονία, ενώ τα καράβια του θα αλωνίζουν στο Αιγαίο. Άμα γίνει αυτό, οι πατριώτες μας οι Έλληνες στην αντίπερα όχθη θα τα βρουν σκούρα. Άκουσέ με που σου το λέω: οι Πέρσες είναι ανίκητοι, δεν υπάρχει ανθρώπινη στρατιά που να μπορεί να τους αντισταθεί. Τους Πέρσες τους σταμάτησαν μόνο τα φυσικά φαινόμενα, η καυτή έρημος και ο παγετός. Το ξέρω διότι μαζί τους υπηρέτησα κι εγώ παντού. Μην αμφιβάλλεις, οι Έλληνες την έχουν πολύ άσχημα». Πολλά χρόνια αργότερα, ηλικιωμένος πια και ο ίδιος, ο Ηρόδοτος φυλλομετρούσε τις σημειώσεις που είχε κρατήσει από τη συνομιλία του με εκείνον τον λαλίστατο βετεράνο. Η αφήγηση του γέρου ήταν κάπως σαν συνοπτική ιστορία της οικουμένης για διάστημα πολλών δεκαετιών. Οι αυτοκρατορίες διαδέχονταν η μία την άλλη (Λυδία, Αίγυπτος, Βαβυλώνα, Περσία), οι βασιλείς ανεβοκατέβαιναν στον θρόνο, και όλα συνέβαιναν χάρη σε μια συμπαγή στρατιά από τέτοιους ανθρωπάκους, που βάδιζαν με τα όπλα τους παντού, από το Αιγαίο ώς την Ινδία, από την άμμο έως τους πάγους. Θα μπορούσε άραγε αυτή η διήγηση να αποτελέσει τον άξονα για μια μεγάλη ιστορική συγγραφή; Ένα εκτενές χρονικό του κόσμου, από τη μεγάλη εποχή της βασιλείας των Λυδών μέχρι τους πολέμους του Ξέρξη εναντίον της Ελλάδας; Ο Ηρόδοτος το γυρόφερνε αυτό το σχέδιο στο μυαλό του εδώ και πολύν καιρό. Τελικά πήρε ένα αδειανό φύλλο παπύρου, το έστρωσε στο γραφείο μπροστά του και έπιασε γερά την πένα. 2. Σχόλια στο βιβλίο των πάντων Ο πλήρης σχολιασμός της Ιστορίας του Ηρόδοτου, στο σύνολό της, δεν είναι έργο ενός ανθρώπου. Το εύρος των θεμάτων που έχει διερευνήσει ο Ηρόδοτος, η τεράστια ποικιλία των γνώσεών του, η απέραντη γεωγραφική έκταση και η πολλαπλότητα των εθνών που καλύπτει η επισκόπησή του, όλα τούτα ξεπερνούν τη μάθηση και τις ικανότητες που διαθέτει οποιοσδήποτε μεμονωμένος φιλόλογος ή άλλος επιστήμονας σήμερα. Ο ιδεώδης σχολιαστής του ηροδότειου κειμένου πρέπει να είναι εξοικειωμένος με όλους σχεδόν τους αρχαίους λαούς και πολιτισμούς που άνθισαν στη Μεσόγειο, στην Εγγύς Ανατολή και στην Κεντρική Ασία κατά το πρώτο μισό της πρώτης χιλιετίας π.Χ. Χρειάζεται να έχει μελετήσει σε βάθος την ιστορία και την αρχαιολογία της Αχαιμενικής Περσίας και της φαραωνικής Αιγύπτου, της Λυδίας και της Βαβυλώνας, και ακόμη τον πολιτισμό των νομαδικών φύλων που νέμονταν τις στέπες της Ουκρανίας και της κεντρικής Ασίας. Οφείλει επίσης να γνωρίζει τους πιο απομακρυσμένους πολιτισμούς του αρχαίου κόσμου, στην Ινδία, στην Αραβία, στη Νουβία και στην ανατολική Αφρική, αν μη τι άλλο για να μπορεί να ξεχωρίσει τα πραγματικά από τα μυθώδη στοιχεία στις εξωτικές περιγραφές του Ηρόδοτου. Ο Κύρος ο Μέγας εκπορθεί τη Βαβυλώνα. Πίνακας του Τζων Μάρτιν, 1819. Βρετανικό Μουσείο. Εκτός αυτών, ο ιδανικός σχολιαστής πρέπει να είναι ειδικός στην ελληνική ιστορία της αρχαϊκής και κλασικής εποχής, στα θέματα των ελληνοπερσικών πολέμων και του ελληνικού αποικισμού, στην τοπική ιστορία και αρχαιολογία της Αθήνας, της Σπάρτης, της Σάμου και άλλων πόλεων της κυρίως Ελλάδας. Είναι ανάγκη να ασχοληθεί με την εξέλιξη της πολιτικής σκέψης και πρακτικής στον αρχαίο κόσμο, ιδίως με την παθολογία της τυραννίας κατά την αρχαϊκή περίοδο. Χρειάζεται να αφομοιώσει τις μεθόδους και τα πορίσματα της αρχαιοελληνικής επιστήμης, σε όλες τις ειδικεύσεις της, από τη γεωγραφία, τη γεωλογία και τη μετεωρολογία μέχρι τη ζωολογία, τη βοτανολογία και την ιατρική. Όσο περισσότερο το σκέφτεται κανείς, τόσο πείθεται πως ο ιδεατός σχολιαστής του ηροδότειου κειμένου είναι πλάσμα φανταστικό, μια θεωρητική σύλληψη του λογισμού δίχως αντίστοιχο στην πραγματικότητα: κάπως σαν τον ιδανικό αναγνώστη του Τζόυς, ο οποίος πάσχει από την ιδανική αϋπνία, ώστε να μπορεί να διαβάσει ολόκληρον τον Οδυσσέα και το Finnegans Wake χωρίς διακοπή· ή σαν τους τερατώδεις παντογνώστες της φανταστικής λογοτεχνίας που είναι σε θέση να ανακαλέσουν μεμιάς τα πάντα στον νου τους, από τον Φούνες τον Μνήμονα του Μπόρχες μέχρι το Τριόμματο Κοράκι του Τζωρτζ Ρ. Ρ. Μάρτιν. Γι’ αυτό η σύγχρονη τάση, που έχει επικρατήσει στην αρχαιογνωστική επιστήμη κατά τις τελευταίες δεκαετίες, είναι να μοιράζεται ο σχολιασμός της ηροδότειας Ιστορίας σε περισσότερους ειδικούς μελετητές. Καθένας τους αναλαμβάνει ξεχωριστό τμήμα του έργου, λόγου χάρη ένα από τα εννέα βιβλία, το οποίο ανταποκρίνεται περισσότερο στα ερευνητικά του ενδιαφέροντα και στην επιστημονική του ειδίκευση. Αυτός ο κανόνας εφαρμόζεται τώρα στον εν εξελίξει συνολικό υπομνηματισμό του ηροδότειου κειμένου, που οι επιμέρους τόμοι του δημοσιεύονται προοδευτικά από τις πανεπιστημιακές εκδόσεις του Καίμπριτζ. Τα υπομνήματα στα ύστερα βιβλία, από το πέμπτο έως το ένατο, έχουν ήδη κυκλοφορήσει με αρκετή επιτυχία. Το πρώτο βιβλίο, ομολογουμένως, δεν ευτύχησε, και οι τόμοι για τα υπόλοιπα παραμένουν ακόμη ανέκδοτοι. Πριν από το συλλογικό εγχείρημα των εκδόσεων του Καίμπριτζ, είχε πραγματοποιηθεί ανάλογη προσπάθεια στο πλαίσιο της ιταλικής σειράς «Λορέντσο Βάλλα»: αυτή είναι η σπουδαιότερη συλλογή σχολιασμένων εκδόσεων για τα κλασικά κείμενα στην Ιταλία, και κυκλοφορεί υπό την αιγίδα του εκδοτικού κολοσσού Mondadori. Ο σχεδιασμός της συνολικής έκδοσης ανατέθηκε στον Ντάβιντ Ασέρι, καθηγητή της αρχαίας ιστορίας στο Εβραϊκό Πανεπιστήμιο της Ιερουσαλήμ, ο οποίος είχε γεννηθεί στη Φλωρεντία αλλά αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την Ιταλία εξαιτίας των φυλετικών νόμων του Μουσολίνι, παραμονές του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Ο Ασέρι, μαθητής και συνεργάτης του σπουδαίου Αρνάλντο Μομιλιάνο, είχε μελετήσει ειδικά την ιστορία της αχαιμενικής Περσίας και έμαθε την παλαιά περσική και την ακκαδική γλώσσα. Ανέλαβε λοιπόν να υπομνηματίσει το πρώτο και το τρίτο βιβλίο της ηροδότειας συγγραφής, που είναι αφιερωμένα κατά το πλείστον στην ιστορία των Περσών, από τον Κύρο μέχρι τον Δαρείο. Ο Ασέρι λογάριαζε επίσης να επιμεληθεί τον σχολιασμό των δύο τελευταίων βιβλίων, του όγδοου και του ένατου, με τις διηγήσεις για τη ναυμαχία της Σαλαμίνας και τη μάχη των Πλαταιών. Όμως ο πρόωρος θάνατός του το 2000 δεν του επέτρεψε να φέρει εις πέρας αυτή την εργασία. Οι σημειώσεις που άφησε στα κατάλοιπά του συμπληρώθηκαν και εμπλουτίστηκαν από δύο εξέχοντες Ιταλούς ειδικούς στον Ηρόδοτο, τον Πιέτρο Βαννιτσέλλι και τον Άλντο Κορτσέλλα· έτσι ολοκληρώθηκαν οι δύο τελευταίοι τόμοι της σειράς. Όσο για τα υπόλοιπα βιβλία του Ηρόδοτου, αυτά ανατέθηκαν σε άλλους συγγραφείς με την κατάλληλη επιστημονική κατάρτιση. Το δεύτερο βιβλίο, που πραγματεύεται την Αίγυπτο, το υπομνημάτισε ο Βρετανός Αιγυπτιολόγος Άλαν Λόυντ, ο κορυφαίος ειδήμων του καιρού μας όσον αφορά την Αίγυπτο της Ύστερης Περιόδου και τη σχέση της με την αρχαία Ελλάδα. Το τέταρτο βιβλίο, που αναφέρεται στη Σκυθία, το επωμίστηκε ο νεαρός ακόμη τότε Άλντο Κορτσέλλα, μαθητής του περίφημου Λουτσιάνο Κάνφορα στο Μπάρι, συγγραφέας μιας ενδιαφέρουσας διδακτορικής διατριβής γύρω από τις μεθοδολογικές και γνωσιακές αρχές της ηροδότειας εθνογραφίας. Για τα υπολειπόμενα βιβλία (πέμπτο έως έβδομο), που έχουν και αυτά να κάνουν με τους Περσικούς Πολέμους, έγραψαν τα σχόλια δύο επιφανείς Ιταλοί καθηγητές αρχαίας ιστορίας, ο Τζουζέππε Νέντσι και ο Πιέτρο Βαννιτσέλλι. Το εκδοτικό εγχείρημα της σειράς «Λορέντσο Βάλλα» προκάλεσε αίσθηση στον φιλολογικό κόσμο. Αυτό ήταν το πρώτο εκσυγχρονισμένο και πλήρες υπόμνημα στην Ιστορία του Ηρόδοτου, καμωμένο με βάση τα πορίσματα της σημερινής αρχαιογνωστικής επιστήμης, ενημερωμένο με όλες τις αρχαιολογικές ανακαλύψεις και με την τελευταία λέξη της βιβλιογραφίας. Ιδίως ο σχολιασμός των τεσσάρων πρώτων βιβλίων, που πραγματεύονταν την ιστορία της Ανατολής, της Σκυθίας και της Αιγύπτου, ήταν εργασία ανεπανάληπτη για την ακρίβεια και τον πλούτο των πληροφοριών της. Ήδη από τη δεκαετία του 1990 καθιερώθηκε ως σημείο αναφοράς στις ηροδότειες σπουδές, και μέχρι σήμερα παραμένει ανεπανάληπτος ερευνητικός άθλος. Δεν έχει δει το φως ακόμη άλλο υπόμνημα, το οποίο θα ισοφαρίζει έστω και θα συμπληρώνει τη δουλειά των Ασέρι, Λόυντ και Κορτσέλλα για τα πρότερα βιβλία της ηροδότειας συγγραφής. Αρχαίο λυδικό αγγείο με παραστάσεις ζώων. Αρχαιολογικό μουσείο της Μανίσα (Μαγνησία επί Σιπύλω), Τουρκία. Γι’ αυτό το 2007 οι πανεπιστημιακές εκδόσεις της Οξφόρδης επιφόρτισαν μια ομάδα μεταφραστών να μεταγλωττίσουν στα αγγλικά τον ιταλικό σχολιασμό των τεσσάρων πρώτων βιβλίων. Υπό την εποπτεία του Όσγουιν Μάρραιυ, καθηγητή της αρχαίας ιστορίας στην Οξφόρδη, τα τέσσερα μεταφρασμένα υπομνήματα συγκεντρώθηκαν και εκδόθηκαν σε έναν μεγάλο τόμο, με βιβλιογραφικές και άλλες συμπληρώσεις, ώστε να ληφθούν υπόψη και νέα ερευνητικά δεδομένα που είχαν προκύψει στο μεταξύ. Ο Μάρραιυ αφιέρωσε τον τόμο στη μνήμη του Ντάβιντ Ασέρι, ο οποίος υπήρξε στενός φίλος του και γνώριμη μορφή στην καλοκαιρινή Οξφόρδη για δεκαετίες. Κάθε χρόνο, γύρω στις αρχές Ιουνίου, ο Ασέρι και η σύζυγός του Ντβόρα (διεθνώς αναγνωρισμένη ειδικός στην αρχαία κωμωδία) κατέφθαναν στην Οξφόρδη και περνούσαν εκεί τους θερινούς μήνες, μελετώντας στις βιβλιοθήκες του πανεπιστημίου και συγκεντρώνοντας ερευνητικό υλικό. Χάρη στην αγγλική μετάφραση, τα σχόλια των Ασέρι, Λόυντ και Κορτσέλλα γνώρισαν ακόμη πλατύτερη απήχηση στην επιστημονική κοινότητα. Ο κοινός τόμος τους έγινε δημοφιλέστατο εγχειρίδιο και παραμάσχαλο βοήθημα για όλους τους φοιτητές της φιλολογίας και τους νεόκοπους ερευνητές. Στην Ελλάδα υπήρχαν από καιρό στρωτές νεοελληνικές μεταφράσεις του ηροδότειου κειμένου. Κυκλοφορούσαν επίσης χρήσιμες μονογραφίες και εγκυκλοπαιδικά εγχειρίδια, που πραγματεύονται ποικίλες πλευρές της Ιστορίας. Όμως έλειπε ένα έργο λεπτομερειακού σχολιασμού, με εμπεριστατωμένες πραγματολογικές πληροφορίες για τις αρχαιογνωστικές αναφορές κάθε επιμέρους χωρίου και με έγκυρη βιβλιογραφική ενημέρωση. Για να καλυφθεί αυτό το κενό, τουλάχιστον προκειμένου για τα πρωιμότερα βιβλία της ηροδότειας συγγραφής, ο καθηγητής Αντώνης Ρεγκάκος και το χαλκέντερο επιτελείο του στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης μετέφρασαν στα ελληνικά την αγγλόγλωσση έκδοση της Οξφόρδης. Η μετάφραση τυπώθηκε από το University Studio Press και κυκλοφορεί πλέον σε ενιαίο σκληρόδετο τόμο μεγάλου σχήματος. Ο τόμος περιλαμβάνει και το αρχαίο κείμενο των τεσσάρων πρώτων βιβλίων του Ηρόδοτου, αν και δεν προσφέρεται μετάφρασή του στα νέα ελληνικά. Ομολογουμένως, οι ογκώδεις διαστάσεις του βιβλίου, με τις δίστηλες σελίδες και τα μικρά τυπογραφικά στοιχεία, δυσκολεύουν κάπως την ανάγνωση, ενώ το βάρος του απαγορεύει ολωσδιόλου τη μεταφορά του σε φοιτητικά δισάκια. Παρά ταύτα, ο τόμος αυτός είναι ό,τι καλύτερο υπάρχει σήμερα στην ελληνόγλωσση βιβλιογραφία για την εμπεριστατωμένη μελέτη της ηροδότειας συγγραφής από προχωρημένους φοιτητές, αλλά και νεοφώτιστους ερευνητές και φιλομαθείς ερασιτέχνες αρχαιογνώστες. Εγώ ο ίδιος διανέμω αυτό το βιβλίο κάθε χρόνο στα πανεπιστημιακά μου μαθήματα για τον Ηρόδοτο. Μακάρι να κυκλοφορήσει μελλοντικά κάτι ανάλογο για τα πέντε επόμενα βιβλία της ηροδότειας Ιστορίας, με μετάφραση είτε των ιταλικών τόμων της σειράς «Λορέντσο Βάλλα», είτε των εκδόσεων του Καίμπριτζ, είτε και συνδυασμού των δύο. 3. Ερευνητής και ταξιδιώτης Ο Ντάβιντ Ασέρι έχει συνθέσει επίσης τη γενική εισαγωγή του τόμου, όπου επισκοπεί τις κύριες πραγματολογικές πλευρές και τις πνευματικές διαστάσεις της ηροδότειας συγγραφής. Εξετάζει τα διαθέσιμα βιογραφικά στοιχεία για τον Ηρόδοτο, ανιχνεύει το εύρος των ταξιδιών και τις πηγές των πληροφοριών του, τις ερευνητικές μεθόδους του και τις βασικές αρχές της σκέψης του. Διερευνά τις απόψεις του αρχαίου ιστορικού γύρω από την επιστήμη του καιρού του, την πολιτική ζωή και τη θεολογία, τη γεωγραφία της οικουμένης και τη χρονολόγηση της παγκόσμιας ιστορίας. Προπάντων, αναδεικνύει τους γενικούς μεταφυσικούς νόμους οι οποίοι διέπουν το ιστορικό γίγνεσθαι σύμφωνα με την κοσμοαντίληψη του Ηρόδοτου, τις υπερκείμενες δυνάμεις που καθορίζουν την ανθρώπινη κατάσταση και την πορεία της ανθρωπότητας μέσα στον χρόνο. Λιγότερα έχει να πει σχετικά με την αφηγηματική τέχνη του Ηρόδοτου, αν και διατυπώνει προσφυείς παρατηρήσεις για τις επιδράσεις που δέχτηκε ο ιστορικός από το ύφος της επικής ποίησης και από το πνεύμα της αττικής τραγωδίας. Ο Ηρόδοτος του Ασέρι είναι πρωτίστως διανοούμενος και ερευνητής, και πολύ λιγότερο παραμυθάς ή δεξιοτέχνης της γραφής. Ο αυθεντικός τίτλος του έργου, καθώς προκύπτει από το προοίμιο, φαίνεται πως ήταν Ἡροδότου ἱστορίης ἀπόδεξις, «Έκθεση της έρευνας του Ηρόδοτου». Ο όρος ἱστορία, ομόρριζος του ρήματος οἶδα («γνωρίζω»), σήμαινε για τους Έλληνες του πέμπτου αιώνα π.Χ. την έρευνα για συγκέντρωση πληροφοριών, ιδίως από προφορικές πηγές, και εν γένει την προσπάθεια για την απόκτηση της γνώσης. Δεν χρησιμοποιούνταν μόνο για την ιστορική διερεύνηση των γεγονότων του παρελθόντος αλλά για κάθε πεδίο του επιστητού. Πράγματι, το έργο του Ηρόδοτου δεν περιορίζεται στην έκθεση ιστορικών συμβάντων, όπως οι πόλεμοι μεταξύ Ελλήνων και Περσών ή τα κατορθώματα των βασιλιάδων της Ανατολής. Εκτείνεται σε πλείστα άλλα ερευνητικά αντικείμενα, από τη γεωγραφία της γης και τη χλωρίδα και πανίδα διαφόρων μερών του κόσμου μέχρι τα έθιμα, τη θρησκεία και την καθημερινή ζωή των ξένων λαών της εποχής του. Αριστερά: Λαμάσσου, η φτερωτή ταυρόμορφη Σφίγγα της αρχαίας Μεσοποταμίας και Περσίας. Ανάγλυφο από την πύλη του ανακτόρου του Ξέρξη στην Περσέπολη, περ. 485-465 π.Χ. Δεξιά: Κιονόκρανο σε μορφή ταύρου από το ανάκτορο του Ξέρξη στην Περσέπολη, περ. 485-465 π.Χ. Προπάντων εκείνο που προσείλκυε το ενδιαφέρον του Ηρόδοτου ήταν το θαυμαστό, το μεγαλειώδες, σε όλους τους τομείς: τα θαύματα της φύσης αλλά και τα επιτεύγματα της ανθρώπινης δημιουργίας, οι αξιοσημείωτες πράξεις και τα επινοήματα των θνητών, όλα όσα αξίζουν να διατηρηθούν στη θύμηση της ανθρωπότητας. Ο Ηρόδοτος έθεσε προγραμματικά για σκοπό της σύνθεσής του την καταγραφή των σπουδαίων έργων και τη διαφύλαξή τους από τη λήθη και τη φθορά του χρόνου. Θέλησε να αποτυπώσει σε ένα μεγάλο εγκυκλοπαιδικό σύγγραμμα τα ευρήματα των ερευνών του, όλα όσα έμαθε στη διάρκεια μιας ζωής αφιερωμένης στη γνώση. Χαρτογράφησε συνολικά την απέραντη μνήμη του και την κληροδότησε στους αναγνώστες του, συγκαιρινούς και μεταγενέστερους. Δίχως άλλο ήταν βέβαιος και αυτός, έστω και αν δεν το διατυμπάνιζε τόσο ηχηρά όσο ο Θουκυδίδης, ότι είχε δημιουργήσει ένα κτήμα ες αεί. Όσον αφορά τη συγκρότηση της περίπλοκης σύνθεσης του Ηρόδοτου, ο Ασέρι ακολουθεί και εξελίσσει τα διδάγματα της παλιάς αναλυτικής σχολής. Πιστεύει ότι ο Ηρόδοτος ξεκίνησε συντάσσοντας αυτόνομες μονογραφίες για επιμέρους θέματα, ιδίως σχετικά με την εθνογραφία και τον πολιτισμό ξένων λαών και χωρών (της Αιγύπτου, της Σκυθίας, της Περσίας και των όμορων ή υποτελών περιοχών της). Από αυτήν την άποψη, συνέχιζε την πρακτική των προγενέστερων λογογράφων, όπως ο Ελλάνικος, ο Ξάνθος ο Λυδός και ο Διονύσιος ο Μιλήσιος, αλλά και των συγκαιρινών του σοφιστών, που συνέγραφαν και εκείνοι πλειάδα εξειδικευμένων μελετών για κάθε λογής ζητήματα. Ίσως σε κάποια φάση της πνευματικής του πορείας ο Ηρόδοτος να στόχευε να συνθέσει πλατύ πανόραμα του περσικού αυτοκρατορικού κόσμου, όπως είχε διαμορφωθεί από τον Κύρο και τους διαδόχους του: θα συνδύαζε την πολιτική και στρατιωτική ιστορία του περσικού επεκτατισμού με εκτεταμένες παρεκβάσεις για τη γεωγραφία της μεγάλης επικράτειας, καθώς και για τον πολιτισμό και τις παραδόσεις των κατακτημένων πληθυσμών, από τις ακτές του Αιγαίου και τα αμμοχώραφα του Νείλου μέχρι τις παρυφές της Ινδίας. Τα τέσσερα πρώτα βιβλία της ηροδότειας συγγραφής, ακόμη και στην τωρινή τους κατάσταση, φαίνονται να ανταποκρίνονται καλά σε αυτό το πρότυπο. Υστερογενώς, σε όψιμο αλλά καθοριστικό στάδιο της συγγραφικής του εξέλιξης, ο Ηρόδοτος προσανατολίστηκε προς το αμιγώς ιστοριογραφικό θέμα των ελληνοπερσικών πολέμων. Αυτό αναδείχθηκε σε βασικό άξονα της τελικής σύνθεσής του και προσέφερε την κύρια αφηγηματική γραμμή, ιδίως στα ύστερα βιβλία. Οι γεωγραφικοί και εθνογραφικοί λόγοι, οι τοπικές ιστορίες των περσικών δυναστειών και των ξένων λαών, καθώς και όλες οι άλλες πρώιμες μονογραφίες υποτάχθηκαν τώρα στην κεντρική ιστορική προοπτική του έργου: συνασπίστηκαν γύρω από την εξιστόρηση των συγκρούσεων μεταξύ Ελλήνων και Περσών, οι οποίες ξεκίνησαν από την εξέγερση των πόλεων της Ιωνίας, συνεχίστηκαν με την πρώτη περσική εισβολή στον Μαραθώνα και κορυφώθηκαν με τη μεγάλη εκστρατεία του Ξέρξη και τις κοσμοϊστορικές αναμετρήσεις στις Θερμοπύλες, στη Σαλαμίνα και στις Πλαταιές. Ο Ηρόδοτος κατόρθωσε να συγχωνεύσει αρκετά καλά το ετερογενές και πολύχρωμο υλικό του. Οι εθνογραφικές πραγματείες, οι ιστορίες και οι παραδόσεις των Περσών και των άλλων λαών σκιαγραφούν το ευρύτερο, οικουμενικό πλαίσιο εντός του οποίου προέκυψε και εκτυλίχθηκε η ελληνοπερσική διαμάχη. Όμως ίχνη της συρραφής διατηρούνται ακόμη στο τελικό προϊόν. Η συναρμογή των ετερόκλιτων μερών δεν έγινε πάντοτε αβίαστα, χωρίς αντιφάσεις και ρωγμές. Το έργο του Ηρόδοτου δεν είναι ενιαίο οικοδόμημα, αλλά αποτύπωση της πνευματικής περιπέτειας ενός πολύπειρου λογίου που ξεκίνησε με ευρύτερα εγκυκλοπαιδικά ενδιαφέροντα και επικεντρώθηκε βαθμηδόν στην ιστορική έρευνα. Καθοριστικά για την πνευματική διαμόρφωση του Ηρόδοτου ήταν τα ταξίδια του ανά τον κόσμο, χάρη στα οποία συγκέντρωσε σταδιακά μεγάλο μέρος του συγγραφικού υλικού του. Ο μέλλων ιστορικός πρέπει να άρχισε να ταξιδεύει αρκετά νωρίς στη ζωή του, πολύ προτού να συλλάβει το τελικό σχέδιο της συγγραφής του. Δεν πραγματοποίησε στοχευμένα ταξίδια με σκοπό να τεκμηριώσει συγκεκριμένα ιστορικά γεγονότα, λόγου χάρη μάχες των Περσικών Πολέμων. Κίνητρο του Ηρόδοτου, όπως και τόσων άλλων συμπατριωτών του, ήταν η πλατιά περιέργεια και φιλομάθεια, η οδυσσειακή επιθυμία του Έλληνα να γνωρίσει τις πολιτείες και τον νου των ανθρώπων. Όπως ο Σόλων και οι άλλοι σοφοί που κατέφθασαν στη μεγαλοπρεπή αυλή του Κροίσου (βλ. 1.29), ο Ηρόδοτος είχε για βασικό σκοπό την θεωρίαν, τη θέαση και γνώση των τόπων και των λαών. Το αυθεντικό πνεύμα της ἱστορίης, της καθαρής έρευνας, ήταν η κινητήρια δύναμη των περιπλανήσεών του. Ο τύραννος της Σάμου Πολυκράτης σταυρώνεται από τον Πέρση σατράπη Οροίτη. Πίνακας του Σαλβατόρ Ρόζα, 1664. Ινστιτούτο Τέχνης, Σικάγο. Για το εύρος των μετακινήσεων και των δρομολογίων του Ηρόδοτου δεν υπάρχει συμφωνία μεταξύ των ειδικών. Στο κείμενο της Ιστορίας του ο συγγραφέας δηλώνει ή αφήνει να εννοηθεί ότι ταξίδεψε ευρέως στην Αίγυπτο, επισκέφθηκε την Τύρο της Φοινίκης, έφτασε στην Βαβυλώνα και θαύμασε τα αξιοθέατά της, και περιηγήθηκε τις βόρειες ακτές του Εύξεινου Πόντου μέχρι την Ολβία, την ελληνική αποικία στις εκβολές του ποταμού Ύπανη (του σημερινού Μπουγκ). Ο Ασέρι υιοθετεί μαξιμαλιστική προσέγγιση και αποδέχεται ως αληθή όλα τα παραπάνω ταξίδια. Εκτός αυτών, μπορεί να θεωρηθεί αυτονόητο ότι ο Ηρόδοτος είχε μεταβεί σε διάφορες πόλεις της Ιωνίας και της μικρασιατικής ακτής, καθώς και στη Λυδία. Τα ταξίδια αυτά ήταν πανεύκολα και συχνότατα για τους Έλληνες κατοίκους της Μικράς Ασίας· ο Ηρόδοτος δεν θα νοιαζόταν να τονίσει ρητά στη συγγραφή του ότι είχε βρεθεί και ο ίδιος στα μέρη όπου πήγαιναν τόσοι και τόσοι συντοπίτες του. Όσον αφορά την κυρίως Ελλάδα, οπωσδήποτε πέρασε καιρό στη Σάμο και στην Αθήνα. Πιθανότατα επισκέφθηκε επίσης τη Σπάρτη, τους Δελφούς, τα παράλια της Θράκης και τα απέναντι νησιά του βόρειου Αιγαίου. Προκειμένου για τα «διεθνή» ταξίδια του ιστορικού, κανείς δεν διανοείται να αμφισβητήσει τη διαμονή του στην Αίγυπτο, με εξαίρεση δυο-τρεις επιδειξιομανείς ψευδοεπιστήμονες παλαιότερα. Είναι φανερό πως ο Ηρόδοτος παρέμεινε για αρκετούς μήνες στη χώρα εκείνη και περιηγήθηκε μεγάλη έκτασή της. Γνωρίζει καλά το Δέλτα του Νείλου, όπου επισκέφθηκε πολλές πολιτείες (το Πηλούσιο, τη Βούβαστη, τη Βουτώ, τη Σάιδα, ασφαλώς τη Ναύκρατη), θαύμασε τα κατά τόπους μνημεία και παρακολούθησε τελετουργίες και άλλα έθιμα. Διέμεινε επίσης στην Ηλιούπολη και στη Μέμφιδα, όπου έκανε ενδιαφέρουσες συζητήσεις με τους ιερείς στους ναούς. Έπειτα ανέπλευσε τον Νείλο με πλοιάριο και έφτασε μέχρι την Ελεφαντίνη, τη νησίδα στον πρώτο καταρράκτη, όπου βρίσκονταν τα όρια μεταξύ Αιγύπτου και Νουβίας. Επρόκειτο για σημαντικό εμπορικό σταθμό, όπου άνθιζε η αγορά του ελεφαντόδοντου και άλλων πολύτιμων υλικών. Στον δρόμο του προς τον Νότο έκανε στάση στις αρχαίες αιγυπτιακές Θήβες, αλλά δεν φαίνεται να παρέμεινε εκεί για πολύ. Πάντως επισκέφθηκε τον μεγάλο ναό του Αμών στο Καρνάκ και συζήτησε με τους τοπικούς ιερείς. Την επίσκεψη στην Τύρο, όπου ο Ηρόδοτος ξεναγήθηκε στον τοπικό ναό του Ηρακλή (δηλαδή του φοινικικού θεού Μελκάρτ), επίσης δεν υπάρχει λόγος να την αρνηθούμε. Οι Έλληνες είχαν από παλιά πυκνές επαφές με τις πολιτείες της φοινικικής και συριακής ακτής. Όμως για τα άλλα δύο ταξίδια, στη Βαβυλώνα και στη βόρεια ακτή του Πόντου, αρκετοί σημερινοί ειδικοί αμφιβάλλουν. Ιδίως η περιγραφή του Ηρόδοτου για τη Βαβυλώνα, αν και σωστή σε αδρές γραμμές, λαθεύει σε πολλές επιμέρους λεπτομέρειες. Τούτο θα ταίριαζε με την άποψη ότι ο Ηρόδοτος δεν πήγε ποτέ αυτοπροσώπως στη Μεσοποταμία, αλλά βασίστηκε σε μια αρκετά καλή περιγραφή από δεύτερο χέρι, συμπληρώνοντας τα χάσματά της με τη φαντασία του. Δεν υπάρχει τρόπος να αποκτήσουμε βεβαιότητα για αυτό το ζήτημα. Το μεγάλο ερώτημα παραμένει γιατί ο Ηρόδοτος δεν επισκέφθηκε ποτέ την ίδια την Περσία, γιατί δεν γύρεψε να δει τις μεγάλες πρωτεύουσες της αχαιμενικής αυτοκρατορίας, τα Σούσα, τα Εκβάτανα ή την Περσέπολη. Από τα μέσα του πέμπτου αιώνα και εξής, υπήρχαν τακτικές διπλωματικές επαφές μεταξύ των ελληνικών πόλεων και του Πέρση βασιλιά. Αθηναίοι και Σπαρτιάτες πρεσβευτές πηγαινοέρχονταν στα Σούσα κάθε τόσο. Παράλληλα, μισθοφόροι, εργάτες και υπάλληλοι από την Ελλάδα ή την Ιωνία δούλευαν σε περσικό έδαφος. Η περσική επικράτεια ήταν γεμάτη από Έλληνες που θα μπορούσαν να χρησιμεύσουν στον Ηρόδοτο ως σύνδεσμοι και να τον βοηθήσουν στην περιήγησή του. Με δεδομένο το έντονο ενδιαφέρον του για την ιστορία και τον πολιτισμό των Περσών, που αναδύεται σε κάθε σελίδα της συγγραφής του, παραμένει μυστήριο γιατί ο Ηρόδοτος δεν ταξίδεψε ποτέ στην Περσία. Είναι ένα από τα άλυτα μυστήρια της λογοτεχνικής ιστορίας – όχι μικρότερο από το γιατί ο Τολστόι και ο Ντοστογιέφσκι δεν συναντήθηκαν ποτέ, ή γιατί ο Κάφκα δεν επισκέφθηκε την Αμερική. Όλα τα ταξίδια του Ηρόδοτου εντάσσονται μέσα στον χώρο της ελληνοπερσικής οικουμένης, στο οικείο γεωγραφικό συνεχές που σχημάτιζαν η ελληνική Μεσόγειος και η αυτοκρατορία των Αχαιμενιδών. Ο Ηρόδοτος δεν ξεπέρασε ποτέ τα σύνορα αυτού του κόσμου, έστω και αν έφτασε ενίοτε μέχρι τα ακρότατα όριά του, στις παρυφές της αφρικανικής ενδοχώρας (Ελεφαντίνη) και της σκυθικής στέπας (Ολβία). Δεν πλησίασε στις θρυλούμενες εσχατιές της γης, στην εξωτική Ινδία, στην Αραβία των αρωματικών δέντρων ή στην Αιθιοπία των υπερφυσικών θαυμάτων. Τις χώρες αυτές τις περιγράφει μόνο εξ ακοής, με πληροφορίες από δεύτερο χέρι, που είναι γεμάτες μυθώδη στοιχεία, μοτίβα του παραμυθιού και ολοφάνερα ψέματα επινοημένα από ταξιδευτές τύπου Μυγχάουζεν. Ο Ηρόδοτος δεν ήταν εξερευνητής ή θαλασσοπόρος, σαν τον συμπατριώτη του τον Σκύλακα, τον ψημένο θαλασσόλυκο τον οποίον επιστράτευσε ο βασιλιάς Δαρείος για να φέρει εις πέρας τον περίπλου του Ινδού ποταμού. Όπως και αν ταξίδευε, σαν έμπορος ή σαν τουρίστας, θα γύρευε πανδοχεία, καλοστρωμένους δρόμους, οργανωμένα καραβάνια και καμπίνα στο πλοίο. Το σπουδαιότερο λογοτεχνικό επίτευγμα του Ηρόδοτου, εκτός από το απαράμιλλο ύφος του, είναι η συγγραφική αυτοπροσωπογραφία του ως διανοούμενου και ερευνητή. Έχει συγκροτήσει προσεκτικά το πορτρέτο του μέσω αναφορών και περιγραφών που είναι διάσπαρτες στο κείμενό του. Τον βλέπουμε κάθε τόσο επί το έργον, να ασκεί έμπρακτα την έρευνά του, να καταγίνεται με την αναζήτηση στοιχείων: μεταβαίνει στον έναν ή στον άλλον τόπο, περιηγείται τα αξιοθέατα, επισκέπτεται ναούς και υποβάλλει ερωτήματα στους ιερείς, ψάχνει αξιωματούχους και αρμόδιους για να του λύσουν απορίες. Συλλέγει διαφορετικές εκδοχές από ξεχωριστούς πληροφοριοδότες και σταθμίζει την αξιοπιστία τους. Συχνά παραθέτει και συζητεί όλες τις εκδοχές, ασκεί φωναχτά την κριτική του κάτω από τα μάτια των αναγνωστών, επιχειρηματολογεί για να αποδείξει ότι κάποια αναφορά είναι υπέρτερη από τις άλλες. Παρατηρεί και σχολιάζει φυσικά φαινόμενα, είδη ζώων και φυτών, τεχνικές κατασκευές ή έθιμα των λαών, τα συγκρίνει με άλλα ομόλογα στοιχεία, διατυπώνει τη γνώμη του για τη μοναδικότητα ή την ιδιαιτερότητά τους. Μέσα από τη γλαφυρή αφήγηση παρακολουθούμε τον Ηρόδοτο να ταξιδεύει, τόσο με τα πόδια, τα καράβια και τα καραβάνια στους δρόμους της οικουμένης, όσο και με τον νου του στα μονοπάτια της γνώσης. 4. Συλλέκτης λόγων Δύο ήταν τα βασικά ερευνητικά μέσα που χρησιμοποίησε ο Ηρόδοτος για τη συλλογή των πολυποίκιλων συστατικών της συγγραφής του. Αφενός, ο ιστορικός αποδίδει, τουλάχιστον κατ’ επίφασιν, μεγάλη σημασία στην αυτοψία, την άμεση επιτόπια παρατήρηση και εξακρίβωση των δεδομένων. Την αυτοψία ο Ηρόδοτος τη θεωρεί ως την ακριβέστερη και πιο αξιόπιστη πηγή πληροφοριών, και τονίζει με υπερηφάνεια τις περιπτώσεις όπου ο ίδιος διεξήγαγε τέτοιου είδους έρευνα. Είναι όμως εμφανές ότι, στο συνολικό πανόραμα της ηροδότειας συγγραφής, το υλικό που προέρχεται από πραγματική αυτοψία δεν είναι πολύ. Ασφαλώς ο Ηρόδοτος παρατήρησε διάφορα αξιοσημείωτα θεάματα στα ταξίδια του και τα περιέγραψε ζωηρά – από τις πυραμίδες και την παράξενη πανίδα του Νείλου μέχρι τον γιγάντιο κρατήρα των Σκυθών στα περίχωρα της Ολβίας, από τα αφιερώματα του Κροίσου στους Δελφούς έως το υδραγωγείο της Σάμου και τις θρησκευτικές τελετές σε ελληνικά και ξένα ιερά. Όμως η άμεση παρατήρηση έχει συνεισφέρει ελάχιστα στον κύριο όγκο των ιστορικών του αφηγήσεων. Είναι αμφίβολο αν ο Ηρόδοτος επισκέφθηκε καν τα πεδία των βασικών μαχών των Περσικών Πολέμων, και προφανώς δεν είχε αυτοψία των κύριων σταθμών της πορείας του Ξέρξη μέσω της Θράκης και της Μακεδονίας. Σε κάθε περίπτωση, η αυτοψία δεν ήταν δυνατόν να του μάθει τίποτε για τα γεγονότα του παρελθόντος, ούτε στον ελληνικό χώρο ούτε στις αυτοκρατορίες της Ανατολής. Τα περισσότερα στοιχεία της Ιστορίας του ο Ηρόδοτος τα συγκέντρωσε όχι διά της όψεως αλλά διά της ακοής: ρωτώντας και ανακρίνοντας πλήθος πληροφοριοδοτών, συλλέγοντας προφορικές παραδόσεις για τα περασμένα, για την ιστορία της Ελλάδας και των ανατολικών λαών, και ακόμη για τον πολιτισμό και τα έθιμα πολλών πληθυσμών που ήταν αδύνατον να τα παρακολουθήσει άμεσα ο ίδιος. Οι προφορικές πηγές του Ηρόδοτου συνιστούν ένα από τα πιο σύνθετα και ακανθώδη προβλήματα των ηροδότειων σπουδών, ιδίως όσον αφορά την ιστορία και την εθνογραφία των χωρών της Ανατολής. Ο Ηρόδοτος δεν γνώριζε ξένες γλώσσες, δεν μιλούσε κανένα από τα καθιερωμένα ιδιώματα διεθνούς επικοινωνίας της εποχής του: δεν ήξερε ούτε περσικά, ούτε δημοτικά αιγυπτιακά, ούτε καν τα αραμαϊκά, που ήταν η πιο διαδεδομένη κοινή της αχαιμενικής αυτοκρατορίας, και η γνώση της θα τον είχε διευκολύνει απείρως στα ταξίδια του. Συνεπώς, όποτε επισκεπτόταν ξένη χώρα, ο Ηρόδοτος ήταν ολότελα εξαρτημένος από τοπικούς οδηγούς ή ξεναγούς που μιλούσαν ελληνικά. Εκείνοι του παρείχαν πληροφορίες για το παρελθόν, την κουλτούρα και τα έθιμα του τόπου, εκείνοι τον καθοδηγούσαν και του έδειχναν τα αξιοθέατα. Εκείνοι επίσης μεσολαβούσαν ως διερμηνείς σε κάθε προσπάθεια επαφής του με τους ντόπιους. Ο ίδιος ο Ηρόδοτος δεν ήταν σε θέση να κουβεντιάσει απευθείας με τους ιερείς των αιγυπτιακών ναών, τους Πέρσες αξιωματούχους ή τους θαμώνες στα ζυθοπωλεία της Βαβυλώνας. Οι συνομιλίες του με τέτοιους εγχώριους πληροφοριοδότες, στον βαθμό που πραγματοποιήθηκαν, θα ήταν σύντομες και διαμεσολαβημένες· θα περιορίζονταν μάλλον σε συγκεκριμένες ερωταποκρίσεις, τις οποίες θα μετέφραζαν αμφίπλευρα οι συνοδοί του Ηρόδοτου, όχι δίχως λάθη και παρανοήσεις. Εξαιτίας αυτής της θεμελιώδους έλλειψης, ο Ηρόδοτος δεν κατόρθωσε να συλλάβει ουσιωδώς τη νοοτροπία και την κοσμοαντίληψη των ξένων λαών. Δεν μπόρεσε να δει τον κόσμο μέσα από τα μάτια των Αιγυπτίων, των Βαβυλωνίων, των Σκυθών, διότι αγνοούσε τις γλώσσες τους και έτσι στερούνταν πρόσβαση στις δομές της σκέψης τους. Ο Κύρος ο Μέγας στο κυνήγι. Τοιχογραφία του Κλωντ Ωντράν του Νεότερου από το Ανάκτορο των Βερσαλλιών (λεπτομέρεια), 1672. Ακόμη και στον χώρο της κυρίως Ελλάδας, ο Ηρόδοτος σπανίως κατόρθωσε να εντοπίσει και να συνομιλήσει με αυτόπτες μάρτυρες των γεγονότων που τον ενδιέφεραν. Τούτο ισχύει όχι μόνο για τις χρονικά πιο απομακρυσμένες περιστάσεις (λόγου χάρη, την τυραννία του Πεισίστρατου στην Αθήνα ή του Περίανδρου στην Κόρινθο, τη νομοθεσία του Λυκούργου και τις δυναστικές διαμάχες στην αρχαϊκή Σπάρτη), αλλά και για πιο πρόσφατα συμβάντα, όπως οι ίδιες οι μάχες των Περσικών Πολέμων, η στρατηγική του Θεμιστοκλή στη Σαλαμίνα, ο αγώνας του Λεωνίδα στις Θερμοπύλες, οι κινήσεις των αντίπαλων στόλων στο Αρτεμίσιο. Κατά κανόνα, οι πληροφοριοδότες του Ηρόδοτου είναι οι τελευταίοι κρίκοι σε μια αλυσίδα προφορικών παραδόσεων, η οποία μπορεί να εκτείνεται αρκετές γενιές πίσω στον χρόνο. Κατά τη διάρκεια της μετάδοσης από τη μία γενιά στην άλλη, οι προφορικές διηγήσεις υπέστησαν διάφορες μεταβολές, είτε λόγω της φυσικής αλλοίωσης των αναμνήσεων στο πέρασμα του καιρού, είτε σκοπίμως λόγω προπαγάνδας και ιδεολογικής εκμετάλλευσης. Η ίδια η καταγραφή των προφορικών παραδόσεων από τον Ηρόδοτο, η αποκρυστάλλωσή τους σε σταθερή γραπτή μορφή, αποτελούσε ένα είδος αλλοτρίωσης και παραποίησης, καθώς γνωρίζουν όλοι οι σύγχρονοι λαογράφοι και συλλέκτες λαϊκού υλικού. Όμως ήταν ο μόνος τρόπος για τη διαφύλαξη των παραδόσεων αυτών σε μακρά προοπτική. Οι νεότεροι ειδικοί έχουν διατυπώσει πολλές εικασίες για να ταυτοποιήσουν συγκεκριμένους πληροφοριοδότες, οι οποίοι θα διοχέτευσαν στον Ηρόδοτο στοιχεία για επιμέρους τμήματα της σύνθεσής του. Ο Ασέρι είναι καχύποπτος απέναντι σε ορισμένες θεωρίες που τις αγαπούν ιδιαίτερα άλλοι μελετητές. Αμφιβάλλει, φέρ’ ειπείν, ότι ο Ηρόδοτος συνομίλησε με τους απογόνους του Πέρση στρατηγού Αρτάβαζου (ξαδέρφου του Δαρείου και αξιωματικού στην ελληνική εκστρατεία του Ξέρξη), οι οποίοι διοικούσαν ως σατράπες την επαρχία της Φρυγίας, δίπλα στον Ελλήσποντο· ή ότι είχε επαφές στη Μυσία με τα εγγόνια του έκπτωτου Σπαρτιάτη βασιλιά Δημάρατου, και στην Κάτω Ιταλία με τους απογόνους του Κροτωνιάτη γιατρού Δημοκήδη, που είχαν και οι δύο υπηρετήσει στο πλευρό του Πέρση μονάρχη· ή ότι συνάντησε στην Αθήνα τον εξόριστο Ζώπυρο, γόνο μιας από τις σπουδαιότερες αριστοκρατικές οικογένειες της Περσίας και μεγαλωμένο από τα γεννοφάσκια του στην αχαιμενική αυλή. Όλοι οι παραπάνω θα είχαν να διηγηθούν στον Ηρόδοτο πληθώρα συναρπαστικών ιστοριών για τη ζωή στο παλάτι του Πέρση βασιλιά, τις ίντριγκες των αυλικών, την πολιτική και τη στρατηγική του Δαρείου και του Ξέρξη. Εντούτοις, ο Ασέρι παραμένει δύσπιστος απέναντι σε τέτοια ενδεχόμενα. Αντιθέτως, προκρίνει ο ίδιος μια δική του επιλογή από πηγές πληροφοριών, που με τη σειρά τους δεν τις αποδέχονται άλλοι ερευνητές. Για παράδειγμα, πιστεύει ότι ο Ηρόδοτος συζήτησε με τους επιτελείς του σατράπη Τριτανταίχμη στη Βαβυλώνα, από τους οποίους έμαθε για την αρχαιολογία και την τοπογραφία της πόλης. Είναι βέβαιος ότι στην Ολβία ο Ηρόδοτος μίλησε με τον Τύμνη, ανώτατο αξιωματικό στον σκυθικό στρατό, και από εκείνον παρέλαβε πολύ υλικό για τις παραδόσεις των Σκυθών και την αντίστασή τους κατά του Δαρείου. Είναι εύλογο να διαμορφώνονται τέτοιες αντιτιθέμενες απόψεις και διαφωνίες στο πλαίσιο της ζωντανής επιστημονικής έρευνας, η οποία συχνά προχωρεί μόνο με υποθέσεις. Ακόμη και εντός του ίδιου του τόμου διαπιστώνονται αντιφάσεις μεταξύ των επιμέρους συγγραφέων. Κατά τον Ασέρι, οι λειτουργοί που συνάντησε ο Ηρόδοτος στους ναούς της Αιγύπτου ανήκαν στο κατώτερο προσωπικό, στην κατηγορία των ολιγογράμματων θυρωρών, νεωκόρων και υπηρετών· γι’ αυτό δεν ήξεραν να αναφέρουν στον επισκέπτη τους αυθεντικά γεγονότα από τη φαραωνική ιστορία, και τον τροφοδότησαν με λαϊκά ανέκδοτα και θρύλους. Αντιθέτως, ο Άλαν Λόυντ, ο σχολιαστής του δευτέρου βιβλίου με τον αιγυπτιακό λόγο, είναι πεπεισμένος πως ο Ηρόδοτος συνομίλησε με κανονικούς Αιγύπτιους ιερείς. Αναπτύσσει κιόλας μια περίπλοκη θεωρία για να εξηγήσει για ποιον λόγο οι συνήθεις εκπρόσωποι του αιγυπτιακού ιερατείου, κατά την Ύστερη Περίοδο, δεν ήταν καλά καταρτισμένοι στην ιστορία του φαραωνικού παρελθόντος. Δεν μπορούν να αποφευχθούν τέτοιοι παράλληλοι δρόμοι στην αρχαιογνωστική αναδίφηση. Κάθε μελετητής πρέπει να διαλέξει ο ίδιος ποια κατεύθυνση θα ακολουθήσει στα τρίστρατα της έρευνας. Περιέργως, ο Ασέρι δεν μνημονεύει μία σημαντική κατηγορία πληροφοριοδοτών, την οποία έχουν αναδείξει επανειλημμένα οι σύγχρονοι ειδικοί: τους Έλληνες εργαζόμενους (χειρώνακτες αλλά και γραφειοκράτες και διοικητικούς υπαλλήλους) στην Περσία, οι οποίοι μαρτυρούνται κατά δεκάδες στα αρχεία της Περσέπολης από την εποχή του Δαρείου και του Ξέρξη. Μερικοί από αυτούς έφτασαν σε υψηλές θέσεις στην ιεραρχία: ένας Έλληνας υπηρέτησε ως πρώτος γραμματέας του Φαρνάκη, θείου του Δαρείου και γενικού διαχειριστή των οικονομικών της αυτοκρατορίας. Άλλοι δούλευαν ως αποθηκάριοι, υφαντές, μυλωνάδες, εργάτες σε δημόσια έργα και οικοδομήματα. Όλοι τους είχαν άμεση εμπειρία της ζωής στην Περσία, των εθίμων και της κουλτούρας του τόπου, καθώς και επαφές με ανώτερους ή κατώτερους λειτουργούς της αχαιμενικής διοίκησης. Η μεγάλη αυτή δεξαμενή εργαζόμενων αναμφίβολα θα παρέμεινε ενεργή και μετά την εποχή του Ξέρξη, ίσαμε τα χρόνια του Ηρόδοτου και ακόμη μετέπειτα. Όταν κάποιοι από αυτούς θα γύριζαν στον τόπο τους, στην Ιωνία ή σε άλλα μέρη του ελληνικού κόσμου, θα είχαν πλήθος ιστορίες να αφηγηθούν για τους Πέρσες και τη χώρα τους. Ο Ηρόδοτος πρέπει να τους έψαχνε με ζήλο για να τους υποβάλει ερωτήσεις. Το ελληνορωμαϊκό Γυμνάσιο στις Σάρδεις, την αρχαία πρωτεύουσα της Λυδίας. 2ος-3ος αιώνας μ.Χ. Συγκριτικά με τον θησαυρό των προφορικών παραδόσεων, οι γραπτές πηγές που είχε ο Ηρόδοτος στη διάθεσή του ήταν περιορισμένες. Στους μεγάλους πολιτισμούς της Αιγύπτου και της Εγγύς Ανατολής, όπου η γραφή χρησιμοποιούνταν από χιλιετίες, υπήρχαν ασφαλώς πλούσια γραπτά αρχεία με λεπτομερείς χρονογραφικές καταχωρίσεις. Οι Αιγύπτιοι ιερείς και οι γραφείς της Βαβυλώνας διατηρούσαν ολόκληρες βάσεις δεδομένων με συμβάντα του παρελθόντος, αξιοπερίεργα φυσικά φαινόμενα, αστρονομικές προβλέψεις και άλλα στοιχεία. Ωστόσο ο Ηρόδοτος δεν ήταν εύκολο να βρει σε κάθε τόπο λόγιους συνομιλητές που θα μπορούσαν να τον κατατοπίσουν για τα γραφόμενα τέτοιων κειμένων. Οι ιερείς στον ναό της Μέμφιδας τού επέδειξαν έναν μακρύ παπυρικό κύλινδρο που περιείχε κατάλογο των παλαιότερων φαραώ και σύντομα χρονικά των πεπραγμένων τους. Όμως ο ίδιος δεν ήταν σε θέση να διαβάσει το έγγραφο. Όσα έμαθε για το περιεχόμενό του ήταν αυτά που του εξέθεσαν προφορικά οι ιερείς, και του τα μετέφρασαν οι ξεναγοί και διερμηνείς του. Παρομοίως, έχει υποτεθεί ότι ο Ηρόδοτος συμβουλεύτηκε κάποια ελληνική απόδοση της περίφημης προπαγανδιστικής επιγραφής του Δαρείου στο Όρος Μπεχιστούν· σε αυτήν ο Πέρσης βασιλιάς εξέθετε την επίσημη κρατική εκδοχή για την πάταξη των σφετεριστών, την ανάρρησή του στον αχαιμενικό θρόνο και τους πολέμους του για την εδραίωση της κυριαρχίας του. Η ηροδότεια διήγηση για την άνοδο και τις πρώιμες επιχειρήσεις του Δαρείου παρουσιάζει όντως βασικές ομοιότητες με την επιγραφή του Μπεχιστούν, αλλά και παράξενες αποκλίσεις και εναλλακτικές λεπτομέρειες. Αυτές οι τελευταίες φαίνεται να αποκλείουν τη χρήση απευθείας μετάφρασης του περσικού κειμένου. Πιθανώς ο Ηρόδοτος άκουσε πάλι προφορικές αναφορές από διάφορους πληροφοριοδότες σχετιζόμενους με την Περσία, οι οποίοι παρέφρασαν και αναδιηγήθηκαν το πρότυπο του Μπεχιστούν, εμπλουτίζοντάς το ελεύθερα με πρόσθετα επεισόδια και ανέκδοτα. Ανάλογα ισχύουν για τον κατάλογο των σατραπειών και των φορολογικών περιφερειών της αχαιμενικής επικράτειας (3.89-97), που μοιάζει να βασίζεται σε λεπτομερές αρχειακό έγγραφο της περσικής γραφειοκρατίας. Πάλι, ωστόσο, το περσικό ντοκουμέντο ενδέχεται να έφτασε στα αυτιά του Ηρόδοτου χάρη σε ενδιάμεσους πληροφοριοδότες: λόγου χάρη, Έλληνες υπαλλήλους της περσικής κρατικής μηχανής, οι οποίοι είχαν πρόσβαση σε διοικητικά έγγραφα και από εκεί υπαγόρευσαν στον Ηρόδοτο επιλεγμένα στοιχεία. Από ελληνικής πλευράς, ο Ηρόδοτος θα μπορούσε να έχει συμβουλευτεί τα κείμενα των προγενέστερων Ιώνων λογογράφων. Οπωσδήποτε είχε διαβάσει τα έργα του Εκαταίου, την Περίοδον γης με τη γεωγραφική επισκόπηση του γνωστού κόσμου, και τις Γενεαλογίες με τα χρονικά των κατά τόπους ελληνικών γενών και των μυθικών προγόνων τους. Απέναντι στον Εκαταίο ο Ηρόδοτος τηρεί αδιαλείπτως κριτική στάση, αμφισβητεί τα πορίσματά του, τον ειρωνεύεται κιόλας απροκάλυπτα. Πίσω από αυτά, βέβαια, διακρίνεται η αγωνία της επίδρασης από τον μεγάλο πρόδρομο, στον οποίον ο Ηρόδοτος δίχως άλλο όφειλε πολλά. Αν εντρύφησε στα συγγράμματα άλλων λογογράφων, όπως τα Λυδιακά του Ξάνθου ή τα Περσικά του Διονύσιου του Μιλήσιου, είναι άγνωστο. Ο Ασέρι αντιμετωπίζει με σκεπτικισμό τις εικασίες μερικών μελετητών που θεωρούν πως ο Ηρόδοτος αντέγραψε μεγάλα κομμάτια από τα παραπάνω έργα, και δεν έχει άδικο. Θα ήταν λάθος να φανταστούμε τον Ηρόδοτο σαν ένα είδος Αλεξανδρινού βιβλιοπόντικα και συμπιλητή, ο οποίος ερανίζεται και συναρμολογεί χωρία από παλαιότερες πραγματείες, λες και δουλεύει σε βιβλιοθήκη με ανοιχτούς παπύρους στα τραπέζια γύρω του. Δεν ήταν αυτός ο τρόπος του. Ο Ηρόδοτος γυρνούσε τον κόσμο ψάχνοντας ανθρώπους που ήξεραν να αφηγηθούν ιστορίες για τον παλιό καιρό ή για τους μακρινούς τόπους. Άκουγε διαφορετικές εκδοχές από τον καθένα, και στο τέλος συγκροτούσε τη δική του σύνθετη διήγηση συγχωνεύοντας τις πολυποίκιλες αναφορές σε ενιαία εικόνα. Τούτο οφείλουμε να το θυμόμαστε όταν τον μελετούμε. Τα λόγια του είναι παιδιά πολλών ανθρώπων, αλλά ο Ηρόδοτος τα υιοθέτησε και τα έκανε τόσο πολύ δικά του, ώστε να γίνουν όλα παιδιά που του μοιάζουνε. 5. Πολιτική και μεταφυσική Το πολυποίκιλο υλικό της ηροδότειας συγγραφής συνέχεται και ενοποιείται από δύο βασικούς υπερκείμενους νόμους, οι οποίοι διακρίνονται πίσω από τα γεγονότα και καθορίζουν τη συνολική ιστορική εξέλιξη και την πορεία των ανθρώπινων κοινωνιών. Πρόκειται για αρχές θεολογικού και μεταφυσικού χαρακτήρα, που διέπουν την ανθρώπινη κατάσταση και συνιστούν το υφάδι του κόσμου. Εδώ ο ιστορικός, στην προσπάθειά του να ανιχνεύσει τις κανονικότητες και τις επαναλαμβανόμενες συμμετρίες της ιστορικής εξέλιξης, γίνεται μεταφυσικός στοχαστής. Στα μάτια του Ηρόδοτου, οι νόμοι του ιστορικού γίγνεσθαι διαμορφώνονται και λειτουργούν λόγω της επέμβασης του υπερβατικού, του θείου στην εμπειρία των ανθρώπων. Κάθε φορά οι θνητοί, με τις δικές τους ενέργειες, ανοίγουν τη θύρα για την παρέμβαση του θείου στο ανθρώπινο πεδίο. Όμως η επίδραση των θεών, καθ’ εαυτήν, καθίσταται αναπόφευκτη λόγω των προαιώνιων εγγενών ιδιοτήτων τους, λόγω της ίδιας της ουσίας του θείου. Η πρώτη αρχή είναι η κυκλική πορεία των ανθρώπινων υποθέσεων, ο κύκλος τῶν ἀνθρωπηίων πρηγμάτων, σύμφωνα με τη διατύπωση του Ηρόδοτου (1.207). Ο νόμος αυτός υπόκειται σε κάθε εκδήλωση της δράσης των θνητών, οποιασδήποτε κλίμακας: παρατηρείται τόσο στην πορεία μεμονωμένων ανθρώπων, ηγεμόνων ή μεγιστάνων, όσο και στη μακροσκοπική εξέλιξη ολόκληρων εθνών, πόλεων ή αυτοκρατοριών. Ο Ηρόδοτος μεταχειρίζεται την εικόνα του κύκλου ή μάλλον του τροχού της τύχης, που περιστρέφεται αενάως και δεν αφήνει κανέναν (ηγέτη ή έθνος) να παραμένει για πάντα στην κορυφή. Στην πραγματικότητα, το σχήμα που έχει κατά νουν θα μπορούσε να παρομοιαστεί πιο πρόσφορα με τόξο ή αψίδα: ο ισχυρός, η δυναστεία ή η κρατική οντότητα γνωρίζει αρχικά μια περίοδο ανόδου, φτάνει στο ύψιστο σημείο δύναμης και ακμής, και στη συνέχεια ακολουθεί η παρακμή και η πτώση τους· από τη μεγάλη ευτυχία καταποντίζονται στη δυστυχία, στην αδυναμία και στην καταστροφή. Ο Κροίσος στην πυρά. Αττικός αμφορέας, περ. 490 π.Χ. Λούβρο. Κατά τον Ηρόδοτο, αυτό το παραδειγματικό σχήμα σφραγίζει τη γεωμετρία της ανθρώπινης κατάστασης. Το διακρίνει κανείς πίσω από κάθε ακολουθία συναρτημένων γεγονότων ή ανθρώπινων δράσεων, αρκεί να έχει τον χρόνο να την παρακολουθήσει μέχρι το τέλος. Πανίσχυροι βασιλείς και τύραννοι, όπως ο Κροίσος και ο Πολυκράτης, που έχασαν την εξουσία και έπεσαν θύματα των εχθρών τους, δείχνουν τη λειτουργία του ιστορικού αυτού νόμου σε ατομικό επίπεδο. Ευρύτερα, η ίδια νομοτελειακή καμπύλη ανιχνεύεται στην ιστορική εξέλιξη εθνών και βασιλείων, όπως το κράτος των Μήδων, η ηγεμονία των Λυδών, ακόμη και η αυτοκρατορία των Περσών. Η πανωλεθρία του Ξέρξη στην Ελλάδα, η συντριβή των δυνάμεών του στη Σαλαμίνα και στις Πλαταιές αποτελούσαν, στα μάτια του Ηρόδοτου, την αρχή του τέλους της αχαιμενικής κοσμοκρατορίας. Η μεγάλη ισχύς των Περσών, που είχε ξεκινήσει με τις θεαματικές κατακτήσεις του Κύρου και είχε γιγαντωθεί στο πέρασμα των γενεών, άρχιζε πλέον να φθίνει. Ο Ηρόδοτος δεν ήταν εν ζωή ενάμισι αιώνα αργότερα, όταν η περσική βασιλεία έμελλε να συντριβεί ολοκληρωτικά από την επίθεση του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Αν όμως έβλεπε την εξέλιξη αυτή, δεν θα παραξενευόταν. «Εγώ το είχα προβλέψει», θα μας έλεγε. Η δεύτερη θεμελιώδης αρχή του ανθρώπινου γίγνεσθαι συμπλέκεται αξεδιάλυτα με τον προηγούμενο νόμο και συνιστά τη γενεσιουργό αιτία του, τον λόγο ύπαρξης και την αναπόφευκτη προϋπόθεσή του. Εδώ διακρίνεται ο μηχανισμός που θέτει σε κίνηση τον κύκλο των ανθρώπινων πραγμάτων. Γιατί δεν παραμένει κανένας ηγεμόνας και κανένας λαός για πάντα σε αδιατάρακτη ακμή; Γιατί, αφού φτάσει στο απόγειο, είναι ανάγκη να παρακμάσει και να αποδυναμωθεί; Ο Ηρόδοτος αποδίδει την αναπόδραστη αυτή ακολουθία στον «φθόνο» των θεών. Το θείο είναι φθονερό και διακατέχεται από ανησυχία και ταραχή: ζηλεύει την ευτυχία των θνητών· αγωνιά μήπως, λόγω της αδιάλειπτης ισχύος και ευδαιμονίας, οι άνθρωποι αποκτήσουν υπέρμετρη αυτοπεποίθηση και τολμήσουν να ξεπεράσουν τα φυσικά τους όρια, να διεκδικήσουν τη θέση των ίδιων των θεών. Γι’ αυτό το θείο δεν επιτρέπει σε κανέναν (άτομο ή συλλογική οντότητα) να παραμείνει στην κατάσταση της ευτυχίας για πολύ. Φροντίζει να φέρει στο προσκήνιο της ιστορίας νέους ηγεμόνες ή σχηματισμούς, που θα συντρίψουν την ισχύ των παλαιότερων και θα πάρουν τη θέση τους στην κορυφή· για να ακολουθήσουν έπειτα και οι ίδιοι με τη σειρά τους, απαρέγκλιτα, την καθοδική πορεία της παρακμής και της απώλειας. Με αυτόν τον δεύτερο νόμο αναδεικνύονται ολοκάθαρα οι θεολογικές καταβολές της σκέψης του Ηρόδοτου. Η εξέλιξη της ιστορίας ελέγχεται και κατευθύνεται από τη βούληση του θείου. Οι θνητοί συχνά διεγείρουν τον φθόνο των θεών και προκαλούν οι ίδιοι την τιμωρία τους επειδή διαπράττουν ύβρη, σκέφτονται με αλαζονεία και υπερβαίνουν τα όρια που έχει θέσει η νομοθεσία της φύσης. Ο Ξέρξης συντρίβεται επειδή διάβηκε αυθαίρετα τον Ελλήσποντο, το καθιερωμένο τέρμα της ασιατικής αυτοκρατορίας του, και διακήρυξε αμετροεπώς ότι θα κάνει την επικράτεια των Περσών να συνορεύει με τον ουρανό του Δία. Ο Κροίσος, ανάλογα, πίστεψε ασυλλόγιστα ότι είναι ο πιο καλότυχος των θνητών και πέρασε τον ποταμό Άλυ, το ανατολικό σύνορο του βασιλείου του, επιθυμώντας περαιτέρω κυριαρχία. Ο Καμβύσης ξέφυγε από το ανθρώπινο μέτρο και φέρθηκε με ασέβεια κατά της θρησκείας: πυρπόλησε ναούς, θανάτωσε ιερείς, χλεύασε τα αγάλματα των θεών, φόνευσε ιερά ζώα. Παρά ταύτα, δεν επιδεικνύουν όλα τα θύματα των θεών παραβατικές συμπεριφορές. Ο Πολυκράτης δεν διέπραξε κανένα κρίμα, παρεκτός ότι υπήρξε αδιάκοπα τυχερός και ευτυχισμένος για πολύ μεγάλο διάστημα, δίχως το παραμικρό διάλειμμα αναποδιάς. Η αδιατάρακτη ευδαιμονία του, από μόνη της, ήταν αρκετή για να ξεσηκώσει τη ζηλοφθονία των θεών, οι οποίοι επενέβησαν δολερά για να τη διακόψουν και να παραδώσουν τον Πολυκράτη βορά στους εχθρούς του. Το θείο βάζει στόχο οποιονδήποτε άνθρωπο ξεχωρίζει, ανεξαρτήτως ενοχής ή αθωότητας. Ο θνητός μπορεί να φέρει μερίδιο ευθύνης για την καταστροφή του, μπορεί και όχι. Το βασικό είναι ότι κανείς δεν ξεφεύγει από την κακοήθεια των θεών. Τούτο αξίζει να προσεχθεί: οι θεοί του Ηρόδοτου δεν παρακινούνται από τις αρχές της ηθικής ή του αγαθού. Απεναντίας, εμφορούνται από τα πιο μοχθηρά και σκοτεινά συναισθήματα: τρέφουν φθόνο και ζήλια για τους θνητούς, ποθούν να τους εκδικηθούν και να τους καταδιώξουν, απεχθάνονται το παραμικρό ίχνος ανθρώπινης υπεροχής. Οι θεοί αυτοί είναι εχθροί της ανθρωπότητας. Οι θνητοί πρέπει να τους φοβούνται και να φυλάγονται από αυτούς. Η αντίληψη του Ηρόδοτου για το θείο είναι ακραία αρνητική. Αντικατοπτρίζει δίχως άλλο την αρχέγονη απαισιοδοξία της αρχαϊκής ελληνικής πίστης, η οποία διαμορφώθηκε σε εποχή μεγάλης δυσχέρειας και αβεβαιότητας του βίου. Ομολογουμένως, σε άλλες περιπτώσεις οι θεοί φαίνεται να τηρούν τον κώδικα του δικαίου: τιμωρούν τα σοβαρά αδικήματα, εκδικούνται τους φταίχτες, προστατεύουν τα ιερά και τους ικέτες, προφυλάσσουν την κοσμική τάξη. Εντέλει, οι ηροδότειοι θεοί δεν είναι πολύ διαφορετικοί από τους θνητούς ηγεμόνες της ανθρώπινης ιστορίας: άλλοτε δρουν σαν απολυταρχικοί τύραννοι και άλλοτε σαν σοφοί και ακριβοδίκαιοι κυβερνήτες. Ή ίσως είναι οι θνητοί ηγεμόνες που πασχίζουν, συνειδητά ή ασυνείδητα, να αναπαραγάγουν τις διακυμάνσεις της συμπεριφοράς των θεών στο σύμπαν. Η Μούσα της Ιστορίας δίπλα στην προτομή του Ηρόδοτου. Χαρακτικό του Φρανς φαν Μπλέυσβυκ από την προμετωπίδα έκδοσης του ένατου βιβλίου της Ιστορίας του Ηρόδοτου. Μεταξύ 1686-1746. Βρετανικό Μουσείο. Αντιμέτωποι με το αστάθμητο του θείου, οι άνθρωποι αναπτύσσουν διάφορες στρατηγικές αντίδρασης ή άμυνας, από τη μοιρολατρία έως την ηρωική ματαιότητα. Ο Κροίσος αποδέχεται ήσυχα τη συντριβή του και τελειώνει τις μέρες του σαν αυλοκόλακας στο πλευρό του Πέρση μονάρχη, συνετότερος αλλά τσακισμένος άνθρωπος. Ο φαραώ Μυκερίνος επαναστατεί ενάντια στην αυθαιρεσία του θείου. Οι θεοί τού περικόπτουν τον βίο και τη βασιλεία του, παραδόξως, επειδή στάθηκε πολύ δίκαιος και σωστός ηγεμόνας: τούτο ήταν αντίθετο προς τα θεϊκά σχέδια, που όριζαν να κακοπάθει η Αίγυπτος για δεκαετίες. Σε αντίδραση, ο Μυκερίνος ξεφαντώνει ολημερίς και ολονυχτίς, μετατρέποντας τις νύχτες του σε μέρες, έτσι ώστε να διπλασιάσει τεχνητά τον συντομευμένο χρόνο ζωής που του επέβαλαν οι θεοί. Ο Άμασις πιστεύει πως είναι δυνατόν να προλάβει κανείς το χέρι του θεού: παροτρύνει τον φίλο του τον Πολυκράτη να προκαλέσει ο ίδιος κάποια εκούσια συμφορά ή απώλεια στον εαυτό του, προκειμένου να διακόψει την ατελεύτητη ευτυχία του και να αποφύγει τον θείο φθόνο. Ο ελαφρόμυαλος Πολυκράτης απλώς πετάει στη θάλασσα ένα πολύτιμο δαχτυλίδι και θαρρεί πως η θυσία αυτή είναι αρκετή. Όμως τι άλλο θα μπορούσε να πράξει εντέλει; Να θυσιάσει τη μοναχοκόρη του, σαν άλλος Αγαμέμνονας; Και πώς θα ξέφευγε τότε τη θεϊκή τιμωρία για την αιματοχυσία; Κοντολογίς, δεν υπάρχει τρόπος να ξεμπλέξεις από τη μοχθηρία και τη χαιρεκακία των θεών. Στον κόσμο του Ηρόδοτου οι θεοί δεν επεμβαίνουν προσωπικά στο πεδίο της ανθρώπινης εμπειρίας. Δεν κατεβαίνουν για να πολεμήσουν πλάι στους ανθρώπους στη μάχη, όπως οι ομηρικοί θεοί. Δεν εμφανίζονται από μηχανής για να επιλύσουν αδιέξοδες καταστάσεις, σαν τις θεότητες του Ευριπίδη. Κατευθύνουν την ανθρώπινη ιστορία από το επέκεινα, και εκδηλώνουν κατά κανόνα τη θέλησή τους μέσω υπερφυσικών σημείων, χρησμών και προφητικών ονείρων. Αυτά δίνουν στον Ηρόδοτο την ευκαιρία να τονίσει εκ νέου τον δόλιο και πανούργο χαρακτήρα των θεών. Γι’ αυτό δείχνει τόση προτίμηση σε ιστορίες για διφορούμενους χρησμούς, αμφίσημες προφητείες ή παραπλανητικά όνειρα, που οι άνθρωποι δεν τα κατανοούν σωστά, με αποτέλεσμα να παρασυρθούν σε καταστροφικά λάθη. Για παράδειγμα, ο Κροίσος παίρνει χρησμό ότι, αν ξεκινήσει εκστρατεία κατά των Περσών, θα καταστρέψει μεγάλη αυτοκρατορία (1.53)· φυσικά δεν του περνάει από το μυαλό ότι η αυτοκρατορία αυτή μπορεί να είναι η δική του. Πάντως, ζητεί περαιτέρω διευκρινίσεις από το μαντείο, και η Πυθία τού αποκρίνεται: «Δεν κινδυνεύεις, παρά μόνο αν γίνει ένα μουλάρι βασιλιάς της Περσίας» (1.55). Ο Κροίσος νομίζει πως η απάντηση αυτή είναι ένα τυπικό «αδύνατον», μια διατύπωση του μη πραγματικού. Δεν έχει τις απαιτούμενες γνώσεις για να καταλάβει ότι το μουλάρι σημαίνει μεταφορικά τον βασιλιά Κύρο, που η καταγωγή του είναι ανάμικτη, μισή από τους Μήδους και μισή από τους Πέρσες. Ο Καμβύσης έχει λάβει χρησμό ότι του μέλλεται να πεθάνει στα Εκβάτανα, και νομίζει πως εννοείται με το όνομα αυτό η πόλη της Μηδίας, η θερινή κατοικία των Περσών βασιλέων. Εκστρατεύει λοιπόν αμέριμνος στις γύρω χώρες, μέχρι που παθαίνει θανατηφόρο ατύχημα στην τοποθεσία Εκβάτανα της Συρίας, στις όχθες του Ορόντη (3.64). Ο Ξέρξης έχει αρχικά επιφυλάξεις για την εκστρατεία κατά της Ελλάδας και λογαριάζει να τη ματαιώσει. Όμως βλέπει στον ύπνο του επανειλημμένα μια γιγάντια θεϊκή μορφή που τον παροτρύνει να εκστρατεύσει και τον απειλεί με αφανισμό αν δεν το κάνει. Εντέλει αποφασίζει να προχωρήσει με τον πόλεμο, βέβαιος ότι οι θεοί θέλουν να οδηγήσουν τους Πέρσες στον θρίαμβο – ενώ στην πραγματικότητα το θείο γύρευε να τραβήξει τον Ξέρξη στην καταστροφή, ώστε να τιμωρηθεί για την ύβρη του (7.12-18). Σε αυτές τις περιπτώσεις οι αμφίβολοι χρησμοί και οι δυσερμήνευτες προφητείες δεν λειτουργούν όπως στα δράματα του θεοσεβούμενου Σοφοκλή: δεν φανερώνουν απλώς την ανυπολόγιστη ανωτερότητα της θείας διάνοιας, την οποία δεν μπορεί να αποκρυπτογραφήσει ο ανθρώπινος νους εξαιτίας των γνωστικών περιορισμών του. Στον Ηρόδοτο οι χρησμοί και τα υπερφυσικά σημάδια είναι δραστικά εργαλεία με τα οποία οι θεοί γυρεύουν ενεργά να ξεγελάσουν τους θνητούς, να τους παρασύρουν σε λάθος δρόμο, να τους ρίξουν στον όλεθρο. Ο Απόλλων, σε ένα επεισόδιο (1.158-159), δίνει στους κατοίκους της Κύμης εξωφρενικό χρησμό και εντέλει δηλώνει απροκάλυπτα την ύπουλη πρόθεσή του: «Σας χρησμοδότησα έτσι για να διαπράξετε ασέβεια και να καταστραφείτε μια ώρα αρχύτερα». Ολόκληρος ο μηχανισμός του μεταφυσικού υπηρετεί τον φθόνο των θεών. Στο ηροδότειο πανόραμα της ανθρώπινης δράσης κατέχουν επίσης κεντρική θέση τα θέματα της πολιτείας, του χειρισμού της εξουσίας και των τρόπων διακυβέρνησης. Σε μια διάσημη περικοπή του τρίτου βιβλίου (3.80-82), τρεις Πέρσες ευγενείς συνεδριάζουν, αφού έχουν ανατρέψει τον σφετεριστή, για να αποφασίσουν για τη μορφή του πολιτεύματος του περσικού κράτους. Καθένας τους υποστηρίζει μία από τις βασικές μορφές διακυβέρνησης: ο Δαρείος τη μοναρχία, ο Μεγάβυξος την ολιγαρχία και ο Οτάνης την ισονομία, ένα είδος μετριοπαθούς και ελεγχόμενης δημοκρατίας, που θυμίζει το πρώιμο αθηναϊκό πολίτευμα του Κλεισθένη. Ο Ηρόδοτος δεν παίρνει ανοιχτά θέση σχετικά αυτήν την αναμέτρηση στο πεδίο της πολιτικής θεωρίας. Στο πλαίσιο του συγκεκριμένου επεισοδίου η μοναρχία προκρίνεται ως ιδεώδες σύστημα για την Περσία, και ο Ηρόδοτος φαίνεται να συμφωνεί ότι η βασιλεία είναι η κατάλληλη μορφή διακυβέρνησης για τους λαούς της Ανατολής. Παρά τα ελαττώματα και τα ανομήματα επιμέρους ηγεμόνων, ο ιστορικός δεν αφήνει ποτέ να εννοηθεί ότι θα μπορούσε να υπάρξει καλύτερη πολιτειακή λύση ή εναλλακτική επιλογή για τους Λυδούς, τους Αιγύπτιους, τους Πέρσες, τους Βαβυλώνιους, τους Μασσαγέτες. Από την άλλη πλευρά, είναι εμφανές ότι ο Ηρόδοτος απεχθανόταν την τυραννία, το είδος εκείνο της μονοκρατορίας που επικράτησε στις ελληνικές πολιτείες κατά την αρχαϊκή περίοδο. Πολύ συχνά αναδεικνύει τις ύπουλες δολοπλοκίες, την ολέθρια αφροσύνη ή τα τερατώδη εγκλήματα των Ελλήνων τυράννων, όπως ο Κύψελος και ο Περίανδρος της Κορίνθου, ο Πεισίστρατος της Αθήνας, ο Μαιάνδριος της Σάμου, ο Αρισταγόρας και ο Ιστιαίος της Μιλήτου. Εντούτοις, δεν είναι εύκολο να προσδιοριστεί η άποψη του Ηρόδοτου για τις δύο άλλες μορφές πολιτεύματος που ήταν κοινόχρηστες στην Ελλάδα της εποχής του, την ολιγαρχία και τη δημοκρατία. Βεβαίως, θαυμάζει απεριόριστα τους θεσμούς και την πολιτειακή συγκρότηση της ολιγαρχικής Σπάρτης. Τη Σπάρτη και τους άνδρες της επικαλείται ως αρχέτυπα του ελληνισμού ο Δημάρατος στις συνομιλίες του με τον Ξέρξη. Ο ακατάλυτος νόμος, ο οποίος ρυθμίζει το φρόνημα των Ελλήνων και τους κρατάει ελεύθερους, κατά τα λεγόμενα του έκπτωτου Σπαρτιάτη βασιλιά, είναι ο νόμος της Σπάρτης. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο πανούργος Αρισταγόρας, όταν σχεδιάζει την καταστροφική του εξέγερση κατά των Περσών, δεν κατορθώνει να πάρει με το μέρος του τους Σπαρτιάτες, όσο και αν πασχίζει να διαφθείρει τον βασιλιά τους τον Κλεομένη (5.49-51). Αντίθετα, πείθει με ευκολία το πλήθος στην Εκκλησία του Δήμου στην Αθήνα, διότι, όπως σημειώνει καυστικά ο Ηρόδοτος, «είναι ευκολότερο να εξαπατήσεις πολλούς μαζί παρά έναν μονάχα» (5.97.2). Ο Ηρόδοτος βέβαια εγκωμιάζει την Αθήνα για την πολύτιμη συνεισφορά της στην αντίσταση κατά των Περσών και στην ελευθερία της Ελλάδας. Πουθενά όμως δεν επαινεί τους δημοκρατικούς θεσμούς της, ούτε πάλι ασκεί κριτική σε βάρος τους. Θα αποτολμούσα μια υπόθεση, που ο Ασέρι δεν την σημειώνει, αν και την έχουν ψυχανεμιστεί άλλοι μελετητές. Ο Ηρόδοτος δεν συμπαθούσε την αθηναϊκή δημοκρατία, όπως τουλάχιστον εφαρμοζόταν κατά την εποχή του, στα χρόνια του Περικλή και των διαδόχων του, μέχρι τις απαρχές του Πελοποννησιακού Πολέμου. Αν δεν την επικρίνει ανοιχτά, είναι ίσως επειδή υπήρξε και ο ίδιος ευπρόσδεκτος ξένος στη δημοκρατική Αθήνα, όπως και άλλοι σπουδαίοι διανοούμενοι εκείνου του καιρού, λόγου χάρη ο Πρωταγόρας, ο Πρόδικος, ο Γοργίας. Όλοι αυτοί τηρούν διπλωματική στάση και αποφεύγουν να εκφραστούν ενάντια στη διακυβέρνηση της πόλης που τους παρείχε φιλοξενία και ασυλία. Είναι ενδεικτικό ότι από την εξιδανικευμένη περιγραφή της δημοκρατικής ισονομίας διά στόματος του Πέρση Οτάνη (3.80) απουσιάζει ένα κυρίαρχο στοιχείο της ριζοσπαστικής αθηναϊκής πολιτείας. Στην εικόνα του Οτάνη υπάρχει ο δήμος, ως πηγή της εξουσίας, και οι κληρωτοί άρχοντες που ασκούν τη διοίκηση και ελέγχονται από τον δήμο. Δεν μνημονεύονται όμως διόλου οι δημαγωγοί, οι «προστάτες» του πλήθους, αν και αυτοί έδιναν τον ουσιαστικό τόνο στην πολιτική ζωή της περίκλειας και μεταπερίκλειας Αθήνας. Δίχως τους δημαγωγούς, η δημοκρατία θα ήταν ίσως θαυμάσιο πολίτευμα· όμως η δράση των δημαγωγών ήταν που οδήγησε την Αθήνα έξω από τον Χρυσό Αιώνα και κατευθείαν στη συντριβή. Δεν με εγκαταλείπει η υποψία ότι ο Ηρόδοτος, όπως και πολλοί άλλοι συγκαιρινοί και νεότεροί του (ο Ευριπίδης, ο Αριστοφάνης, ο Θουκυδίδης, ο Πλάτων), θα ανατρίχιαζε στην ιδέα των δημαγωγών και της ανεξέλεγκτης εξουσίας τους μέσα στην πόλη. Ο Ηρόδοτος καταδικάζει απερίφραστα άλλο θλιβερό φαινόμενο της ελληνικής πολιτικής ζωής: τις εμφύλιες διαμάχες μεταξύ των επιμέρους πόλεων. Αν υπάρχει κάποιο ευρύτερο ιδεολογικό μήνυμα στην ηροδότεια Ιστορία, τούτο βρίσκεται εδώ. Η αφήγηση της ελληνοπερσικής σύγκρουσης αναδεικνύει μία σπουδαία στιγμή, κατά την οποία η Αθήνα και η Σπάρτη κατόρθωσαν να παραμερίσουν την αντιπαλότητά τους, συνάσπισαν γύρω τους ικανό αριθμό ελληνικών πολιτειών, και όλες αυτές οι πόλεις, με τη συνεργασία και την κοινή τους προσπάθεια, απέκρουσαν την ισχυρότερη αυτοκρατορία του αρχαίου κόσμου. Στη σπάνια περίσταση, κατά την οποία οι Έλληνες πέτυχαν να υπερβούν τον διχασμό, το αποτέλεσμα ήταν μια νίκη κοσμοϊστορικών διαστάσεων. Ο Ηρόδοτος δημοσίευσε την τελική μορφή της σύνθεσής του εντός της πρώτης δεκαετίας του Πελοποννησιακού Πολέμου – σε εποχή, δηλαδή, όπου η παλαιά εκείνη ενότητα των ελληνικών δυνάμεων φάνταζε πια οριστικά χαμένη. Το έργο του ήταν υπόμνηση για τον ελληνικό κόσμο του καιρού του και συγχρόνως μια πικρή πολιτική διαθήκη. 6. Ο κόσμος όλος σε τέσσερα βιβλία Σε αυτό το πνευματικό και θεολογικό πλαίσιο ξεδιπλώνονται τα τέσσερα πρώτα βιβλία της ηροδότειας συγγραφής. Τα βιβλία αυτά συνιστούν το πρώτο μεγάλο μέρος της σύνθεσης: εδώ αναπτύσσονται οι ιστορικές προϋποθέσεις για τη διαμάχη μεταξύ Ανατολής και Δύσης και ζωγραφίζεται μνημειακά το πλατύ οικουμενικό σκηνικό εντός του οποίου θα εκτυλιχθεί η σύγκρουση Ελλάδας και Περσίας. Η κυρίως αφήγηση των Περσικών Πολέμων θα ακολουθήσει στη συνέχεια, από το έκτο έως το ένατο βιβλίο. Όμως χάρη στα τέσσερα πρώτα βιβλία η ελληνοπερσική αναμέτρηση εντάσσεται στο περιβάλλον της παγκόσμιας ιστορίας και αποκτά την κοσμοϊστορική της διάσταση. Οι ίδιοι οι Αχαιμενίδες Πέρσες λογάριαζαν τις εκστρατείες κατά της κυρίως Ελλάδας σαν μικρού ή μεσαίου μεγέθους αψιμαχίες, χωρίς ευρύτερες επιπτώσεις για την κραταιά αυτοκρατορία τους. Στις σωζόμενες περσικές πηγές δεν γίνεται η παραμικρή μνεία των ελληνοπερσικών συγκρούσεων και μαχών. Η καθοριστική και οικουμενική σημασία των Περσικών Πολέμων, η αποτίμησή τους ως γεγονότων που άλλαξαν τον κόσμο, είναι προϊόντα των Ελλήνων, με πρώτον τον Ηρόδοτο. Χάρτης της οικουμένης σύμφωνα με την περιγραφή του Ηρόδοτου. Στο πρώτο βιβλίο το υλικό μοιράζεται ανάμεσα σε δύο μεγάλες μορφές ηγεμόνων της Ανατολής, τον Κροίσο της Λυδίας και τον Κύρο της Περσίας, που υπέταξαν πρώτοι τις ελληνικές πολιτείες της μικρασιατικής ακτής. Μαζί με τη βιογραφία αυτών των ηγεμόνων ξεδιπλώνονται η αρχαιότερη ιστορία και ο πολιτισμός των εθνών τους. Παράλληλα, ο Ηρόδοτος βρίσκει ευκαιρία, μέσω της σταδιοδρομίας του Κροίσου και του Κύρου, να διευρύνει την προοπτική ώστε να αγκαλιάσει και τον ελληνικό κόσμο. Ο Κροίσος αναζητεί συμμάχους στην Αθήνα και στη Σπάρτη, και έτσι παρεμβάλλεται στη διήγηση η πρώιμη ιστορία των δύο αυτών πόλεων. Η κατάκτηση της Ιωνίας από τον Κύρο δίνει την αφορμή για γενική επισκόπηση του ελληνισμού της Μικράς Ασίας. Ειδικά με τις περιπέτειες των κατοίκων της Φώκαιας, που μεταναστεύουν στη Δύση αντί να παραμείνουν στην Ιωνία και να γίνουν δούλοι των Περσών, εντάσσεται στα περιεχόμενα και ο ελληνικός αποικισμός της δυτικής Μεσογείου. Το βιβλίο συνεχίζει με τις ύστερες εκστρατείες του Κύρου στη Μεσοποταμία και στην Κεντρική Ασία, επεκτείνοντας την εικόνα προς τις πιο απομακρυσμένες περιοχές της Ανατολής. Μέσα σε λίγο παραπάνω από διακόσια κεφάλαια, ο Ηρόδοτος δίνει καθολικό πανόραμα της οικουμένης του καιρού του, όπου θα παιχθεί στη συνέχεια το δράμα των επόμενων βιβλίων. Η φυσική συνέχεια του πρώτου βιβλίου είναι το τρίτο, όπου αναπτύσσεται παραπέρα η ιστορία της περσικής αυτοκρατορίας και των δυναστών της. Ο Καμβύσης, γιος και διάδοχος του Κύρου, κατακτάει την Αίγυπτο, αλλά διολισθαίνει στην τρέλα και χάνει τον θρόνο εξαιτίας μιας συνωμοσίας σφετεριστών. Ο Δαρείος, με τη συνεργασία άλλων Περσών ευγενών, κατορθώνει να ανατρέψει τους σφετεριστές και να αποκτήσει ο ίδιος τη βασιλεία. Υπό την ηγεμονία του η περσική αυτοκρατορία αναδιοργανώνεται και φτάνει στη μέγιστη ακμή της. Πλήθος αυλικών επεισοδίων, με συναρπαστικές ίντριγκες και σκοτεινά ερωτικά πάθη, στολίζουν την αφήγηση σε αυτό το βιβλίο και αναδεικνύουν την ιδιάζουσα, νοσηρή ατμόσφαιρα του περσικού παλατιού. Ο Ηρόδοτος δημιουργεί ένα νέο λογοτεχνικό είδος, με χαρακτηριστικό αφηγηματικό τόνο που δεν έχει ξανακουστεί στα ελληνικά: την περσική αυλική μυθιστορία, που το ύφος της θυμίζει άλλοτε το ηρωικό ιρανικό έπος του Φιρντουσί και άλλοτε τις Χίλιες και μία νύχτες. Μεταξύ του πρώτου και του τρίτου βιβλίου παρεμβάλλεται το δεύτερο, εξ ολοκλήρου αφιερωμένο στην Αίγυπτο. Πρόκειται για την εκτενέστερη παρέκβαση στην ηροδότεια σύνθεση – ίσως και στην παγκόσμια λογοτεχνία, τουλάχιστον μέχρι την περιγραφή της μάχης του Βατερλώ που παρενέβαλε ο Ουγκώ στους Αθλίους. Με αφορμή την εκστρατεία του Καμβύση κατά της Αιγύπτου, ο Ηρόδοτος αδράχνει την ευκαιρία για να μιλήσει εκτενώς για την αγαπημένη του χώρα του Νείλου. Οι περιγραφές του καλύπτουν κάθε πλευρά του τόπου, των κατοίκων του και του αιγυπτιακού πολιτισμού. Ο Ηρόδοτος προσδιορίζει το σχήμα της Αιγύπτου, αναζητεί τις πηγές του Νείλου και εξηγεί διά μακρών το αλλόκοτο φαινόμενο των πλημυρών του· καταλογογραφεί την εξωτική πανίδα της χώρας (τους κροκόδειλους, τους ιπποπόταμους, τις γάτες, την ίβιδα, μέχρι και τον μυθικό φοίνικα που εμφανίζεται κάθε πεντακόσια χρόνια)· παρατηρεί τις καθημερινές συνήθειες των Αιγυπτίων, τις θρησκευτικές τους τελετές και τις λιτανείες τους· θαυμάζει τα κολοσσιαία μνημεία, τις πυραμίδες, τον λαβύρινθο, τα γιγάντια αγάλματα· τεκμηριώνει λεπτομερώς τα ταφικά έθιμα και τη διαδικασία της ταρίχευσης, με την οποία τα σώματα των πεθαμένων μετατρέπονται σε μούμιες. Ακόμη, επισκοπεί την ιστορία των μεγάλων φαραώ της χώρας και διηγείται με γλαφυρότητα θρύλους και ανέκδοτα για καθέναν τους. Ο Ραμψίνιτος κατεβαίνει στον Κάτω Κόσμο και παίζει μια παρτίδα σενέτ με την Ίσιδα. Ο Φερώς αναζητεί μια πιστή γυναίκα, για να αλείψει με τα ούρα της τα μάτια του και να ξαναβρεί το φως του. Ο Σέσωστρις, παγιδευμένος σε φλεγόμενο οίκημα, βάζει τους γιους του να ξαπλώσουν πάνω στις φλόγες, για να πατήσει ο ίδιος στα κορμιά τους και να ξεφύγει. Ο Σεθώς νικάει τον στρατό των Ασσυρίων χάρη στη βοήθεια ενός κοπαδιού αρουραίων, οι οποίοι ροκανίζουν τους ιμάντες των όπλων του εχθρού. Ο γλεντζές Άμασις ασχολείται με τις κρατικές υποθέσεις μέχρι το μεσημέρι, αλλά περνάει το υπόλοιπο της μέρας πίνοντας με τους συντρόφους του. Η πλούσια λαϊκή αφηγηματική παράδοση της Αιγύπτου διακρίνεται πίσω από αυτά τα τερπνά διηγήματα. Ο Πέρσης βασιλιάς Καμβύσης διατάζει να γδάρουν ζωντανό τον διεφθαρμένο δικαστή Σισάμνη. Υαλογραφία του Ντιρκ Φέλλερτ, 1542. Rijksmuseum, Άμστερνταμ. Αντίστοιχο του δεύτερου βιβλίου είναι το τέταρτο, με κεντρικό θέμα την εισβολή του Δαρείου στη Σκυθία, στα εδάφη της στέπας βορείως του Εύξεινου Πόντου. Με αυτήν την αφορμή, ο Ηρόδοτος αφιερώνει μια εκατοστή κεφάλαια στην εθνογραφία, τα έθιμα και τις μυθικές παραδόσεις των Σκυθών. Από πολλές απόψεις, η Σκυθία αποτελεί το συμμετρικό ή το αντίστροφο είδωλο της Αιγύπτου: η επικράτεια των ημιάγριων νομάδων του Βορρά απέναντι στη χώρα του Νότου με τον υψηλότερο πολιτισμό της οικουμένης. Ο Ηρόδοτος, μάλιστα, σχεδιάζει έναν γεωμετρημένο χάρτη της Γης, στον οποίο Αίγυπτος και Σκυθία βρίσκονται αντικρυστά: οι εκβολές των μεγάλων ποταμών τους (αντιστοίχως του Νείλου και του Ίστρου) είναι τοποθετημένες η μία απέναντι στην άλλη, και ο ρους των δύο ποταμών σχηματίζει αρμονικό παραλληλόγραμμο στον χώρο. Έτσι ολοκληρώνεται το ηροδότειο πανόραμα του γνωστού κόσμου. Συγχρόνως, το τέταρτο βιβλίο λειτουργεί ως συνδετικός κρίκος προς τα ακόλουθα μέρη της Ιστορίας, με την κυρίως αφήγηση των ελληνοπερσικών πολέμων. Η σκυθική εκστρατεία είναι η πρώτη επιχείρηση των Περσών στον ευρωπαϊκό χώρο, και καταλήγει με ήττα και άτακτη υποχώρηση της περσικής στρατιάς· το ίδιο θα συμβεί και με τα επόμενα εγχειρήματα των Περσών στην Ευρώπη, τις εισβολές στην Ελλάδα. Οι Σκύθες, παρά τον πρωτογονισμό και την αγριότητά τους, είναι και αυτοί ένας ανεξάρτητος, περήφανος λαός που αντιστέκεται στον ξένο κατακτητή και κατορθώνει να τον διώξει μακριά, όπως θα κάνουν και οι Έλληνες. Κλείνοντας την περιήγηση της οικουμένης, στο πρώτο μεγάλο τμήμα της συγγραφής του, ο Ηρόδοτος χτίζει γέφυρα για να διαβούν οι αναγνώστες στο δεύτερο μέρος. Τίποτε δεν είναι γνωστό για το τέλος της ζωής του Ηρόδοτου. Ξέρουμε μόνο ότι πέρασε τα τελευταία χρόνια του στους Θουρίους, την αθηναϊκή αποικία στον κόλπο του Τάραντα, στην Κάτω Ιταλία, όπου ολοκλήρωσε τη συγγραφή του. Φαντάζομαι καμιά φορά ότι ο μεγάλος ιστορικός, έχοντας πια αποθέσει τη γραφίδα του, θα πήρε την απόφαση να πραγματοποιήσει επιτέλους το πιο μακρινό του ταξίδι, έξω από τα σύνορα της ελληνοπερσικής οικουμένης όπου είχε παραμείνει μέχρι τότε. Από τον Τάραντα σάλπαρε για την Κυρήνη απέναντι, και από εκεί πορεύτηκε μέχρι την Καρχηδόνα, χίλια τόσα χιλιόμετρα προς τα δυτικά. Στο λιμάνι της Καρχηδόνας μπάρκαρε σε κάποιο πλοίο με Φοίνικες θαλασσοπόρους, που αναχωρούσαν για εξερευνητική αποστολή. Πέρασαν τα Γάδειρα και τις Ηράκλειες Στήλες, που οριοθετούν την έξοδο της Μεσογείου, και βάλθηκαν να αρμενίζουν στον απέραντο δυτικό ωκεανό, πίσω από τον ήλιο, στα μέρη δίχως ανθρώπους. Έπειτα κανείς δεν ξέρει τι απέγιναν. Μπορεί το πλοίο να έστριψε προς νότον, κάνοντας τον περίπλου της δυτικής Αφρικής, και ο Ηρόδοτος με τους Φοίνικες συντρόφους του να κατέληξαν στο Ακρωτήριο της Καλής Ελπίδας, να χαζεύουν τις μενεξεδιές τζακαράντες, να σεργιανούν μέσα σε κάμπους αγαπάνθων και να ακούν τα τουμπελέκια κάτω απ’ το δέντρο του μπαμπού. Ή μπορεί τα τράβηξαν κατά τη δύση, διασχίζοντας την ανοιχτή θάλασσα, μέχρι που βρήκαν μπροστά τους μια άγνωστη ήπειρο με τραχιές ακτές, πλατιές πεδιάδες γεμάτες βίσωνες και ερυθρόδερμους κατοίκους. Έτσι φαντάζομαι το τέλος της ζωής του Ηρόδοτου. Ίσως έτσι να το ονειρεύτηκε και ο ίδιος, εκείνη την τελευταία του νύχτα, καθώς άφηνε κάτω την πένα και έκλεινε τα μάτια του αποκαμωμένος πάνω στο γραφείο του. Με το χειρόγραφό του ανοιχτό ακόμη μπροστά του, δίχως να έχει προλάβει να προσθέσει τον επίλογο. Ο Πέρσης βασιλιάς Καμβύσης υποτάσσει τον φαραώ Ψαμμήνιτο. Αποτύπωμα αχαιμενικού σφραγιδοκύλινδρου, περ. 500 π.Χ. Αιγυπτιακό Μουσείο, Κάιρο.

Ο γύρος του κόσμου με οδηγό τον Ηρόδοτο

Σύνδεση