Αναγκαστική αμνησία

ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Η μεταμόρφωση του Τζ. Ντ. Βανς από οικονομικό ρεαλιστή σε υπέρμαχο της πολιτικής του Τραμπ που τροφοδοτείται από την δυσαρέσκεια αποκαλύπτει πόσο απέτυχαν οι Δημοκρατικοί να συνδεθούν με τους Αμερικανούς της εργατικής τάξης. Στο Τραγούδι του χιλμπίλη (Hillbilly Elegy)[1], το μπεστ-σέλερ του 2016 για «μια οικογένεια και έναν πολιτισμό σε κρίση», ο νυν αντιπρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών Τζ. Ντ. Βανς δίνει μια υποβλητική περιγραφή της σχέσης μεταξύ της γενέτειράς του και της ηρωικής εποχής του αμερικανικού βιομηχανικού καπιταλισμού[2]. Η καρδιά του Μίντλταουν, στο Οχάιο, χτυπούσε στο εργοστάσιο χάλυβα, που τότε ονομαζόταν Armco. Ο Βανς συνοψίζει τον αυτοσεβασμό και την αίσθηση του σκοπού που πήγαζε από την εργασία στο εργοστάσιο: Ο παππούς αγαπούσε την εταιρεία και ήξερε κάθε μοντέλο αυτοκινήτου που είχε φτιαχτεί με χάλυβα της Armco. Ακόμη κι όταν οι περισσότερες αμερικανικές αυτοκινητοβιομηχανίες έπαψαν να φτιάχνουν αυτοκίνητα από χάλυβα, ο Πάπω σταματούσε στις μάντρες μεταχειρισμένων αυτοκινήτων όποτε έβλεπε ένα παλιό Φορντ ή μια παλιά Σεβρολέτ. «Το ατσάλι αυτό το έφτιαξε η Armco», μου έλεγε. Ήταν απ’ τις λίγες φορές που απέπνεε αυθεντική περηφάνια. Ωστόσο, ο Βανς του Τραγουδιού του χιλμπίλη, που αποκτά συνείδηση προς το τέλος του εικοστού αιώνα, γνωρίζει πολύ καλά ότι ο κόσμος της υπερηφάνειας του Πάπω (Papaw) έχει χαθεί. Πράγματι, ο ίδιος ο Πάπω το ξέρει. Δεν τον ενδιαφέρει να δει τον εγγονό του να τον διαδεχθεί στο εργοστάσιο χάλυβα: «Η δική σου γενιά θα ζήσει με το μυαλό της, όχι με τα χέρια της», μου είπε μια φορά. Η μόνη αποδεκτή σταδιοδρομία στην Armco ήταν εκείνη του μηχανολόγου, όχι του εργάτη στον τόρνο. Πολλοί άλλοι γονείς και παππούδες στο Μίντλταουν έτρεφαν παρόμοια αισθήματα: Γι’ αυτούς, το Αμερικανικό Όνειρο απαιτούσε να γίνονται βήματα προς τα εμπρός. Η χειρωνακτική εργασία ήταν τίμια δουλειά, αλλά δουλειά της δικής τους γενιάς – εμείς έπρεπε να κάνουμε κάτι άλλο. Για να πάμε μπροστά έπρεπε να κινηθούμε προς τα πάνω. Αυτό που τόσο ο Βανς όσο και ο παππούς του καταλάβαιναν τότε ήταν η αδίστακτα δυναμική φύση του καπιταλισμού. Ο Βανς γεννήθηκε στην Αμερική του Ρόναλντ Ρήγκαν, όταν ο νεοφιλελευθερισμός –η πεποίθηση ότι οι δυνάμεις της αγοράς πρέπει να απελευθερωθούν από τις ρυθμίσεις, τους υψηλούς φόρους, την υπερδραστήρια κυβέρνηση και κάθε πραγματική αίσθηση κοινωνικής υποχρέωσης– αναδιαμόρφωνε την «κοινή λογική» στην κατανόηση της οικονομίας και της κοινωνίας. Στη δεκαετία του 1980 αυτή η ιδεολογία κατάφερνε να παρουσιάζεται αξιόπιστα όχι ως ένα σύνολο ιδεών ή αξιολογικών κρίσεων αλλά ως ένα σύνολο αναμφισβήτητων γεγονότων που όλοι έπρεπε να αποδεχθούν. Όπως γράφει ο Γκάρι Γκερστλ στο The Rise and Fall of the Neoliberal Order [Η άνοδος και η πτώση της νεοφιλελεύθερης τάξης] (2022), «βασικό χαρακτηριστικό μιας πολιτικής τάξης είναι η ικανότητα του ιδεολογικά κυρίαρχου κόμματός της να κάμπτει το κόμμα της αντιπολίτευσης σύμφωνα με την θέλησή του». Ο νεοφιλελευθερισμός έγινε μια πολιτική τάξη με αυτήν ακριβώς την έννοια. Τόσο οι Ρεπουμπλικανοί όσο και οι Δημοκρατικοί είπαν ουσιαστικά στη βιομηχανική εργατική τάξη ότι η ζωή της χειρωνακτικής εργασίας είχε τελειώσει. Οι δυνάμεις της αγοράς έπρεπε να υπακούσουν, και αυτό που απαιτούσαν ήταν ακριβώς αυτό που είπε ο Πάπω στον Τζ. Ντ.: Η Αμερική έπρεπε να κάνει κάτι διαφορετικό. Υποστηρικτές του Τζ. Ντ. Βανς κατά τη διάρκεια προεκλογικής συγκέντρωσης στο Λύκειο του Μίντλταουν, Οχάιο, στις 22 Ιουλίου 2024. © ΑΠΕ-ΜΠΕ / EPA / David Maxwell Η σοφία του Πάπω αναδεικνύεται με τον πιο δραματικό τρόπο σε μια χαρακτηριστική σκηνή στην ταινία Όλες οι γυναίκες του Προέδρου του 1998. Η ταινία, βασισμένη στο μυθιστόρημα του Τζο Κλάιν, είναι μια ελάχιστα συγκαλυμμένη περιγραφή της επεισοδιακής εκστρατείας του Μπιλ Κλίντον για το προεδρικό χρίσμα των Δημοκρατικών το 1992. Ο Τζακ Στάντον τον οποίο υποδύεται ο Τζον Τραβόλτα είναι μια προφανής αναφορά στον Κλίντον στη φάση ανάκαμψης, όταν [ο Στάντον] ξεπέρασε τις συνταρακτικές αποκαλύψεις για τη σεξουαλική του ασυδοσία ανοίγοντας τον δρόμο για την προεδρία. Η καθοριστική στιγμή της ταινίας συμβαίνει όταν ο καταπονημένος Στάντον απευθύνεται σε μια συγκέντρωση εργαζομένων στο Πόρτσμουθ του Νιου Χάμσαϊρ. Βασίζεται σε μια ομιλία που έδωσε ο Κλίντον στην πόλη τον Φεβρουάριο του 1992, αλλά στην ταινία η τοποθεσία είναι η αχανής αίθουσα ενός εργοστασίου που έχει ήδη κλείσει. Καθώς ο Τραβόλτα μιλάει, το πλάνο συχνά κόβεται και η κάμερα γυρνάει σε άνδρες με κράνη και γυναίκες με σκληρά πρόσωπα, οι περισσότεροι από τους οποίους είναι λευκοί – ανήσυχοι εκπρόσωποι της παρακμάζουσας αμερικανικής εργατικής τάξης. Ο υποψήφιος ξεδιπλώνει τη γοητεία του παλιού καλού παιδιού του Νότου. Αλλά στη συνέχεια γίνεται πολύ σοβαρός: Θα κάνω κάτι πραγματικά εξωφρενικό. Θα πω την αλήθεια. … Κανένας πολιτικός δεν μπορεί να ξανανοίξει αυτό το εργοστάσιο ή να δημιουργήσει ξανά θέσεις εργασίας στα ναυπηγεία ή να κάνει το συνδικάτο σας ξανά ισχυρό. Κανένας πολιτικός δεν μπορεί να κάνει τα πράγματα όπως ήταν παλιά, γιατί ζούμε σε έναν νέο κόσμο τώρα, έναν κόσμο χωρίς οικονομικά σύνορα. … Και σε αυτόν τον κόσμο οι δουλειές των μυών μεταφέρονται όπου η εργασία των μυών είναι φτηνή – και αυτό δεν είναι εδώ. Έτσι, αν θέλετε να ανταγωνιστείτε, θα πρέπει να εξασκήσετε ένα διαφορετικό σύνολο μυών – αυτό που υπάρχει ανάμεσα στα αυτιά σας. Οι εργάτες τον ακούνε πραγματικά τώρα, ακριβώς επειδή δεν είναι ένας ακόμη πολιτικός που τους λέει αυτό που νομίζει ότι θέλουν να ακούσουν. Μεταφέρει ταυτόχρονα μια προειδοποίηση και μια υπόσχεση: Τώρα όλη αυτή η χώρα θα πρέπει να επιστρέψει στα θρανία. … Και θα σας κάνω αυτή τη συμφωνία: Θα δουλέψω σκληρά για σας. Θα ξυπνάω κάθε πρωί και θα σας σκέφτομαι. Θα παλέψω, θα ιδρώσω και θα ματώσω για να βρω τα χρήματα που θα κάνουν την εκπαίδευση κάτι που θα είναι εφ’ όρου ζωής σε αυτή τη χώρα, για να σας δώσω την υποστήριξη που χρειάζεστε για να ανελιχθείτε. Αλλά εσείς οι ίδιοι πρέπει να κάνετε τη βαριά δουλειά. Οι προλετάριοι ζητωκραυγάζουν ακούγοντας τον Στάντον και τα δοκάρια του κούφιου βιομηχανικού τους χώρου τρίζουν. Η ιδέα της «ανέλιξης» αντηχεί από το Όλες οι γυναίκες του Προέδρου μέχρι το Τραγούδι του χιλμπίλη. Είναι το πρόγραμμα για όσους μοχθούσαν στο ναυπηγείο του Πόρτσμουθ και στις χαλυβουργίες του Μίντλταουν. Όμως, όπως ο Βανς εκφράζει το μήνυμα μέσω του Πάπω, για να ανελιχθούν, αυτές οι κοινότητες πρέπει πρώτα να προχωρήσουν. Το να προχωρήσουν σημαίνει ότι πρέπει να ξεπεράσουν κάτι – αυτό το «κάτι» είναι η ιστορία, η ταυτότητα, το ανήκειν. Σημαίνει να καταπιούν την υπερηφάνειά τους. Οι εργάτες της βιομηχανίας δεν πρέπει να ξεπεράσουν μόνο το αίσθημα αυτοεκτίμησης που προέρχεται από το να κοιτάζεις ένα σπουδαίο πλοίο ή ένα όμορφο αυτοκίνητο και να ξέρεις ότι συμμετείχες στην κατασκευή του. Πρέπει επίσης να ξεπεράσουν την πίστη στην έμφυτη ανωτερότητα της Αμερικής, βιομηχανική και στρατιωτική, έναντι του υπόλοιπου κόσμου. Φορτηγάκι σταθμευμένο σε προάστιο της Φιλαδέλφειας με συνθήματα των Τραμπ-Βανς και τη φράση «Τραγούδι του χιλμπίλη» την ημέρα εκλογών στην Πενσυλβάνια, 5 Νοεμβρίου 2024. © ΑΠΕ-ΜΠΕ / EPA / David Muse Το 1989 –περίπου την εποχή που ο Ντόναλντ Τραμπ καταφερόταν εναντίον της Ιαπωνίας επειδή «εκμεταλλευόταν τις Ηνωμένες Πολιτείες»– η χαλυβουργία του Μίντλταουν εξαγοράστηκε εν μέρει από τον ιαπωνικό βιομηχανικό όμιλο Kawasaki και σύντομα θα μετονομαζόταν σε Armco Kawasaki. Όπως αναφέρει ο Βανς στο Τραγούδι του χιλμπίλη, «η Kawasaki ήταν ιαπωνική εταιρεία, και σε μια πόλη γεμάτη από τόσους βετεράνους του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και τις οικογένειές τους, θα έλεγε κανείς ότι ο ίδιος ο στρατηγός Τότζο[3] είχε αποφασίσει να εγκατασταθεί στο νοτιοδυτικό Οχάιο όταν ανακοινώθηκε η συγχώνευση». Για να επιβιώσουν στην Αμερική που είχε φτιάξει ο Ρήγκαν, οι εργαζόμενοι του Μίντλταουν έπρεπε να ξεχάσουν το Περλ Χάρμπορ, την Ίβο Τζίμα και την Οκινάουα. Είναι εντυπωσιακό ότι το 1989 ήταν επίσης η χρονιά που ο Φράνσις Φουκουγιάμα δημοσίευσε, στο νεοσυντηρητικό περιοδικό The National Interest, ένα από τα καθοριστικά πολιτικά δοκίμια της περιόδου, με τίτλο «Το τέλος της ιστορίας;». Διατύπωσε την άποψη ότι: Αυτό που ίσως παρατηρούμε δεν είναι απλώς το τέλος του Ψυχρού Πολέμου ή το πέρασμα μιας συγκεκριμένης περιόδου της μεταπολεμικής ιστορίας, αλλά το τέλος της ίδιας της ιστορίας: δηλαδή το τελικό σημείο της ιδεολογικής εξέλιξης της ανθρωπότητας και η καθολικότητα της δυτικής φιλελεύθερης δημοκρατίας ως η τελική μορφή ανθρώπινης διακυβέρνησης. Το τέλος της ιστορίας δεν ήταν μια αφηρημένη θεωρητική έννοια. Συνέβαινε στο Μίντλταουν. Και ο Βανς του Τραγουδιού του χιλμπίλη δεν έχει πρόβλημα με αυτό. Απορρίπτει το αντι-ιαπωνικό συναίσθημα στην πόλη ως «θόρυβο ως επί το πλείστον». Αυτός και ο Πάπω είναι εξίσου ρεαλιστές όσον αφορά την ανάγκη προσαρμογής στην αδυσώπητη «ορμή προς τα εμπρός» του κεφαλαίου: Η συγχώνευση με την Kawasaki έφερε στην επιφάνεια μια δυσάρεστη αλήθεια: η βιομηχανική δραστηριότητα στην Αμερική είχε γίνει πολύ δύσκολη υπόθεση την εποχή της παγκοσμιοποίησης. Για να επιβιώσουν εταιρείες όπως η Armco, έπρεπε να ξανασχεδιαστούν εκ θεμελίων. Η Kawasaki έδινε στην Armco μια ευκαιρία. Και η εταιρεία-ναυαρχίδα του Μίντλταουν πιθανότατα δεν θα είχε επιβιώσει αν δεν της είχε δοθεί η ευκαιρία αυτή. Στην εξιστόρηση του Βανς η βιομηχανική εργατική τάξη συνειδητοποιεί ότι ο οικονομικός εθνικισμός είναι ένας πειρασμός στον οποίο πρέπει να αντισταθεί. Η παγκοσμιοποίηση είναι ένα δεδομένο γεγονός. Αν τα χρήματα και η τεχνολογία προέρχονται από μια χώρα εναντίον της οποίας πολλοί από τους παλαιότερους κατοίκους του Μίντλταουν κάποτε πολέμησαν, έτσι τα φέρνει η ζωή. Ο Πάπω, ο οποίος συνήθιζε να απειλεί ότι θα αποκηρύξει τα παιδιά του αν αγόραζαν ιαπωνικό αυτοκίνητο, σηκώνει τους ώμους του και λέει: «Οι Ιάπωνες είναι φίλοι μας τώρα». Προφανώς αγνοεί το «θόρυβο» που ακούστηκε στην τηλεόραση, όπου ο Τραμπ, ο οποίος σκεφτόταν να διεκδικήσει την προεδρία το 1988, είπε στην Όπρα Γουίνφρεϊ ότι οι Ιάπωνες «θεωρούν ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες αποτελούνται από ένα μάτσο ανόητους. Μας κοροϊδεύουν». Εδώ δεν έχουμε απλώς δύο διαφορετικές ιστορίες, αλλά δύο αντικρουόμενους τρόπους κατανόησης του αμερικανικού καπιταλισμού, οι οποίοι έχουν τις ρίζες τους σε έντονα αποκλίνουσες αντιλήψεις για την ιστορία. Στην εκδοχή του Βανς, ο χρόνος κινείται σε ευθεία γραμμή: τόσο οι ένδοξες μέρες του αμερικανικού χάλυβα όσο και η πικρή σύγκρουση με την Ιαπωνία έχουν τελειώσει. Προοδεύστε και προχωρήστε – αν οι Ιάπωνες ξέρουν να διοικούν τις βιομηχανίες με πιο κερδοφόρο τρόπο, είναι καλύτερο να αγκαλιάσουμε τις επενδύσεις τους και να μάθουμε από την τεχνογνωσία τους. Το να κολυμπάμε στο ζεστό λουτρό του αμερικανικού μεγαλείου του παρελθόντος είναι μια πολυτέλεια που ούτε οι εργαζόμενοι ούτε τα αφεντικά μπορούν να αντέξουν. Στην εκδοχή του Τραμπ, η ιστορία είναι κυκλική. Η προεπιλεγμένη κατάσταση του αμερικανικού καπιταλισμού είναι η παγκόσμια υπεροχή – αν έχει χαθεί, μπορεί να αποκατασταθεί με σκέτη πολιτική βούληση. Όπως η ιστορικός Τζένιφερ Μ. Μίλλερ συνοψίζει τη θέση του Τραμπ σε ένα διαφωτιστικό δοκίμιο για την εμμονή του με την Ιαπωνία: Αν οι ιαπωνικές επιχειρήσεις ανθούσαν ενώ οι αμερικανικές παρήκμαζαν, αυτό δεν οφειλόταν στο ότι σχεδίαζαν καλύτερα προϊόντα ή στο ότι οι εργαζόμενοί τους είχαν καλύτερη μόρφωση και εκπαίδευση. Το σφάλμα εντοπιζόταν αποκλειστικά στην ανίκανη ηγεσία – η επιτυχία της Ιαπωνίας θα μπορούσε να έχει προέλθει μόνο από την εκμετάλλευση του συστήματος. Αντί για μακροχρόνιες επενδύσεις στην αμερικανική εκπαίδευση ή έμφαση στην αυξανόμενη οικονομική ανισότητα, οι Ηνωμένες Πολιτείες χρειάζονταν ισχυρούς ηγέτες, οι οποίοι θα μπορούσαν να αντιμετωπίσουν την Ιαπωνία, να την επαναφέρουν στη «φυσική» της θέση ως κατώτερο οικονομικό εταίρο και να οδηγήσουν έτσι τις Ηνωμένες Πολιτείες σε μια οικονομική αναγέννηση.[4] Καμία από αυτές τις ιστορίες δεν έχει πολλά να πει για την ανισότητα, την εκμετάλλευση ή την απληστία που οδηγεί στην περιβαλλοντική καταστροφή και την κλιματική κατάρρευση. Ο Βανς του 2016 μπορούσε να γράψει με συγκινητικό τρόπο για τα συμπτώματα αυτών των ασθενειών –φτώχεια, εξάρτηση από τα ναρκωτικά, αποξένωση– αλλά δεν ενδιαφερόταν περισσότερο από ό,τι ο Τραμπ για τα δομικά οικονομικά αίτια τους. Κανένας από τους δύο δεν διατύπωσε καμία πραγματική κριτική της ρηγκανικής νεοφιλελεύθερης επανάστασης της δεκαετίας του 1980. Ωστόσο, τα οράματά τους για τη φύση του ίδιου του αμερικανικού καπιταλισμού ήταν ριζικά διαφορετικά. Σκουριασμένα απομεινάρια χαλυβουργείου στην κομητεία Μαχόνινγκ του Οχάιο κατά μήκος μιας διαδρομής εγκαταλελειμμένων εργοστασίων που κάποτε έσφυζαν από δραστηριότητα δίπλα στον ποταμό Μαχόνινγκ, μεταξύ Γιάνγκσταουν και Στράδερς. Φωτογραφία της Κάρολ Μ. Χάισμιθ, 6 Οκτωβρίου 2016. Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου, Ουάσιγκτον. Του Βανς ήταν ο ορθόδοξος συντηρητισμός: οι δυνάμεις της αγοράς είναι αδυσώπητες και η σοφή τακτική είναι να προσαρμόζεται κανείς σε αυτές όσο καλύτερα μπορεί. Το βάρος αυτής της προσαρμογής πρέπει να επωμιστούν οι ίδιοι οι εργαζόμενοι. Ακριβώς όπως ο Στάντον/Κλίντον λέει στους προλετάριους ότι πρέπει να κάνουν τη βαριά δουλειά, ο Βανς καταλήγει στο Τραγούδι του χιλμπίλη ότι οι κάτοικοι της «Ζώνης της Σκουριάς» των Απαλαχίων πρέπει «να σταματήσουν να κατηγορούν τον Ομπάμα ή τον Μπους ή τις απρόσωπες εταιρείες και να αναρωτηθούμε τι μπορούμε να κάνουμε για να βελτιώσουμε την κατάσταση». Η κυβέρνηση είναι ανίκανη και ουσιαστικά άσχετη: «Κανένας πολιτικός δεν μπορεί να κάνει τα πράγματα όπως ήταν παλιά». Για τον Τραμπ, από την άλλη πλευρά, τα πάντα ήταν πολιτικά. Η Ζώνη της Σκουριάς θα μπορούσε να αναστηθεί, και θα μπορούσε να επιστρέψει η εποχή που άνθρωποι σαν τον Πάπω θα μπορούσαν να κοιτάξουν μέσα από το δερμάτινο κάθισμα μιας Φορντ ή μιας Σεβρολέτ και να δουν τον συμπαγή ατσάλινο σκελετό του Μίντλταουν στο εσωτερικό του – αλλά μόνο αν η Αμερική είχε έναν ισχυρό ηγέτη ικανό να συντρίψει τους Ιάπωνες και όλους τους άλλους ξένους. Αυτό που δεν είχε ακόμη διατυπωθεί ρητά σε αυτά τα πρώιμα μηνύματα του Τραμπ ήταν ότι, ενώ κανένας δημοκράτης πολιτικός δεν μπορούσε να επαναφέρει τα πράγματα στην προηγούμενη κατάσταση, ένας ανεξέλεγκτος ισχυρός άνδρας μπορούσε να το κάνει, αναγκάζοντας τους ξένους να υπακούσουν στον φυσικό νόμο της αμερικανικής υπεροχής. Δεν υπήρχε καμία αμφιβολία για το ποιος από αυτούς τους τρόπους σκέψης άρεσε περισσότερο στους πολύ πλούσιους – και δεν ήταν του Τραμπ. Η αποπολιτικοποίηση της οικονομίας με τον τρόπο που το κάνει ο χαρακτήρας του Κλίντον στο Όλες οι γυναίκες του Προέδρου και ο Βανς στο Τραγούδι του χιλμπίλη ήταν μια συνταγή για τη συσσώρευση τεράστιου πλούτου από μια μικρή μειοψηφία Αμερικανών. Αν η κυβέρνηση είναι ανίσχυρη να ελέγξει τη λειτουργία των δυνάμεων της αγοράς, η πραγματική της δουλειά είναι να φύγει από τη μέση. Οι περισσότεροι από τους καρπούς της νέας οικονομίας θα εμφανίζονταν φυσικά στην κορυφή του δέντρου. Λαμβάνοντας υπόψη τον πληθωρισμό, ο πλούτος που κατέχουν οι οικογένειες στις Ηνωμένες Πολιτείες σχεδόν τετραπλασιάστηκε μεταξύ 1989 και 2022, αλλά το ποσοστό του πλούτου που κατέχει το φτωχότερο μισό του πληθυσμού παρέμεινε στάσιμο σε μόλις 6%. Μόνο πέρυσι οι δεκαεννέα πλουσιότερες οικογένειες πρόσθεσαν 1 τρισεκατομμύριο δολάρια στα συσσωρευμένα περιουσιακά τους στοιχεία και η κορυφή του 0,00001% ελέγχει πλέον μεγαλύτερο μερίδιο του πλούτου της Αμερικής από ποτέ άλλοτε. Η ιστορία που είπε ο Βανς το 2016 ήταν πολύ καλή για τους πλουσιότερους Αμερικανούς: εξυπηρετούσε τους σκοπούς τους, ότι οι κάτοικοι του Μίντλταουν θα έπρεπε να κατανοήσουν τον καπιταλισμό ως ουσιαστικά απρόσωπο και απολιτικό και να αποδεχθούν ότι το καλύτερο που μπορούσαν να κάνουν ήταν να «βελτιώσουν την κατάσταση» για τους εαυτούς τους χωρίς να κατηγορούν είτε την κυβέρνηση είτε «απρόσωπες εταιρείες» για τις δυσκολίες τους. Τώρα, ωστόσο, ο αντιπρόεδρος έχει εγκαταλείψει, μαζί με τις περισσότερες από τις άλλες πολιτικές του θέσεις, το ηθικό του αφήγημα για ρεαλιστική προσαρμογή στην αδυσώπητη αλλαγή που είναι συνυφασμένη με τον καπιταλισμό. Έχει αντικατασταθεί από το παραμύθι του προέδρου για μια πολιτικά καθοδηγούμενη αποκατάσταση του παρελθόντος. Η οικονομική ατζέντα του Τραμπ είναι διπλά αναδρομική: επαναλαμβάνει σχεδόν επακριβώς τα μηνύματά του από τη δεκαετία του 1980, τα οποία με τη σειρά τους φαντάζονται μια επιστροφή της ηρωικής εποχής της αμερικανικής βιομηχανικής ισχύος. Το τέλος της ιστορίας έχει τελειώσει. Ο Τραμπ έχει κατασκευάσει μια φανταστική μηχανή του χρόνου στην οποία «ο τρόπος που ήταν άλλοτε» είναι επίσης ο τρόπος που πρέπει να είναι και θα είναι. Και σε αυτή τη ριζική αναθεώρηση της ιδεολογίας του αμερικανικού καπιταλισμού, η «παγκοσμιοποίηση της δυτικής φιλελεύθερης δημοκρατίας ως τελική μορφή της ανθρώπινης διακυβέρνησης» του Φουκουγιάμα δεν είναι απλώς παρωχημένη· πρέπει να αντιμετωπιστεί. Ο οικουμενισμός, ο φιλελευθερισμός και η δημοκρατία είναι εχθροί του αμερικανικού εξαιρετισμού, του εθνικού μεγαλείου και πάνω απ’ όλα του θριάμβου της βούλησης την οποία πρέπει να ενσαρκώνει ο ηγέτης που δηλώνει: «Μόνο εγώ μπορώ να το διορθώσω». Όπως φαίνεται, αυτή η αντικατάσταση μιας ηγεμονικής ιδέας με μια άλλη λαμβάνει τώρα χώρα με έναν ιδιαίτερα ειρωνικό τρόπο στο ίδιο το Μίντλταουν. Στο Τραγούδι του χιλμπίλη το χαλυβουργείο σώζεται επειδή έρχεται η Kawasaki για να «αναβαθμίσει» τα μηχανήματά του. Αλλά πιο πρόσφατα σχεδιάστηκε ένα άλλο είδος αναβάθμισης. Η Cleveland-Cliffs, η εταιρεία στην οποία ανήκει τώρα το εργοστάσιο, δηλώνει στην ιστοσελίδα της την πρόθεσή της να μετατοπιστεί «από την παραγωγή εμπορευματικής ποιότητας χάλυβα προς όφελος ειδικών προϊόντων με υψηλότερο περιθώριο κέρδους». Για τον σκοπό αυτό, η κυβέρνηση Μπάιντεν είχε διαθέσει επιχορήγηση ύψους 500 εκατομμυρίων δολαρίων για να βοηθήσει το εργοστάσιο του Μίντλταουν να αναβαθμίσει τις παλιές υψικαμίνους του, που λειτουργούν με άνθρακα, σε υψικαμίνους που λειτουργούν με υδρογόνο και ηλεκτρική ενέργεια. Αλλά σύμφωνα με το CNN η κυβέρνηση Τραμπ-Βανς –υπό την επιρροή του Τμήματος Κυβερνητικής Αποδοτικότητας του Ίλον Μασκ– σκοπεύει να περικόψει αυτή την επιχορήγηση. Δεν υπάρχει πρόβλημα επειδή η προσαρμογή στις οικονομικές αλλαγές είναι passé και η πολιτική βούληση είναι της μόδας. Το μέλλον δεν χρειάζεται να προγραμματιστεί ή να χρηματοδοτηθεί επειδή το παρελθόν επιστρέφει. Το εργοστάσιο του Μίντλταουν δεν χρειάζεται να στραφεί στην παραγωγή βιώσιμου χάλυβα υψηλής αξίας επειδή ο Τραμπ θα χρησιμοποιήσει δασμούς για να εξασφαλίσει ότι δεν θα χρειαστεί να ανταγωνιστεί τις παγκόσμιες εταιρείες αιχμής. Ο βασιλιάς άνθρακας θα βασιλεύσει ξανά και οι παλιές καλές βρώμικες δουλειές θα καλυφθούν από άνδρες που θα κάνουν ανδρικές δουλειές, και όλα αυτά χάρη στον μεγάλο ηγέτη που ανάγκασε τους ξένους να γονατίσουν. Αφήνοντας προς στιγμήν κατά μέρος τη βιωσιμότητα αυτού του νέου τρόπου φαντασίωσης του αμερικανικού καπιταλισμού, πρέπει να αναρωτηθούμε γιατί το μεγαλύτερο μέρος της ολιγαρχίας σκέφτηκε, όταν τάχθηκε πίσω από την υποψηφιότητα του Τραμπ για επανεκλογή το 2024, ότι δεν χρειαζόταν το παλιό ιδεολογικό μοντέλο. Ο μύθος μιας αποπολιτικοποιημένης και απρόσωπης οικονομίας, στην οποία ουσιαστικά θα ίσχυαν οι ίδιες παραδοχές, είτε ο πρόεδρος ήταν ένας Κλίντον είτε ένας Μπους, εξυπηρετούσε εξαιρετικά καλά τους υπερπλούσιους. Όχι μόνο ο πλούτος αναδιανεμήθηκε προς τα πάνω, αλλά και νέες μορφές επικερδούς εκμετάλλευσης –η ιδιοποίηση σε εκπληκτική κλίμακα των προσωπικών δεδομένων για ιδιωτικό κέρδος– επιτράπηκε να ανθίσουν σχεδόν ανεμπόδιστα. Η τεχνολογία της πληροφορίας, επίσης, ερμηνεύτηκε ως μια ασταμάτητη δύναμη στην οποία όλοι θα έπρεπε να προσαρμοστούν. Το πρόβλημα για τους πολύ πλούσιους, ωστόσο, είναι ότι ως πολιτικό σχέδιο ο νεοφιλελευθερισμός πέθανε το 2008. Η μεγάλη τραπεζική κατάρρευση εξέθεσε την ιδέα ότι οι δυνάμεις της αγοράς λειτουργούν έξω από την πολιτική ως μια βολική και όχι πλέον αξιόπιστη μυθοπλασία. Έγινε αναπόφευκτα προφανές ότι το σύστημα του χρηματοπιστωτικού καπιταλισμού που αντικατέστησε το παλιό βιομηχανικό σύμπλεγμα εξαρτάται εξ ολοκλήρου από τους δημόσιους θεσμούς. Η ηθική βάση για τη ριζικά άνιση κατανομή των λαφύρων της νέας παγκοσμιοποιημένης οικονομίας από τον νεοφιλελευθερισμό ήταν η αίσθηση μιας ωμής δικαιοσύνης: όσοι ανέλαβαν τους κινδύνους άξιζαν τα οφέλη. Ωστόσο αποδείχθηκε ότι τελικά δεν ήταν αυτοί οι κανόνες – οι κίνδυνοι κοινωνικοποιούνταν, αλλά τα οφέλη ιδιωτικοποιούνταν. Για τους πλούσιους, το στοίχημα πάντα ήταν «κορώνα κερδίζουμε, γράμματα χάνετε». Έγινε επίσης προφανές ότι η «ανέλιξη», η αποζημίωση της εργατικής τάξης για να «προχωρήσει», δεν ήταν τόσο εύκολη. Τόσο ο Πάπω του Βανς όσο και ο Κλίντον/Στάντον υπόσχονταν ότι οι δουλειές των μυών θα αντικατασταθούν από τις δουλειές των μυαλών. Αυτό δεν ήταν απλώς μια πολιτική πρόταση – ήταν αυτό που οι περισσότεροι χειρώνακτες εργάτες ήθελαν για τα παιδιά τους. Αλλά για πάρα πολλές οικογένειες ήταν μια ψεύτικη υπόσχεση. Οι Δημοκρατικές και οι Ρεπουμπλικανικές κυβερνήσεις επένδυσαν σε επιμορφωτικά προγράμματα, και πολλοί εργαζόμενοι είχαν πράγματι τη δυνατότητα να μεταβούν σε νέα είδη εργασίας. Συνολικά, όμως, η κοινωνική κινητικότητα που υποτίθεται ότι θα ενισχυόταν στην πραγματικότητα μειώθηκε. Το 90% των παιδιών της τάξης του New Deal –αυτοί που γεννήθηκαν το 1940– συνέχισαν να κερδίζουν περισσότερα από τους γονείς τους. Αλλά τα παιδιά της νεοφιλελεύθερης τάξης –αυτά που γεννήθηκαν το 1980– είχαν 50% πιθανότητες να κερδίζουν λιγότερα από τους γονείς τους. Αντί να λάβουν την υπεσχημένη στις εργαζόμενες οικογένειες διά βίου εκπαίδευση, πολλοί από αυτούς αποκλείστηκαν λόγω των συνεχώς αυξανόμενων διδάκτρων των κολεγίων ή παραπλανήθηκαν από απάτες όπως το Πανεπιστήμιο Τραμπ. Ωστόσο, όπως το θέτει ο Γκάρι Γκερστλ, «Μια κυρίαρχη πολιτική τάξη δεν αφήνει την εξουσία της εύκολα. … Η παρακμή της χαρακτηρίζεται από αντιφάσεις, αμφισβητήσεις, ακόμη και χάος». Κατά τη διάρκεια της πρώτης θητείας του Τραμπ αυτές οι δυνάμεις έπαιξαν ρόλο σχεδόν εξίσου στο εσωτερικό του καθεστώτος όσο και στην αμερικανική κοινωνία στο σύνολό της. Η παλιά ιδεολογική τάξη εκπροσωπούνταν ακόμη από προσωπικότητες όπως ο επικεφαλής οικονομικός σύμβουλος του Τραμπ, ο Γκάρι Κον, ο οποίος προερχόταν από έναν από τους μεγάλους ναούς της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης, την Goldman Sachs. Οι φοροελαφρύνσεις για τους πλούσιους και η απορρύθμιση για τις επιχειρήσεις συντηρούσαν ένα ρηγκανικό οικονομικό πρόγραμμα. Αλλά αυτή η παλιά τάξη πραγμάτων δεν μπόρεσε να επιβληθεί πλήρως – ο Κον παραιτήθηκε τον Μάρτιο του 2018, όταν ο Τραμπ προχώρησε στην επιβολή δασμών στον ξένο χάλυβα. Ούτε όμως και ο ίδιος ο Τραμπ, με την ελευθερία δράσης του που περιορίστηκε από την πανδημία του Covid-19, μπόρεσε να ακολουθήσει ακριβώς τις δικές του παρορμήσεις. Στον ανταγωνισμό των οικονομικών ιδεολογιών, το αποτέλεσμα της πρώτης θητείας του Τραμπ ήταν ασαφές. Εκεί όμως που ο Τραμπ είχε παρ’ όλα αυτά πετύχει, ήταν να δημιουργήσει μια μαζική βάση για μια ιδέα του καπιταλισμού που έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τη νεοφιλελεύθερη φαντασία. Κόντρα στην επιμονή ότι κανένας πολιτικός δεν θα μπορούσε να ξανανοίξει ένα εργοστάσιο στη Ζώνη της Σκουριάς, εδραίωσε την αντίληψη ότι αυτό ίσχυε μόνο για τους αδύναμους και ανόητους ηγέτες που η δημοκρατία είχε επιβάλει στον αμερικανικό λαό. Και κόντρα στην εικόνα των απάνθρωπων δυνάμεων της αγοράς, ανώνυμων όπως ο καιρός, έκανε τον καπιταλισμό προσωπικό ξανά. Στο πλαίσιο του νεοφιλελευθερισμού, οι βιομηχανικοί εργάτες είχαν μάθει να μην παίρνουν προσωπικά τον καπιταλισμό. Η επιτυχής προσαρμογή απαιτούσε αυτοσυγκράτηση. Δεν πρέπει να επιτρέπει κανείς στον εαυτό του να αισθάνεται ταπεινωμένος όταν οι ηττημένοι του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου εμφανίζονται ως συνιδιοκτήτες της χαλυβουργίας. Πρέπει κανείς να αποβάλει την περηφάνια του για το ότι οι ισχυρές και όμορφες μηχανές είναι εμποτισμένες με τον προσωπικό του μόχθο. Πρέπει να ξεχάσει κανείς τις γενιές αγώνων που αποτυπώνονται στις τοπικές ιστορίες των εργατικών συνδικάτων. Πρέπει, πράγματι, να ξεχάσει κανείς ολόκληρη την τάξη του New Deal και τα μετασχηματιστικά οφέλη της για τους εργαζόμενους, τις οικογένειές τους και τις κοινότητές τους. Οι δυνάμεις της αγοράς δεν μπορούν να ικανοποιήσουν αυτά τα συναισθήματα. Αυτό είναι σκληρό, αλλά δεν είναι κάτι προσωπικό. Ο Τραμπ, ωστόσο, προσωποποιεί τον αμερικανικό καπιταλισμό. Εμφανίστηκε σε δεκατέσσερις σεζόν του The Apprentice ως μια μορφή βαθιά ενσωματωμένη στη νοοτροπία του – ο μεγαλοεπιχειρηματίας, ο μεγιστάνας, ο κροίσος, ο τιτάνας του εμπορίου. Ο ρόλος του ήταν, φυσικά, περισσότερο μίμηση παρά προσωποποίηση. Αλλά αυτό τον έκανε ακόμη πιο αποτελεσματικό: για την μαζική κατανάλωση, ένας επινοημένος και υπερβολικός χαρακτήρας στέλνει ένα σαφέστερο μήνυμα από ένα πραγματικό πρόσωπο. Επιπλέον, ο Τραμπ επιτρέπει στους οπαδούς του να οικειοποιούνται (έστω και με ψεύτικες μορφές) όλα τα συναισθήματα που δεν τους επιτρεπόταν να εκφράσουν ή να εκδηλώσουν, ενώ τους στερούσαν τον κόσμο τους. Χτυπάει με δύναμη το ευαίσθητο σημείο που ο Βανς ήταν τόσο προσεκτικός να αποφύγει στο Τραγούδι του χιλμπίλη: την εκμετάλλευση. Στη νεοφιλελεύθερη τάξη πραγμάτων, ήταν το αμάρτημα που δεν τολμούσε να πει το όνομά του. Στον οικονομικό του λόγο, ο Τραμπ δεν μιλάει άλλη γλώσσα. Ο Τζ. Ντ. Βανς ορκίζεται αντιπρόεδρος των ΗΠΑ στη Ροτόντα του Καπιτωλίου στην Ουάσιγκτον, 20 Ιανουαρίου 2025. © ΑΠΕ-ΜΠΕ / EPA / Fabrizio Bensch / POOL Αλλά επίσης εκτοπίζει την εκμετάλλευση από την οικονομική πραγματικότητα – αντί το κεφάλαιο να εκμεταλλεύεται την εργασία, η Αμερική στο σύνολό της κακοποιείται και λεηλατείται συνεχώς από ξένες χώρες που γελούν με την αδυναμία των ηγετών της. Αντί να προχωρήσουν, όπως έπρεπε να κάνουν οι χαλυβουργοί του Μίντλταουν όταν δέχθηκαν τους πρώην Ιάπωνες εχθρούς τους ως σωτήρες, μπορεί να υπάρξει ατέλειωτη επιστροφή στην αδικία, την ταπείνωση και την οργή. Στη θέση της αναγκαστικής αμνησίας, ο Τραμπ προσφέρει μια σαγηνευτική ονειρική εποχή στην οποία η αμερικανική ιστορία εξευγενίζεται σε νοσταλγία. (Οι σκοτεινές πλευρές του βιομηχανικού παρελθόντος πριν από τον Ρήγκαν είτε αποσιωπούνται –στην περίπτωση του ρατσισμού– είτε, στην περίπτωση του οργανωμένου σεξισμού του, ουσιαστικά εξυμνούνται ως μια χρυσή εποχή ανδρισμού). Για τους υπερπλούσιους, αυτή η εξατομίκευση του καπιταλισμού έχει δύο επιφανειακά πλεονεκτήματα. Το ένα είναι ότι φαίνεται να προσφέρει ένα είδος απάντησης στο δύσκολο ερώτημα του τι ακολουθεί την πτώση της νεοφιλελεύθερης τάξης. Η εργατική τάξη μπορεί να αποκτήσει την πολιτική δράση που της αρνούνταν προηγουμένως– τα συσσωρευμένα συναισθήματά της απελευθερώνονται και στρέφονται εναντίον όλων εκείνων που επιμένουν σε μια ρυθμιζόμενη και αναδιανεμητική μορφή καπιταλισμού. Το άλλο είναι ότι φαίνεται πολύ πιο εύκολο να αντιμετωπιστεί η πολιτική εξουσία όταν η πολυπλοκότητα της δημοκρατίας συμπυκνώνεται σε ένα μόνο άτομο. Αυτές οι αυταπάτες είναι υπαρκτές μόνο επειδή τόσο πολλοί πλούσιοι πιστεύουν τη δική τους προπαγάνδα. Όπως το θέτει ο Γκερστλ, «η καλλιέργεια των “επιχειρηματιών” του εαυτού αποτελεί εδώ και πολύ καιρό ένα βασικό χαρακτηριστικό της νεοφιλελεύθερης τάξης, και δεν δείχνει κανένα σημάδι εξασθένισης» στη συνεχιζόμενη ενδιάμεση περίοδο αυτής της εποχής. Οι ολιγάρχες της τεχνολογίας που διευκόλυναν τη δεύτερη θητεία του Τραμπ γνωρίζουν πολύ καλά ότι πρόκειται για έναν ψεύτικο μεγιστάνα. Αλλά είναι σε θέση να δουν και να θαυμάσουν τις εκπληκτικές ικανότητές του ως επιχειρηματία του εαυτού. Δεν είναι απλώς ένας εκμεταλλευτής των τεχνολογιών των μέσων κοινωνικής δικτύωσης – είναι ένα από τα σπουδαιότερα παραδείγματα της κυρίαρχης ηθικής τους για την διαρκή εφεύρεση του εαυτού. Το εγγενές ελάττωμα αυτής της λατρείας του αυτοδημιούργητου ανθρώπου είναι ότι οδηγεί εκείνους που έχουν δημιουργήσει τεράστιες περιουσίες στην πεποίθηση ότι τα κατάφεραν όλα μόνοι τους. Υπόκεινται στην ίδια αμνησία που απαίτησε ο νεοφιλελευθερισμός από την εργατική τάξη. Χάνουν την επαφή με όλα εκείνα που κατέστησαν τη φιλελεύθερη δημοκρατία τόσο απαραίτητη για την ανάπτυξη του καπιταλισμού: το κράτος δικαίου· τη σχετική σταθερότητα που προκύπτει από το να επιτρέπεται σε διαφορετικά τμήματα της κοινωνίας να αισθάνονται ότι έχουν μερίδιο στην εξουσία· τις δημόσιες επενδύσεις στην εκπαίδευση, την υγειονομική περίθαλψη και την επιστήμη· τη δημιουργία και τη συντήρηση φυσικών και ψηφιακών υποδομών· την προβλέψιμη διακυβέρνηση που διαμορφώνεται από μια καταρτισμένη γραφειοκρατία. Κατασκευάζουν τους δικούς τους πυραύλους και μπαίνουν σε τροχιά πολύ μακριά από τις κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες που κατέστησαν τον πλούτο τους δυνατό. Όταν εγκατέλειψαν τη δημοκρατία για την απολυταρχία, υποτίμησαν επίσης τον αυταρχικό ηγέτη. Όποιος έχει χτίσει μια επιχείρηση αξίας τρισεκατομμυρίων δολαρίων, μπορεί φυσικά να θεωρεί τον Τραμπ, τον κατά συρροή χρεοκοπημένο, απλώς καρικατούρα του καπιταλιστή. Μπορεί να αναγνωρίσει και να υποκλιθεί στην πολιτική ιδιοφυΐα του Τραμπ, ενώ φαντάζεται ότι πρόκειται απλώς για μια άσκηση στην ανάπτυξη μιας μάρκας, μια μεγάλη πινακίδα «Τραμπ» τοποθετημένη πάνω από την πόρτα ενός πύργου ο οποίος στην πραγματικότητα ανήκει σε εκείνον και τους συντρόφους του. Εφόσον όλα τα υπόλοιπα γύρω από τον Τραμπ είναι θέατρο, μπορεί να υποθέσει κανείς ότι δεν πιστεύει πραγματικά πως μόνο αυτός μπορεί να αναπτύξει έναν ριζικά αναδιαμορφωμένο αμερικανικό καπιταλισμό. Σίγουρα δεν φαντάζεται ότι ένα και μόνο ακατέργαστο όπλο –ένα μπαράζ δασμών σε όλες τις εισαγωγές– θα αναιρέσει τις συνέπειες δεκαετιών οικονομικής παγκοσμιοποίησης; Αλλά το φαντάζεται. Επί σχεδόν πέντε δεκαετίες παραμένει απόλυτα συνεπής στην πεποίθησή του ότι ο αμερικανικός καπιταλισμός είναι ένα ιδανικό σύστημα που θα λειτουργήσει τέλεια μόλις εμφανιστεί ένας ηγέτης αρκετά ισχυρός για να εμποδίσει τους ξένους να το νοθεύσουν. Αυτός ο ηγέτης, φυσικά, είναι ο ίδιος ο απαραίτητος εαυτός του. Το πεπρωμένο της Αμερικής θα ξεδιπλωθεί από τα ένστικτα και τις παρορμήσεις του, εφόσον αυτές δεν ελέγχονται από τις δημοκρατικές διαδικασίες ή από τον επουσιώδη ορθολογισμό της λήψης αποφάσεων βάσει αποδείξεων. Αν είναι να γίνει ο καπιταλισμός προσωπικός, καλό θα ήταν να ξεκινήσουμε από την κατανόηση του προσώπου που θα τον ενσαρκώσει. Υπάρχει λόγος που ο Δυτικός καπιταλισμός αποτίναξε την απόλυτη μοναρχία: η προσωπική εξουσία είναι εξουσία ιδιοτροπίας, προκατάληψης, μνησικακίας και οργής. Πάντα υπάρχουν καιροσκόποι που βγάζουν χρήματα από το χάος, και αυτοί θα καρπωθούν τα λάφυρα από την τρικυμία του Τραμπ. Αλλά ο καπιταλισμός ως σύστημα απεχθάνεται την αβεβαιότητα. Οι επωφελούμενοι από αυτόν θυμούνται τώρα με θλίψη, πολύ αργά, ότι η επιστήμη, η πνευματική ελευθερία, η διεθνής συνεργασία και η κοινωνική σταθερότητα δημιουργούν πλούτο – και ότι το να δίνεις απεριόριστη εξουσία σε έναν αυταρχικό που θέλει να τα διαλύσει όλα αυτά είναι ένας πολύ αποτελεσματικός τρόπος για να τον χαραμίσεις. © 2025 THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS — Μετάφραση: Μιμή Βασιλάκη [1] Τζέιμς Ντέιβιντ Βανς, Το τραγούδι του χιλμπίλη. Αναμνήσεις μιας οικογένειας και μιας κοινωνίας σε κρίση, μτφρ. Αριστείδης Μαλλιαρός, επιμ. Θάνος Σαμαρτζής, Δώμα, Αθήνα 2018. (Σ.τ.Μ.). [2] Βλ. Nancy Isenberg, “Left Behind”, The New York Review, 28 Ιουνίου 2018. [3] Χιντέκι Τότζο (1884-1948). Διετέλεσε πρωθυπουργός της Ιαπωνίας το 1941-1944. Ακραίος μιλιταριστής, θερμός υποστηρικτής του Χίτλερ και του Μουσολίνι, ήταν εκείνος που έδωσε την εντολή για την επίθεση στο Περλ Χάρμπορ στις 7 Δεκεμβρίου 1941. Καταδικάστηκε από το Διεθνές Στρατοδικείο της Άπω Ανατολής ως εγκληματίας πολέμου και απαγχονίστηκε στις 23 Δεκεμβρίου 1948. (Σ.τ.Μ.). [4] “Let’s Not Be Laughed at Anymore: Donald Trump and Japan from the 1980s to the Present,” Journal of American–East Asian Relations, Vol. 25, No. 2 (Ιούλιος 2018).

Σύνδεση