Ανεπιθύμητες σκέψεις

ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Η νέα ιστορία του Καταλόγου Απαγορευμένων Βιβλίων του Ρόμπιν Βόουζ δείχνει πως η λογοκρισία της Καθολικής Εκκλησίας ήταν συχνά ασυνάρτητη και αντιφατική, παρά τις απολυταρχικές φιλοδοξίες της. Robin Voze, The Index of Prohibited Books: Four Centuries of Struggle Over Word and Image for the Greater Glory of God [Ο Κατάλογος των Απαγορευμένων Βιβλίων: Τέσσερις αιώνες αγώνα εναντίον του λόγου και της εικόνας για τη μεγαλύτερη δόξα του Θεού], Reaktion, Λονδίνο, σελ. 296 Ἐν ἀρχῇ ἦν ὁ λόγος. Τα προβλήματα ήρθαν μετά. Πώς να διδάξεις τον Λόγο του Θεού, πώς να μεταφράσεις την Αγία Γραφή, πώς να την εξετάσεις και να την ερμηνεύσεις; Αυτά ήταν προβλήματα ιδιαιτέρως ανησυχητικά για τους προνεωτερικούς Χριστιανούς και η λανθασμένη πρόσληψή τους υπερέβαινε τη ζωή και τον θάνατο. Η ψυχή ενός κακού αναγνώστη κινδύνευε στο διηνεκές. Οι άγγελοι δεν αντιμετώπιζαν αυτό το πρόβλημα. Όπως το έθετε ο Δάντης, «οι άγγελοι… γνωρίζονται απολύτως μεταξύ τους», το ένα θείο πνεύμα επικοινωνεί απευθείας με το άλλο· ένα είδος υπερβατικού λέιζερ που ακτινοβολεί μεταξύ των ουρανίων κεφαλών. Τα ανθρώπινα πλάσματα όμως παρεξηγούν· εμείς αναζητούμε ένα νόημα, αγωνιζόμαστε να γίνουμε κατανοητοί. Από την εποχή που η Καθολική Εκκλησία καθιερώνεται ως θεσμός, οι εκπρόσωποί της επιζητούν να ελέγξουν την ισχύ των λόγων, να διαμορφώσουν καλούς αναγνώστες και να εξοστρακίσουν τους κακούς. Αυτό το νόημα είχε η λογοκρισία. Ο Ρωμαϊκός Κατάλογος Απαγορευμένων Βιβλίων (Index Librorum Prohibitorum) δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά το 1559. Η Καθολική λογοκρισία άντεξε για 400 χρόνια ακόμη, καθιστώντας τον Κατάλογο «τον μακροβιότερο και λιγότερο κατανοητό» μηχανισμό λογοκρισίας στην ιστορία, όπως γράφει ο Ρόμπιν Βόουζ σε ένα νέο βιβλίο σχετικά με το ζήτημα αυτό. Αρχικά, η Καθολική Εκκλησία ήταν μια σχετικά σαφής υπόθεση. Όλα τα Προτεσταντικά βιβλία και όλοι οι Προτεστάντες συγγραφείς απαγορεύονταν. Το ίδιο ίσχυε και για βιβλία που τυπώνονταν ανωνύμως ή χωρίς να διευκρινίζεται πού τυπώθηκαν, η χρονολογία ή ο τόπος όπου κυκλοφόρησαν. Θεωρούνταν και αυτά ύποπτα. Σημασία δεν είχε τι έλεγαν· ήταν πάντα πάρα πολλά ακόμα και για να τους ρίξουν μια ματιά στα γρήγορα οι λογοκριτές και οι θεολόγοι της Ρώμης. Στα τέλη του 16ου αιώνα, οι λογοκριτές απλώς αντέγραφαν τίτλους από τον κατάλογο της Έκθεσης του Βιβλίου της Φρανκφούρτης στον Κατάλογο. Σύντομα, οι περισσότερες περιοχές και πολλές μεμονωμένες πόλεις, δημιούργησαν τους δικούς τους Καταλόγους Απαγορευμένων Βιβλίων. Η κάθε μία είχε τις τοπικές της προτιμήσεις στις διώξεις. Στην Ισπανία, για παράδειγμα, ο Γενικός Ιεροεξεταστής απαγόρευε τα μουσουλμανικά και εβραϊκά βιβλία, ιδίως το Ταλμούδ. Οι ντόπιοι ιεροεξεταστές στην Πόλη του Μεξικού απαγόρευαν βιβλία την κυκλοφορία των οποίων επέτρεπαν οι ιεροεξεταστές της Μαδρίτης. Το 1559 ο Κώδικας ήταν ένα σχέδιο που ενδιέφερε έναν συντηρητικό πάπα. Ο Παύλος Δ΄ ήταν ίσως περισσότερο γνωστός στην ιστορία ως ο Πάπας που έκλεισε σε γκέτο τους Εβραίους της Ρώμης και άφησε απολύτως ελεύθερες τις διωκτικές διαθέσεις της Ρωμαϊκής Ιεράς Εξέτασης. Τον μίσησαν οι απλοί Ρωμαίοι του καιρού του και, μόλις πέθανε, έκαψαν τα γραφεία της Ιεράς Εξέτασης. Ο Κατάλογος όμως στάθηκε επίσης το αποκορύφωμα των πιέσεων που ασκούνταν από το εσωτερικό όσο και από το εξωτερικό στην Καθολική Εκκλησία, μερικές από τις οποίες συνέχισαν να αυξάνονται επί αιώνες. Η άνθιση των αιρέσεων στη Μεσαιωνική Νότια Ευρώπη, όπως η αίρεση των Καθαρών, και τα δικαστήρια της Ιεράς Εξέτασης που στήνονταν για να τους καταδιώξουν, η Μεταρρύθμιση και ιδίως η μαεστρία του Λουθήρου στη νέα τεχνολογία του τυπογραφικού πιεστηρίου, οι φωνές των μεταρρυθμιστών στους κόλπους της Καθολικής Εκκλησίας που επιζητούσε θεολογική ομοφωνία και συνέπεια, όλα αυτά συνετέλεσαν στην ανάπτυξη ενός οικουμενικού Καταλόγου για την Καθολική Ευρώπη. Σύντομα οι λογοκριτές είχαν ένα γραφείο όπου θα έπρεπε να εξετάσουν μεγάλους τόμους εγγράφων. Η Επιτροπή του Καταλόγου –ένα τμήμα της Κουρίας[1]– ιδρύθηκε το 1571. Δούλευε σε στενή συνεργασία με την Ρωμαϊκή Ιερά Εξέταση και τον Άρχοντα του Ιερού Ανακτόρου, τον επικεφαλής θεολόγο του Πάπα. Ο καθένας στη Ρώμη έτρεφε επαγγελματικό ενδιαφέρον για τις αιρετικές απόψεις. Καθώς καταλάγιασαν οι αρχικές ταραχές της Μεταρρύθμισης, η επιτροπή διηύρυνε το πεδίο της λογοκρισίας της. Ο Κατάλογος μετατράπηκε από κατάλογο αιρέσεων (στην Οξφόρδη οι βιβλιοθηκάριοι χρησιμοποιούσαν τον Κατάλογο ως οδηγό για τα καλύτερα κομμάτια της προτεσταντικής γραμματείας), σε μια απόπειρα να λογοκρίνουν οτιδήποτε σε οποιοδήποτε τομέα του πρώιμου σύγχρονου Καθολικού κόσμου: λογοτεχνία, πολιτική, τέχνη, ιστορία και επιστήμη. Τα πάντα περιήλθαν στον έλεγχο των λογοκριτών που δούλευαν εξαντλητικά με ελλιπές προσωπικό. Το 1575, ένας αξιωματούχος του Βατικανού ευχόταν σε επιστολή του «για πολλά χρόνια να μην τυπωθεί τίποτα», ώστε αυτός να προλάβει να ανταποκριθεί στις υποχρεώσεις του. Τσακισμένη από την παλίρροια των νέων βιβλίων, η λογοκρισία μπορούσε να γίνεται συμπτωματικά· τα βιβλία λογοκρίνονταν όποτε τύχαινε να μεταφραστούν στα Ιταλικά, τα Ισπανικά ή τα Γαλλικά, όποτε τύχαινε να σταλούν στην Επιτροπή από έναν προσβεβλημένο αναγνώστη στις Βρυξέλλες, το Παρίσι ή τη Λίμα, ή όποτε οι λογοκριτές τύχαινε να διαθέτουν μια ελεύθερη στιγμή για να ρίξουν μια ματιά στην προμετωπίδα του βιβλίου. Πολλά βιβλία πέρασαν απαρατήρητα· οι λογοκριτές δεν πήραν είδηση την πανούργα Μολλ Φλάντερς και τα εξωφρενικά κατορθώματα της Φάννυ Χιλλ.[2] Η Εκκλησία εκδήλωσε τεράστιο ενδιαφέρον για τη νέα πειραματική επιστήμη. Στο έργο του Ο Κατάλογος των Απαγορευμένων Βιβλίων, ο Βόουζ επισημαίνει την βαθμιαία αυστηροποίηση της επιστημονικής λογοκρισίας στα τέλη του 16ου και στις αρχές του 17ου αιώνα, ακόμα και όταν η ίδια η Ρώμη έγινε το επίκεντρο των επιστημονικών πειραμάτων. Ο Κοπέρνικος δεν εντάχθηκε στον Κατάλογο των Απαγορευμένων Βιβλίων μέχρι το 1616, πάνω από 70 χρόνια μετά τον θάνατό του. Ο Γαλιλαίος αποτελούσε ταυτόχρονα θύμα αυτής της πλέον αυστηρής στάσης και παράδειγμα της επιείκειας της εκκλησίας έναντι των στοχαστών της ελίτ. (Τέθηκε σε κατ’ οίκον περιορισμό, δεν κάηκε στην πυρά ως απλός μάγος). Σε όλο το βιβλίο του, ο Βόουζ –καθηγητής ιστορίας στο πανεπιστήμιο Saint Thomas στο Νιου Μπρούνσγουικ του Καναδά– θρηνεί την αδιανόητη βλάβη που προξένησε στην ιστορία της ανθρώπινης σκέψης η ιστορία της καθολικής λογοκρισίας, ενώ ταυτόχρονα δείχνει ότι οι θεολόγοι-ιεροεξεταστές της Εκκλησίας υιοθετούσαν, μερικές φορές, πιο μετριοπαθείς και ακαδημαϊκές προσεγγίσεις στην καταπίεση της γνώσης. Ο Διάβολος παρουσιάζει στον Ιερό Αυγουστίνο το βιβλίο της κακίας. Εικόνα από τέμπλο του Μίχαελ Πάχερ, περ. 1471-1475. Κρατική Πινακοθήκη της Βαυαρίας, Μόναχο. Οι λογοκριτές ασχολήθηκαν με οποιονδήποτε τρόπο μπορεί κανείς να φανταστεί εκ νέου με τον κόσμο, από την επιστήμη και τις πολιτικές μπαλάντες μέχρι την δημώδη λογοτεχνία. Το μυθιστόρημα του Λουί Σεμπαστιέν Μερσιέ με τίτλο L’An 2440, rêve s’il en fut jamais [Το έτος 2440: Όνειρο, αν υπήρξε ποτέ] (1771), μιλά για έναν παριζιάνο που ξυπνά σε μια μελλοντική κοινωνία η οποία διοικείται από ένα φιλόσοφο βασιλιά, χωρίς παπάδες ή μοναχούς, χωρίς σκλαβιά και χωρίς ζαχαροπλάστες, χωρίς χοροδιδασκάλους και χωρίς καπνό. (Είναι αμέτρητα τα ουτοπικά γούστα). Το βιβλίο βεβαίως περιελήφθη στον Κατάλογο. Λέγεται ότι ο Κάρολος Γ΄ της Ισπανίας έκαψε ιδιοχείρως ένα αντίτυπό του. Άλλα τέτοια λογοτεχνήματα του φανταστικού, από τη Utopia (Ουτοπία) του Τόμας Μορ μέχρι την Città del sole (Η Πολιτεία του Ήλιου) του Τομμάσο Καμπανέλλα, η οποία γράφτηκε το 1602 και τυπώθηκε το 1623), και ο συγγραφέας τη φαντάστηκε ως μια πόλη με τοίχους ζωγραφισμένους με κάθε είδους ανθρώπινη γνώση σε εικόνες που «καθιστούν εύκολη τη μάθηση» για τους πολίτες της, απαγορεύθηκαν επίσης. Η υπόσχεση για ανεμπόδιστη μάθηση ήταν τόσο ουτοπική όσο και ο ελεύθερος έρωτας. Τα πρώτα σύγχρονα έργα της παραβατικής μυθοπλασίας, από τη Satira του Λουντοβίκο Αριόστο ως την Pamela του Σάμιουελ Ρίτσαρντσον,[3] μεταχειρίζονταν συχνά το σεξ προκειμένου να φανταστούν νέους τρόπους για να ζήσει κάποιος, πέρασαν και τα δύο απαρατήρητα από τους λογοκριτές. Μερικές φορές δύσκολα εξηγούνται οι επιλογές των λογοκριτών. Απαγορεύτηκαν αρκετά από τα ερωτικά έργα του γάλλου Νικολά Ρεστίφ, δεν απαγορεύτηκε όμως το έργο του Le pied de Fanchette [Το πόδι της Φανσέτ] (1769), ένα είδος μακροσκελούς φετιχιστικής φαντασίωσης σχετικά με τα πόδια, στην οποία μία χαριτωμένη ορφανή με καλλίγραμμα πόδια μπλέκεται σε όλων των ειδών τους σέξι μπελάδες. Η αφηγηματική λογοτεχνία, τα ιπποτικά ειδύλλια, οι ερωτικές ιστορίες του Βοκάκιου, όλα αυτά τα άρπαζαν οι Αρχές από σπίτια απλών Ιταλών και τα φύλαγαν στα αρχεία της Ιεράς Εξέτασης μέχρι να τα διασκευάσουν δεόντως. Οι Φιορεντίνοι ήταν τόσο απρόθυμοι να επέμβουν στον αγαπημένο τους Βοκάκιο που έπρεπε να φθάσουν στο 1573 για να συντάξουν ένα αντίγραφο το οποίο να ικανοποιεί τους λογοκριτές: οι καλόγεροι που τρύπωναν παράνομα κορίτσια στα κελιά τους αντικαταστάθηκαν με φοιτητές που έβαζαν κρυφά κορίτσια στους κοιτώνες τους. Η λογοκρισία εξαπλώθηκε γεωγραφικά με την εξάπλωση της Καθολικής Εκκλησίας. Στην Αμερική, η γραφή των ιθαγενών συχνά προκαλούσε σύγχυση στις προσδοκίες των Ευρωπαίων ως προς το τι ήταν η γραφή. Τα quipu των Ίνκας αποτελούσαν εργαλεία καταγραφής από χρωματιστούς σπάγκους με κόμπους. Οι ιεραπόστολοι δεν μπορούσαν να ξεκινήσουν λογοκρίνοντας κάτι που δεν θεωρούσαν μορφή γραφής, κι έτσι απλώς τα κατέστρεφαν. Ελάχιστα από αυτά διασώθηκαν για τις συλλογές των ευρωπαϊκών ελίτ, όπου έγιναν αντικείμενα μελέτης, αρπαγμένα από ανθρώπους των οποίων αφηγούνταν τη ζώσα ιστορία. Η μέθοδος αυτή επαναλήφθηκε τόσο στη Βόρειο όσο και στη Νότιο Αμερική, πράγμα που εν μέρει εξηγεί γιατί το Βατικανό κατέχει μία από τις σημαντικότερες συλλογές στον κόσμο με κείμενα και χειροτεχνήματα των Μάγια, των Αζτέκων και των Ίνκας. Η ειρωνεία είναι ότι επειδή τα κείμενα των ιθαγενών δεν υπέστησαν καμία λογοκρισία, ποτέ δεν καταγράφηκαν σε κάποιο είδος καταλόγου, ούτως ώστε η καταστροφή τους να είναι ολοκληρωτική. Δεν υπάρχει το γράμμα Q για τη λέξη Quipu σε οποιοδήποτε ευρετήριο. Η στάση έναντι των θρησκευτικών κειμένων της Ανατολικής Ασίας ήταν σημαντικά πιο συμβιβαστική. Οι πρώτοι ανατολιστές λόγιοι στην Ευρώπη συνέλεγαν και μελετούσαν επισταμένως λατινικές περιλήψεις έργων της κομφουκιανής γραμματείας και καθολικοί ιεραπόστολοι στην Κίνα, όπως ο Ματτέο Ρίτσι, ισχυρίζονταν ότι κάποια κομφουκιανά κείμενα θα μπορούσαν να διασκευαστούν επωφελώς εντός των καθολικών λατρευτικών κειμένων, ούτως ώστε να τονισθούν οι ομοιότητες μεταξύ των δύο θρησκειών. Όμως ο θρησκευτικός συμβιβασμός είχε και αυτός τις δικές του αντιφάσεις, με αποτέλεσμα οι διασκευές και οι συμβιβασμοί που οι ιεραπόστολοι ανέπτυσσαν στην Κίνα, να μην συναντούν ευμενή υποδοχή στη Ρώμη. Τελικά, ποτέ δεν λογοκρίνονταν τα κινέζικα κείμενα του Κομφουκιανισμού, λογοκρίνονταν όμως τα ευρωπαϊκά καθολικά κείμενα που πραγματεύονταν την διασκευή του κομφουκιανισμού. Πόσο αποτελεσματική ήταν η λογοκρισία; Σταματούσε την κυκλοφορία των ιδεών και παρεμπόδιζε την λογοτεχνική και επιστημονική σκέψη; Σύμφωνα με τα ευρήματα του Βόουζ, είναι σχεδόν αδύνατο να απαντηθούν τα ερωτήματα αυτά. Ευκολότερο είναι να πούμε τι παρήγαγε η λογοκρισία. Η πρώιμη σύγχρονη λογοκρισία δεν ήταν ένα είδος δράματος του Γαλιλαίου με την επιστήμη να στρέφεται εναντίον της πίστης. Παρότι η λογοκρισία κατέπνιγε και καταπίεζε κάποιες ιδέες, άλλες τις άφηνε να ανθίσουν. Όταν ένα νέο βιβλίο λογοκρινόταν, η Επιτροπή δημοσίευε μία μπροσούρα που θα έπρεπε να καρφωθεί στις πόρτες των εκκλησιών από τη μια άκρη ως την άλλη της Καθολικής Ευρώπης και της Αμερικής, Βόρειας και Νότιας. Η απαγόρευση θα έπρεπε να ανακοινωθεί και από άμβωνος. Εύκολο είναι να φανταστούμε ότι οι περισσότεροι από τους λαϊκούς που διάβαιναν την πόρτα της εκκλησίας ποτέ δεν θα άκουγαν για το απαγορευμένο βιβλίο αν δεν υπήρχε η μπροσούρα. Παραδόξως, η λογοκρισία μπορούσε να δημιουργήσει ένα ευρύτερο ακροατήριο για μια επικίνδυνη ιδέα. Η ιστορία του Καταλόγου παραπέμπει σε ευρύτερες συζητήσεις σχετικά με την Καθολική Εκκλησία και την επιρροή της στον πρώιμο σύγχρονο κόσμο. Ενώ οι ιστορικοί εστίαζαν κάποτε στις συστηματικές προσπάθειες της Εκκλησίας να διορθώσει, να ελέγξει και να τυποποιήσει τις πεποιθήσεις και τη συμπεριφορά των λαϊκών, οι νέες γενεές ιστορικών είναι πολύ πιο σκεπτικιστικές ως προς την αποτελεσματικότητά της. Μελετώντας κάθε σχεδόν πλευρά του πρώιμου σύγχρονου κοινωνικού ελέγχου των Καθολικών –όπως οι κατά τόπους ιερείς που καταγίνονταν με εξομολογήσεις για εκτρώσεις και η λειτουργία δικαστηρίων της Ιεράς Εξέτασης– οι ιστορικοί χαρακτήριζαν την επίδραση των καθολικών αξιωματούχων στην καθημερινή ζωή και πίστη. Υπήρχε ένα τεράστιο χάσμα μεταξύ των εντολών των Παπών, των επισκόπων, των εκκλησιαστικών συνόδων και των ιερέων, και των πρακτικών και πεποιθήσεων των λαϊκών σε όλο τον κόσμο, όπως αυτές θα έπρεπε να είναι, δεδομένης της εξάπλωσης του Καθολικισμού από τη Ρώμη ως τη Μανίλα και το την Πόλη του Μεξικού. Οι ιεραπόστολοι δεν χρειαζόταν να απομακρυνθούν από τον τόπο τους για να συναντήσουν ανορθόδοξες πεποιθήσεις· οι Ιησουΐτες αναφέρονταν στην αγροτική Νότιο Ιταλία ως «οι Ινδίες μας». Στο έργο της Forbidden Knowledge: Medicine, Science, and Censorship in Early Modern Italy [Απαγορευμένη Γνώση: Ιατρική, Επιστήμη, και Λογοκρισία στην πρώιμη Σύγχρονη Ιταλία] (2020), η Χάννα Μάρκους, καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ, ανακάλυψε ότι στην ουσία η λογοκρισία λειτούργησε ως καταλύτης σε νέες συζητήσεις σχετικά με την ιατρική. Ζητώντας από ειδικούς να σταθμίσουν το περιεχόμενο μιας δυνητικά αιρετικής ιατρικής γνώσης, η εκκλησία στην πραγματικότητα συγκαλούσε ένα είδος καλλιεργημένου ομίλου για συζητήσεις και διαξιφισμούς σχετικά με την ιατρική. Κατά τον ίδιο τρόπο, οι λόγιοι της ελίτ όχι απλώς λογοκρίνονταν από την εκκλησία, αλλά χρησιμοποιούνταν ως εμπειρογνώμονες ώστε να προσδιορίσουν αν ένα βιβλίο θα έπρεπε να απαγορευθεί ή πώς θα έπρεπε αυτό να εκκαθαριστεί, δηλαδή πώς θα έπρεπε να διαγραφούν κάποια ενοχλητικά αποσπάσματα ώστε αυτό να κυκλοφορήσει σε αναθεωρημένη μορφή. Εντούτοις η λογοκρισία λειτούργησε όπως σχεδιαζόταν όσον αφορά τους σχετικά φτωχούς και τους αδαείς. Οι απλοί Ευρωπαίοι νοιάζονταν πολύ λιγότερο για την Αστρονομία του Κοπέρνικου από όσο νοιάζονταν για τον Λόγο του Θεού. Η εκτεταμένη πρόσβαση στην Αγία Γραφή μέσω των μεταφράσεων της Βίβλου, ήταν ίσως η πιο επικίνδυνη παρακαταθήκη των πρώτων σύγχρονων μεταρρυθμιστών. Σύμφωνα με την άποψη της Καθολικής Εκκλησίας, μεταφράσεις της Αγίας Γραφής από τα Λατινικά στα ευρωπαϊκές γλώσσες, αποτελούσαν μια τεράστια απειλή για τους ευαίσθητους και ανυποψίαστους λαϊκούς. Ποιοι έκαναν τη μετάφραση, και ποια ήταν η θεολογική τους ατζέντα; Σύμφωνα με την καθηγήτρια Τζιλιόλα Φρανίτο, τα βιβλία που συνήθως κατάσχονταν και καίγονταν από τη Ρωμαϊκή Ιερά Εξέταση ήταν μεταφράσεις της Αγίας Γραφής και διασκευές στην καθομιλουμένη της Βίβλου, οι οποίες, από κοινού με δημοφιλείς μορφές λατρευτικών κειμένων όπως τα Βιβλία των Ωρών, απαγορεύονταν σε όλες τις καθολικές χώρες καθ’ όλη τη διάρκεια του 17ου αιώνα. Στους αποκαλούμενους simplice et indotti, τους απλοϊκούς και αδαείς λαϊκούς, δεν μπορούσαν να εμπιστευθούν τον Λόγο του Θεού χωρίς καμία μεσολάβηση. Το 1590 ο καρδινάλιος Γκαμπριέλε Παλεότι πρότεινε, εκ παραλλήλου με τον Κατάλογο Απαγορευμένων Βιβλίων, έναν Κατάλογο Απαγορευμένων Καλλιτεχνημάτων εφόσον οι εικόνες όπως και τα βιβλία στην καθομιλουμένη ήταν πράγματα όντως επικίνδυνα: «Μετά από μία και μόνη ματιά, οι άνθρωποι μπορούν να καταλάβουν». Δεν ήταν μόνο το κρυφό, αιρετικό περιεχόμενο αλλά οι καθημερινές χρήσεις της Αγίας Γραφής που η Εκκλησία επιζητούσε να ελέγξει. Στην πρώιμη σύγχρονη Ευρώπη, οι βιβλικοί στίχοι κοσμούσαν μαχαίρια και προφέρονταν ως όρκοι κατά τη διάρκεια τυχερών παιχνιδιών με ζάρια. Ένας κάτοικος της Βερόνας περιέλαβε στο σημειωματάριό του οδηγίες για να φτιάξει μια ζώνη που πάνω της θα είχε λόγια γραμμένα από τον Ψαλμό 1:3, και μία έγκυος γυναίκα θα την έδενε στην κοιλιά της: «καὶ ἔσται ὡς τὸ ξύλον τὸ πεφυτευμένον παρὰ τὰς διεξόδους τῶν ὑδάτων, ὃ τὸν καρπὸν αὐτοῦ δώσει ἐν καιρῷ αὐτοῦ». Ένα έδικτο της Συνόδου του Τριδέντου δυσφημούσε την Αγία Γραφή ως «διαστρεβλωμένη σε χυδαιότητες, σε άγριες και κούφιες φαντασιώσεις, σε κολακείες, συκοφαντίες, προλήψεις, σε αθεϊστικές και διαβολικές μαγικές φόρμουλες, σε μαντέματα της μοίρας και λοταρίες». Ενώ γιατροί, επιστήμονες και αριστοκράτες λόγιοι μπορούσαν να υποβάλουν στην Επιτροπή του Καταλόγου μια αίτηση ώστε να κρατήσουν τα απαγορευμένα βιβλία στις ιδιωτικές βιβλιοθήκες τους, ο απλός λαός, άνδρες και γυναίκες, δεν είχαν αυτή την καταφυγή. Μερικά απαγορευμένα θέματα –π.χ. μορφές μαύρης μαγείας, όπως ο προφητείες, η αστρολογία και ο ερμητισμός– ήταν ιδιαίτερα δημοφιλείς μεταξύ των λογίων της ελίτ, ενώ οι λαϊκοί δεν μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν φυλαχτά ή παντατίφ για ιατρικές θεραπείες ή για γούρι. Η Βίβλος μεταφράστηκε από καθολικούς λογίους στα πολωνικά, τα γερμανικά, τα ουγγρικά και τα αραβικά, ώστε να χρησιμοποιηθεί για προσηλυτισμό. Στους απλούς Ιταλούς όμως, η Εκκλησία δεν επέτρεπε την ανάγνωση της Βίβλου στη γλώσσα τους μέχρι το 1757. Το 1559 ο Κατάλογος των Απαγορευμένων Βιβλίων έφθανε σε έκταση τις εβδομήντα σελίδες. Το 1664 ο Ρωμαϊκός Κατάλογος αριθμούσε τετρακόσιες σελίδες. Στις αρχές του 18ου αιώνα, ο Ισπανικός Κατάλογος εκτεινόταν σε δύο χιλιάδες σελίδες. Κάποτε, ένας αξιωματούχος της Ιεράς Εξέτασης μπορούσε να φέρει ένα αντίγραφο του Καταλόγου ενώ ερευνούσε το φορτίο που ξεφορτωνόταν στις αποβάθρες της Λισσαβόνας ή της Νάπολης. (Οι Βενετσιάνοι βιβλιοπώλες απέκτησαν τη συνήθεια να πετούν απαγορευμένα βιβλία στο κανάλι μόλις έβλεπαν παπάδες να πλησιάζουν). Τώρα ο Κατάλογος ήταν ένα τεράστιο, δύσχρηστο πράγμα, που μπορούσε κανείς να συμβουλευτεί μόνο σε βιβλιοθήκες αναφοράς. Οι απολυταρχικές φιλοδοξίες των λογίων-λογοκριτών εκείνη την περίοδο πλησιάζουν ένα είδος Μπορχεσιανού παραλόγου. Μετά από πολλά χρόνια διαμάχης μεταξύ Καθολικών θεολόγων σχετικά με τα λεπτότερα θέματα της ελεύθερης βούλησης και της σωτηρίας (ένα ευαίσθητο θέμα από την εποχή του Λούθηρου), και μετά τη δημιουργία ενός παπικού γραφείου (Επιτροπή περί της Βοηθείας της Θείας Χάριτος) ειδικά προορισμένου να χειριστεί τη συζήτηση, οι Πάπες απλώς παραιτούνταν ο ένας μετά τον άλλον. Πρώτος ο Κλήμης Η΄ και ο Παύλος Ε΄ στη συνέχεια ηττήθηκαν από την διαμάχη και απαγόρευσαν κάθε περαιτέρω συζήτηση για την ελεύθερη βούληση. Λογοκρίθηκαν όλα εκείνα τα βιβλία που πραγματεύονταν την αποκαλούμενη De Auxiliis (Περί Βοηθείας) συζήτηση. Η λογοκρισία είχε γίνει αρμοδιότητα Καθολικών λογίων και τώρα οι Καθολικοί λόγιοι αυτολογοκρίνονταν. Ένα ζευγάρι με σαδομαζοχιστικές τάσεις. Ξυλογραφία από το ερωτογράφημα του Νικολά Ρετίφ ντε λα Μπρετόν Ο διεστραμμένος χωρικός και η γυναίκα του (1787), από τα πιο τολμηρά έργα που περιλήφθηκαν στον Κατάλογο Απαγορευμένων Βιβλίων. Το βιβλίο του Βόουζ μπορεί να αποτελέσει ένα ενοχλητικό ανάγνωσμα για όσους είναι κληρονόμοι αυτής της πνευματικής παράδοσης ή όσους θεωρούν τα πανεπιστήμια ένα απλό χώρο για τη φιλελεύθερη σκέψη. Οι πρώτοι συστηματικοί κατάλογοι λογοκριμένων βιβλίων δεν υπήρξαν έργο μανιακών μοναχών αλλά καθηγητών των πανεπιστημίων του Παρισιού το 1554 και του Λέβεν το 1546, οι οποίο επιδίωκαν να διαχωρίσουν την γνήσια καθολική θεολογία από τις αιρετικές ή εσφαλμένες ιδέες. Οι στόχοι της λογοκρισίας τους; Κυρίως άλλοι καθηγητές της θεολογίας, από τον Προτεστάντη και (προφανώς αιρετικό) Μαρτίνο Λούθηρο και τον συνεργάτη του Μελάγχθονα,[4] μέχρι τους ίδιους τους συναδέλφους τους, όπως ο ανθρωπιστής Ζακ Λεφέβρ ντ’ Ετάπλ,[5] που έκανε μεταφράσεις της Βίβλου στα γαλλικά. Οι καθηγητές αφοσιώθηκαν στον έλεγχο των ίδιων τους των προγραμμάτων, τα οποία χρησιμοποιούνταν για την εκπαίδευση της επόμενης γενιάς θεολόγων. Ο Βόουζ ισχυρίζεται ότι αυτή η μορφή πρώιμης σύγχρονης λογοκρισίας είναι παρόμοια με την σύγχρονη αξιολόγηση από τους ομοτίμους. Όποιος πέρασε το αυστηρότερο κομμάτι της αξιολόγησης από τους ομοτίμους μπορεί να εκτιμήσει ότι η διαφορά μεταξύ της ακαδημαϊκής κρίσης και της δίωξης από την Ιερά Εξέταση είναι απλώς θέμα διαβάθμισης. Η ιστορία της Καθολικής λογοκρισίας, υπαινίσσεται ο Βόουζ, είναι λιγότερο μια ιστορία θρησκευτικού φανατισμού παρά «ένα εξελισσόμενο πρόγραμμα έντιμης διάκρισης των καλών από τις κακές πνευματικές, διανοητικές, λογοτεχνικές και πολιτιστικές παραγωγές». Ο Βόουζ θέλει να πιστέψουμε ότι ο Καθολικός κώδικας λογοκρισίας υπήρξε κατά διαστήματα ηπιότερος από όσο τυπικά υποθέταμε. Περισσότερο ενοχλητική όμως είναι η μακρόχρονη ιστορία της καταπίεσης εντός των δήθεν φιλελεύθερων ιδρυμάτων μας, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνονται σε μεγάλο ποσοστό τα πανεπιστήμια. Ο Κατάλογος των Απαγορευμένων Βιβλίων του Βόουζ δεν είναι η πρώτη ιστορία της Καθολικής λογοκρισίας, είναι όμως το πρώτο αγγλόφωνο έργο που παρουσιάζει τη συχνά απόκρυφη λειτουργία των θεολόγων και των λογίων σε μια ειλικρινή αφήγηση για ένα μη εξειδικευμένο κοινό. Ο Βόουζ είναι αμερόληπτος, θρηνεί για τις συνέπειες της λογοκρισίας ενώ διακρίνει την πρώιμη σύγχρονη μορφή της από τους πιο οικείους αυταρχικούς τύπους λογοκρισίας που ήρθαν στη συνέχεια. Για τον Βόουζ, η ολοκληρωτική λογοκρισία –η γενικευμένη καταστροφή και η καταπίεση από τους εφιάλτες του Όργουελ– ήταν ένα εντελώς άλλο πράγμα από την επεισοδιακή, ασυνάρτητη, αντιφατική πρακτική της Καθολικής λογοκρισίας, παρά τις φιλοδοξίες των Παπών για την παγκοσμιοποίησή της. Τραβά μια ελαφριά πινελιά όταν φθάνει σε μαθήματα σχεδίου για τη δική μας “cancel culture”, την κουλτούρα ακύρωσης. Το κύριο μάθημά του φαίνεται να είναι το ότι η λογοκρισία του Καταλόγου «καθοδηγήθηκε και περιορίστηκε από τις αποφάσεις ατόμων και ομάδων», κατά συνέπεια υπόκειται σε αλλαγές, συμπεριλαμβανομένης και μιας προοδευτικής μορφής. Καθώς έρχεται μετά από εκατοντάδες σελίδες καμένων βιβλίων και καμένων ριζοσπαστών στοχαστών, το μάθημα αυτό ήταν κάπως ισοπεδωτικό. Ακόμα και οι συνηθέστεροι θρήνοι των πρώιμων συγχρόνων αναγνωστών φαίνεται να εγγυώνται κάτι πιο στεντόρειο από αυτό που ο γιατρός Φραντσέσκο Ρέντι έγραψε σε ένα γράμμα το 1670: Πιστεύω ότι η ψυχή μου θα καταδικαστεί στον χαμό εξαιτίας των απαγορευμένων βιβλίων. Αν αντί ο Θεός να δημιουργήσει τον Αδάμ, δημιουργούσε εμένα στην Εδέμ, και αν αντί να μου απαγορέψει να φάω εκείνο το μήλο ή το σύκο, μου απαγόρευε να διαβάζω βιβλία, εγώ είμαι τόσο αδύναμος που σίγουρα θα τα κατάφερνα χειρότερα από τον Αδάμ. Μπορούν άραγε οι αναγνώστες ενός λογοτεχνικού περιοδικού να πουν ότι δεν τους κέντρισε το ενδιαφέρον αυτό το γράμμα; Πώς θα έμοιαζε αν πίστευαν ότι όχι μόνον η ελευθερία ενός ανθρώπου αλλά και η αθάνατη ψυχή του κινδύνευαν από την ανάγνωση ενός βιβλίου; Η ιστορία του Καταλόγου είναι μία μετά βίας ιστορία. Η επιτροπή του Καταλόγου καταργήθηκε μόλις το 1966. Οι Καθολικοί λογοκριτές έπαιξαν σημαίνοντα ρόλο στη διαμόρφωση του Κώδικα Χέις (Hays Code) o οποίος ήλεγχε αυστηρά όλες τις ταινίες του Χόλλυγουντ από το 1934, έως ότου η επιρροή του εξασθένησε στα τέλη της δεκαετίας του 1950. (Το άρθρο 10 του Κώδικα απαγόρευε την «γελοιοποίηση του Κλήρου»). Ένας Καθολικός υπέρμαχος του Καταλόγου αποπειράθηκε να τον υπερασπιστεί το 1943 με μία μπροσούρα αποκαλούμενη The Index: Candle-Snuffer or Beacon? (Ο Κατάλογος: Φωτοσβέστης ή Φάρος;). Αυτό συνέβη αφότου οι σύγχρονοι λογοκριτές πρόσθεσαν στον Κατάλογο τους Σταντάλ, Μπαλζάκ, Φλωμπέρ και Ζιντ. Ο Γκράχαμ Γκρην, ο οποίος ασπάσθηκε τον Καθολικισμό, επικρίθηκε κατ’ ιδίαν από την Αγία Έδρα το 1953, επειδή περιέγραψε έναν μέθυσο ιερωμένο στο έργο του Η Δύναμις και η Δόξα (The Power and the Glory). Υποσχέθηκε να μην το επαναλάβει ποτέ στο μέλλον. Η δυνατότητά μας να γράψουμε μια ιστορία της Καθολικής λογοκρισίας, λογοκρινόταν μέχρι πρόσφατα από την Εκκλησία. Το αρχείο της Επιτροπής του Καταλόγου ανοίχθηκε για την πλειονότητα των ερευνητών μόλις το 1998. Καθώς σκρολάριζα μέσα από σκαναρισμένες εικόνες τυπωμένων καταλόγων, πολλοί από τους οποίους είναι διαθέσιμοι on line, αναρωτιόμουν σχετικά με όλους αυτούς τους συγγραφείς και τους τίτλους, πολλοί από τους οποίους θα ήταν χαμένοι για την ιστορία αν δεν περιλαμβάνονταν στον κατάλογο. Δυνατότητες εναλλακτικών κόσμων, εναλλακτικά μέλλοντα, το τρεμούλιασμα εκατοντάδων χιλιάδων σελίδων των απαγορευμένων βιβλίων και συγγραφείς και θέματα: μαγεία, όπλα που αστράφτουν σε απαγορευμένες μονομαχίες, γυναίκες συγγραφείς τα ονόματα των οποίων είναι αδύνατο να εξακριβωθούν διαφορετικά, ο εποικισμός της Σελήνης, ουτοπικές ιδέες, ερωτικές επιστολές, ειδύλλια εκτός πραγματικότητας, ερωτικές ιστορίες, μαδριγάλια. Οι Κατάλογοι αποτελούν ένα αντι-αρχείο της Ευρωπαϊκής Ιστορίας. Αυτό που είναι δυσκολότερο να υπολογισθεί είναι ο φόρος της αυτολογοκρισίας. Η τέχνη και η λογοτεχνία που δεν παρήχθησαν ποτέ, οι θρησκευτικές και επιστημονικές ιδέες που ποτέ κανείς δεν έγραψε ούτε καν τις σκέφτηκε, επειδή υπήρχαν ο Κατάλογος των Απαγορευμένων Βιβλίων, η επιτροπή και το Δικαστήριο της Ιεράς Εξέτασης. Αυτή η εξωπραγματική Ιστορία της Ευρώπης, είναι μια Ιστορία του ερέβους, του ανεφάρμοστου, του ακατάγραπτου. Είναι τόσο φευγαλέα ώστε παραμένει σχεδόν αφάνταστη. Όμως για κάθε ερωτική νουβέλα και κάθε Ψαλμό-καταγεγραμμένο κόσμημα στον Κατάλογο, στο οικοδόμημα της ιστορικής φαντασίας μας προβάλλει μια ρωγμή. Λίγο φως τρυπώνει εκεί μέσα. Ο λογοκριτής εκτοπίζεται από την εμφάνιση αυτού που θα μπορούσε να έχει υπάρξει. Το 1574 οι Ιεροεξεταστές έφτασαν στο κατώφλι του Ντομένικο, ενός παπουτσή στο Σπιλινμπέργκο, στην άκρη της βορειοανατολικής Ιταλίας. Άρπαξαν και κατέστρεψαν τα, τρία όλα κι όλα, βιβλία που κατείχε ο Ντομένικο: τον Orlando Furioso (Μαινόμενος Ορλάνδος), το Δεκαήμερο και την Καινή Διαθήκη. Ο Ντομένικο αποκρίθηκε: «Ορκίζομαι να μην ξαναδιαβάσω ποτέ». Αυτή ήταν η τραγωδία της λογοκρισίας, μια αφόρητη σμίκρυνση της πνευματικής και της πολιτιστικής ζωής των απλών ανθρώπων. Εγώ όμως ακούω μέσα από τα λόγια του Ντομένικο αυτό που ο ίδιος δεν άντεχε· δεν άντεχε την καταπίεση, ήταν ανυπάκουος έναντι της εξουσίας. Κανείς δεν είπε στον Ντομένικο πώς να διαβάζει. Μάλλον δεν διάβαζε διόλου. © 2025 THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS — Μετάφραση-σημειώσεις: Σταυρούλα Αργυροπούλου [1] Η Ρωμαϊκή Κουρία (Romana Curia) περιλαμβάνει τους διοικητικούς θεσμούς της Αγίας Έδρας και είναι το κεντρικό σώμα διά του οποίου διεκπεραιώνονται οι υποθέσεις της Καθολικής Εκκλησίας. [2] Moll Flanders (Μολ Φλάντερς): Έργο του Ντάνιελ Ντεφόε (1722), όπου περιγράφεται η πολυτάραχη ζωή μιας γυναίκας από τη γέννηση ως τα γεράματά της, και η προσπάθειά της να ξεφύγει από την φτώχεια, βρίσκοντας ένα πλούσιο σύζυγο. Κυκλοφορεί στα ελληνικά (Καστανιώτης 1996). Fanny Hill (Φάνυ Χιλ. Αναμνήσεις μιας γυναίκας της ηδονής): Ερωτικό μυθιστόρημα του Τζων Κλήλαντ, το οποίο κυκλοφόρησε το 1748 στο Λονδίνο. Θεωρήθηκε το πρώτο πορνογράφημα στο οποίο χρησιμοποιήθηκε η μορφή μυθιστορήματος. Κυκλοφορεί στα ελληνικά σε τρεις μεταφράσεις. [3] Pamela: Το μυθιστόρημα του Σάμιουελ Ρίτσαρντσον (1740) αναφέρεται στην ιστορία μιας υπηρέτριας που το αφεντικό της την παντρεύεται, αφού δεν κατάφερε να την αποπλανήσει. [4] Ο Philipp Schwartzerdt (1497-1560) ή Φίλιππος Μελάγχθων, κατά την εξελληνισμένη εκδοχή του ονόματός του, ήταν Γερμανός λόγιος, ελληνιστής, θεολόγος, ηγέτης της Λουθηρανικής Εκκλησιαστικής Μεταρρύθμισης, φίλος και συνεργάτης του Μαρτίνου Λούθηρου. [5] Jacques Lefèvre d’Étaples (1455-1536). Γάλλος θεολόγος, ελληνιστής και εκ των ηγετικών προσωπικοτήτων του γαλλικού ουμανισμού.

Σύνδεση