Κονκλάβιο και δημοκρατία

Προσφέρει χρήσιμα μαθήματα για τους δημοκρατικούς θεσμούς η εκλογή ενός Πάπα; Εκ πρώτης όψεως, κανένα: η μυστική εκλογή, κατά τη διάρκεια ενός κονκλαβίου, μετά από έναν απροσδιόριστο αριθμό γύρων ψηφοφορίας, ενός άνδρα, ο οποίος πρέπει να είναι ανύπαντρος, από 133 άλλους, οι περισσότεροι από τους οποίους είχαν επιλεγεί από τον προκάτοχό του, για να κυβερνήσει μόνος του, με την υποστήριξη μιας διοίκησης υπό τις διαταγές του, μέχρι τον θάνατό του, έναν θεσμό με ηθική εξουσία σε πάνω από ένα δισεκατομμύριο πιστούς, είναι σαφώς εντελώς αντίθετη με όλες τις δημοκρατικές αρχές. Και όμως αξίζει την προσοχή μας: ακόμη και αν κάποιες παπικές εκλογές στο παρελθόν υπήρξαν αφορμή για δυσάρεστες δοσοληψίες, αιματηρούς πολέμους ή διαρκή σχίσματα, ο μηχανισμός αυτός και ο θεσμός που ενσαρκώνει, η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία, επιβίωσε για σχεδόν δύο χιλιετίες και 267 πάπες διαδέχθηκαν ο ένας τον άλλον. Είναι μάλιστα ο αρχαιότερος θεσμός που υπάρχει ακόμη και σήμερα: η αιγυπτιακή μοναρχία, που ιδρύθηκε το 3100 π.Χ., έληξε με το θάνατο της Κλεοπάτρας Ζ΄ το 30 π.Χ.· ακόμη πιο βραχύβια υπήρξε η κινεζική μοναρχία και άλλες, συμπεριλαμβανομένης της γαλλικής μοναρχίας. Ο άλλος αρχαιότερος θεσμός που εξακολουθεί να υπάρχει σήμερα φαίνεται να είναι, μετά την Καθολική Εκκλησία, το Κοινοβούλιο της Ισλανδίας, το οποίο ιδρύθηκε μόλις το 930 μ.Χ. Πρέπει λοιπόν να αναλογιστούμε τα διδάγματα που μπορούμε να αντλήσουμε από τους μηχανισμούς εκλογής του Πάπα: Στις δικτατορίες, η διαδικασία επιλογής ηγέτη είναι αρκετά παρόμοια με εκείνη του Πάπα: μετά τον θάνατο του προηγούμενου τυράννου, οι ακόλουθοί του (αν δεν ανατραπούν από τον λαό ή με πραξικόπημα από έναν δικό τους ή από τρίτους) συνεδριάζουν για να επιλέξουν τον διάδοχο. Με αυτόν τον τρόπο επιλέχθηκαν οι λίγοι γενικοί γραμματείς του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ένωσης, οι οποίοι ήταν αναγκαστικά και αρχηγοί κράτους. Στην Κίνα σήμερα, παρά τον θεωρητικό περιορισμό της θητείας των ηγετών, ο μηχανισμός επιλογής του ανώτατου ηγέτη είναι επίσης πολύ παρόμοιος. Το ίδιο ισχύει και για όλα τα άλλα μονοκομματικά καθεστώτα ή εκείνα που κυβερνώνται από μια ομάδα αξιωματούχων. Και στις δημοκρατικές χώρες; Με μια πρώτη ματιά, τίποτα παρόμοιο. Και είναι προφανώς αδύνατο να φανταστούμε τον περιορισμό του εκλογικού σώματος σε λίγα άτομα ή την επιβολή μυστικότητας στις συζητήσεις που προηγούνται των ψηφοφοριών. Από την άλλη πλευρά, τρία χαρακτηριστικά των παπικών εκλογών θα μπορούσαν να μας βάλουν σε σκέψη όσον αφορά τους δημοκρατικούς θεσμούς: Πρώτον, στις παπικές εκλογές, κανένας από τους εκλέκτορες δεν είναι υποψήφιος, τουλάχιστον όχι ανοιχτά. Δεύτερον, οι εκλέκτορες μπορούν να ψηφίσουν μυστικά και ελεύθερα τον υποψήφιο που προτιμούν μεταξύ όλων των άλλων εκλεκτόρων. Τρίτον, η προεκλογική εκστρατεία αποσκοπεί πρώτα σε έναν απολογισμό του θεσμού και στη συνέχεια στην επιλογή της κατεύθυνσης που οι εκλέκτορες θέλουν να ακολουθήσει στο μέλλον. Μόνο τότε πραγματοποιείται η ψηφοφορία. Είναι μυστική. Δεν υπάρχει καμία εξωτερική επιρροή και κανείς δεν είναι υποψήφιος. Οι εκλέκτορες μπορεί να χρειαστεί να ψηφίσουν πολλές φορές μέχρι να σχηματιστεί μια ικανή πλειοψηφία για έναν συγκεκριμένο υποψήφιο. Θα μπορούσαν αυτές οι αρχές να εφαρμοστούν για την εκλογή δημάρχου ή προέδρου; Αυτό θα σήμαινε ότι η προεκλογική εκστρατεία θα ξεκινούσε με μια μακρά συζήτηση μεταξύ των ψηφοφόρων για τα πεπραγμένα της προηγούμενης θητείας, για το ποιες ήταν οι επιτυχίες και οι αποτυχίες, και στη συνέχεια θα συζητούνταν η κατάσταση της χώρας και θα καθορίζονταν οι προτεραιότητες για το μέλλον. Χωρίς δηλωμένους υποψηφίους. Θα σήμαινε στη συνέχεια να ακούσει κανείς όλους εκείνους μεταξύ των ψηφοφόρων που έχουν κάτι να πουν για όλα αυτά, είτε είναι επαγγελματίες πολιτικοί, είτε κομματικοί ακτιβιστές, είτε ακτιβιστές της κοινότητας, είτε εργαζόμενοι, είτε επιχειρηματίες, είτε εκπαιδευτικοί, είτε γιατροί, είτε συνταξιούχοι, είτε οποιοσδήποτε άλλος. Τέλος, θα σήμαινε ότι κατά τη διάρκεια αυτών των συζητήσεων θα επιτρεπόταν η σταδιακή ανάδειξη σιωπηρών υποψηφίων, οι οποίοι δεν θα έπρεπε ποτέ να δηλώσουν τον εαυτό τους υποψήφιο και θα ξεχώριζαν για την ευγλωττία τους, τη σημασία των αναλύσεών τους και τη συνάφεια των προτάσεών τους. Οι ψηφοφόροι τότε θα ψήφιζαν έναν από αυτούς, χωρίς κανείς από αυτούς, επί της αρχής, να έχει θέσει υποψηφιότητα. Και δεδομένου ότι οι ψήφοι θα ήταν πιθανότατα διάσπαρτες μεταξύ χιλιάδων μη υποψηφίων, θα χρειάζονταν εκατοντάδες γύροι για την επίτευξη πλειοψηφικού αποτελέσματος. Αυτό είναι αναμφίβολα αδύνατο να εφαρμοστεί, εκτός ίσως από τις δημοτικές εκλογές σε μικρές πόλεις για την εκλογή του/της δημάρχου, ο/η οποίος/α στη συνέχεια θα επέλεγε την ομάδα του/της. Ωστόσο, από αυτό μπορούμε να αντλήσουμε ορισμένα βασικά συμπεράσματα χρήσιμα για τη δημοκρατία σε όλα τα επίπεδα: Η ανάλυση της κατάστασης, των ζητημάτων και των προγραμμάτων πρέπει να προηγείται της επιλογής προέδρου / πρωθυπουργού. Ο πρόεδρος θα πρέπει να μπορεί να επιλέγεται χωρίς να χρειάζεται να είναι υποψήφιος, από τους ψηφοφόρους που θα μπορούσαν, με την ψήφο τους, να αναδείξουν υποψηφίους εκτός της πολιτικής τάξης. Θα μπορούσε επομένως να φανταστεί κανείς μια πρώτη φάση της προεκλογικής εκστρατείας που θα περιοριζόταν σε ουσιαστικές συζητήσεις για την ανάλυση της κατάστασης και την ανάπτυξη προγραμμάτων. Στη συνέχεια, οι ψηφοφόροι θα καλούνταν να προτείνουν τα ονόματα εκείνων που θα ήθελαν να δουν να ηγούνται της εφαρμογής αυτού του προγράμματος. Μόνο τότε τα ονόματα θα ετίθεντο σε ψηφοφορία. Για να το θέσουμε ακόμη πιο απλά, θα γίνονταν δύο διαδοχικές ψηφοφορίες: πρώτα μια ψηφοφορία για ένα πρόγραμμα και στη συνέχεια μια ψηφοφορία για το όνομα του προσώπου που θα ήταν ο πιο κατάλληλος να το εφαρμόσει. Με αυτόν τον τρόπο, θα βελτιώναμε σημαντικά την εκλογική διαδικασία. Θα ενθαρρύναμε τους ανθρώπους να επικεντρωθούν στα προγράμματα, τα οποία είναι τα πιο ουσιαστικά παραμελημένα στοιχεία όλων των προεκλογικών εκστρατειών. Δεν θα πρέπει επίσης να ξεχνάμε ότι ο κύριος λόγος της διαρκούς δημοτικότητας της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας βρίσκεται αλλού: παρ’ όλες τις ατασθαλίες της στο παρελθόν και στο παρόν, παραμένει ικανή να εμπνέει αφοσίωση, ή ακριβέστερα ελπίδα, στους οπαδούς της. Ελπίδα. Αυτό είναι πολύ πιο σημαντικό από τις διαδικασίες. Ένα μεγάλο έθνος θα έπρεπε να είναι σε θέση να καταφέρνει τουλάχιστον αυτό. © 2025 Jacques Attali ― Μετάφραση: Μιμή Βασιλάκη

Κονκλάβιο και δημοκρατία

Σύνδεση