O Μάριο Βάργκας Λιόσα εντός της «γενεάς» του

1. Στις 13 Απριλίου 2025 απεβίωσε στην Λίμα του Περού ο Μάριο Βάργκας Λιόσα (Mario Vargas Llosa), κορυφαία μορφή των ισπανόφωνων γραμμάτων, Νόμπελ Λογοτεχνίας (2010). Έφυγε πλήρης ημερών, έχοντας γύρω του τα προσφιλή πρόσωπα της ζωής του. Άφησε εντολή η τελετή αποχαιρετισμού να λάβει χώρα σε κύκλο αυστηρώς οικογενειακό, κατόπιν της οποίας το σώμα του να αποτεφρωθεί. Κάπως έτσι ήταν διατυπωμένη η είδηση που μάθαμε από τα μήντια, έντυπα και τηλεοπτικά, εκείνη την Κυριακή το βράδυ ή την Δευτέρα το πρωί. Ακολούθησε καταιγισμός νεκρολογιών κάθε λογής. Οι σκέτα βιογραφικές αναφέρουν βεβαίως τον χρόνο και τον τόπο γέννησής του: 28 Μαρτίου 1936, στην Αρεκίπα (Arequipa) του νοτίου Περού· τις σπουδές του στα τάδε και στα δείνα, εγχώρια τε και ξένα εκπαιδευτικά ιδρύματα· τις χώρες της Αμερικής και της Ευρώπης όπου κατά καιρούς διέμεινε. Πληροφορούμεθα επίσης ότι το 1993 απέκτησε ισπανική ιθαγένεια, ενώ το 1996 ο βασιλιάς Χουάν Κάρλος ο Α΄ του απένειμε τον τίτλο του Μαρκησίου ντε Βάργκας Λιόσα· και ότι, το 1990, είχε διεκδικήσει την προεδρία του Περού και έχασε –δυστυχώς για την χώρα και ευτυχώς για την Λογοτεχνία– από τον αλήστου μνήμης Αλβέρτο Φουζιμόρι· τέλος, από παρόμοιες πηγές μαθαίνουμε για τους δυο γάμους και για τα τρία τέκνα (Άλβαρο, Γκονσάλο και Μοργκάνα) που απέκτησε από τον δεύτερο. Στα παραπάνω, οι φιλολογικοί επιτάφιοι προσθέτουν εκτενέστατο κατάλογο με την εργογραφία του εκλιπόντος, τονίζοντας τις λαμπρές επιδόσεις του στο μυθιστόρημα και στο δοκίμιο, αλλά και στο διήγημα, την δημοσιογραφία και το θέατρο· και παραθέτουν τον εξίσου μακροσκελή κατάλογο των διακρίσεων του λογοτέχνη, με πρώτο τη τάξει, φυσικά, το διεθνές βραβείο της Σουηδικής Ακαδημίας· αλλά και υπογραμμίζουν με έμφαση ότι υπήρξε ο μόνος μέχρι στιγμής μη Γάλλος και μη γαλλόφωνος που έγινε μέλος της Académie Française. Τέλος, τα (αναπόφευκτα) «κίτρινα» φύλλα εστιάζουν στην, αρκούντως ταραχώδη, συναισθηματική ζωή του συγγραφέως: φέρ’ ειπείν στην συγγένειά του εξ αγχιστείας με την «θεία» Χούλια, πρώτη και κατά μια δεκαετία πρεσβύτερη συμβία του· επίσης και στο γεγονός ότι την επόμενη, ονόματι Πατρίσια, την είχε, ούτε λίγο ούτε πολύ πρώτη ξαδέλφη. Φημολογείται μάλιστα πως με αυτήν είχε να κάνει το περίφημο γρονθοκόπημα που έδωσε τέλος στην πολυετή φιλία του Βάργκας Λιόσα με τον Μάρκες. Ο πεντηκονταετής και πλέον δεύτερος αυτός γάμος δεν μπήκε εμπόδιο στο να εγκαταλείψει ο συγγραφέας την Πατρίσια και, στα 79 του, να συζήσει για μια επταετία (2015-2022) με την Ισπανο-φιλιππίνα κοσμική κυρία Ισαβέλ Πράισλερ (Isabel Preysler), πρώην σύζυγο του Χούλιο Ιγκλέσιας και χήρα του Μιγκέλ Μπογιέρ, πάλαι ποτέ υπουργού Οικονομικών της Ισπανίας επί των σοσιαλιστικών κυβερνήσεων του Φελίπε Γκονθάλεθ. Μέχρις εδώ ο λόγος για μια ζωή, και όχι μίαν οποιαδήποτε: μακρά μεν και ποικίλη, πλούσια σε εκπληρωμένες προσδοκίες· πλην όμως, και σε τελευταία ανάλυση, μία ανθρώπινη ζωή με τις αναμενόμενες σκιές και φώτα. Εκείνο που δεν φαίνεται με αρκετή σαφήνεια και το οποίο, επομένως, χρήζει περαιτέρω ανάπτυξης είναι το γεγονός ότι η βιογραφία του Περουβιανού αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι ενός σπουδαίου κεφαλαίου της λογοτεχνικής, και όχι μόνον, ιστορίας της εποχής μας. Γι’ αυτό, νομίζω, δεν θα αποτελούσε υπερβολή ούτε κατάχρηση εάν, επ’ ευκαιρία του αποχαιρετισμού στον Μάριο, ανασκοπoύσαμε κι αυτή την εποχή, όπως την είδε και την βίωσε εκείνος. 2. Ας πιάσουμε το νήμα από την άκρη του. Πριν από 60 χρόνια, αρχές της έβδομης δεκαετίας του 20ού αιώνα, μία σειρά από ποιοτικά best sellers έφθασε να ταράξει τα νερά του εκδοτικού κατεστημένου, των αγορών του βιβλίου, των συνηθειών του αναγνώστη. Η πανηγυρική υποδοχή τους (που ενέπλεξε –σπάνιο φαινόμενο!– ευρύ κοινό αλλά και κριτική) συνέβη πρώτα στην Ευρώπη και διαδόθηκε ακαριαία και στον υπόλοιπο Δυτικό κόσμο. Ωστόσο, τα βιβλία αυτά δεν ήταν ευρωπαϊκής εσοδείας· έρχονταν από απόμερες και απόμακρες γωνιές της οικουμένης, λίγο έως πολύ αγνοημένες από το μέχρι τούδε καθιερωμένο Κέντρο του πνευματικού γίγνεσθαι. Μια έστω βιαστική και πρόχειρη λίστα θα μας δώσει κάποια ιδέα της προέλευσής τους: από το Μεξικό La muerte de Artemio Cruz και Aura[1] (αμφότερα του 1962)· απ’ την Αργεντινή Rayuela[2] (1963)· απ’ το Περού La ciudad y los perros[3] (1963)· και τέλος όμως όχι τελευταία, από την Κολομβία Cien años de soledad[4] (1967). Εις ό,τι αφορά τους συγγραφείς τα ονόματά τους είναι τα εξής (κατά σειρά των παραπάνω τίτλων): Κάρλος Φουέντες (1928-2012), Χούλιο Κορτάσαρ (1914-1984), Μάριο Βάργκας Λιόσα (1936-2025) και Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες (1927-2014). Τίτλοι και ονόματα που σήμερα ατενίζουμε εκ του μακρόθεν, σε μία μουσειακή (ούτως ειπείν) διαχρονικότητα, αλλά που τότε προανήγγελλαν (και έπειτα συνέστησαν τον σκληρό πυρήνα) του εκδοτικού, φιλολογικού, πολιτισμικού και κοινωνικού φαινομένου, ευρέως γνωστού ως «το boom», τουτέστιν η παγκοσμιοποίηση της νέας αφηγηματικής πεζογραφίας (la nueva narrativa) της ισπανόφωνης και, ευρύτερα, της Λατινικής Αμερικής. Σημειωτέον δε το εξίσου σπουδαίο –που τόνιζε δεόντως ο Γκαρσία Μάρκες– γεγονός ότι για πρώτη φορά ένα boom συγγραφέων πατούσε γερά σε ανάλογο boom αναγνωστών, και δη σε ολόκληρη την επικράτεια της ισπανικής γλώσσας. Όταν λοιπόν εκείνη η «χρυσή» τετράδα, εν είδει θιάσου πρωταγωνιστών, αλλά και προπομπού πλήθους από ομοτέχνους, κατέλαβε το προσκήνιο των ισπανόφωνων γραμμάτων για δύο συναπτές δεκαετίες, πολλοί προβληματίστηκαν πώς να ερμηνεύσουν εκείνη την «καταδρομή» και τους δράστες της. Σίγουρα όχι ως σχολή, ούτε ως ρεύμα, αφού αμφότερα είναι αυταρχικά σενάρια όπου χωράει ένας και μόνο ρόλος, ασχέτως ποιοι και πόσοι θα τον υποδυθούν. Αντίθετα, στους κόλπους του boom συμβίωναν αυτόνομες προσωπικότητες, καθ’ όλα ανεπίδεκτες οιασδήποτε ομοιογένειας, αισθητικής ή ιδεολογικής. Κατά την γνώμη μου, ένα μοντέλο συλλογικότητας κατάλληλο για τους συγκεκριμένους λογοτέχνες, σ’ εκείνη την συγκεκριμένη φάση της σταδιοδρομίας τους, ήταν ενδεχομένως (και με οριακές προσαρμογές) αυτό που ονομάζεται φιλολογική γενεά. Ο όρος και η έννοια επανέρχονται κατά καιρούς στις λογοτεχνικές σπουδές· η χρήση τους είναι όμως αρκούντως χαλαρή, χωρίς ιδιαίτερη μέριμνα για θεωρητική παγίωση. Απεναντίας, προ αιώνος οι συζητήσεις περί «γενεαλογικής μεθόδου» και εφαρμογών αυτής ήταν σε ημερησία διάταξη σε όλο το φάσμα των ιστορικών επιστημών. Σήμερα εν πολλοίς λησμονημένη, η εν λόγω μέθοδος χαίρει ακόμη κάποιας υπόληψης στην ισπανόφωνη επικράτεια, καθότι ένας εκ των πρωτεργατών της υπήρξε ο Ισπανός φιλόσοφος Χοσέ Ορτέγα υ Γκασσέτ· πβ. El tema de nuestro tiempo[5] (1923). Ανάμεσα στους κύριους εκπροσώπους της ίδιας επιστημολογικής κατεύθυνσης συγκαταλέγεται και ο Γερμανός Ιούλιους Πέτερσεν [Julius Petersen] (1878-1941), με το δικό του πόνημα Die literarischen Generationen (1930). Στον τελευταίο, μάλιστα, οφείλουμε μια κλίμακα συγκεκριμένων κριτηρίων που πρέπει να πληροί μια γενεά: (1) Κληρονομικότητα - (2) Χρονολογία γεννήσεως - (3) Παιδευτικά στοιχεία - (4) Διαπροσωπικές σχέσεις - (5) Κοινά βιώματα και εμπειρίες που καθορίζουν την ομαδική φυσιογνωμία - (6) Ηγέτης και (7) «Γλώσσα» της γενεάς και, τέλος, (8) Κορεσμός των προηγουμένων «κλάσεων» συγγραφέων.[6] Ας δούμε λοιπόν κατά πόσον προσφέρεται το παραπάνω σχήμα για αποτίμηση του boom ή, έστω, του τετραμελούς πυρήνα του, σε γενεαλογική προοπτική. 3. Αφήνω κατά μέρος την κληρονομικότητα (1), αφού εδώ δεν πρόκειται για καμιά δυναστεία που αντλεί από κοινή γενετική δεξαμενή. Θα προσπεράσω και το επόμενο κριτήριο, καθώς η ηλικιακή εγγύτητα (2) αρμόζει πιο πολύ σε κλάση νεοσυλλέκτων. Όμως στην επικράτεια του πνεύματος, η βάση κάθε ομαδοποίησης είναι οι εκλεκτικές συγγένειες· η περί ης ο λόγος «γενεά», λοιπόν, είχε κι αυτή μιαν άτυπη και εγκάρδια συνοχή (4) που θα την λέγαμε «παρέα». Το είπε ευθέως ο Γκαρσία Μάρκες, αφού ως λιγότερο «διανοούμενος», ήταν πιο συναισθηματικά εκδηλωτικός: «Έγραψα το Εκατό χρόνια μοναξιά για να με αγαπούν οι φίλοι μου». Απόδειξη οι αναφορές και νύξεις στα άτομα και τα έργα τους, που βρίθουν στις σελίδες του αριστουργήματός του. Ο Μάριο Βάργκας Λιόσα λίγο πριν από την παρουσίαση του μυθιστορήματός του El sueño del Celta (Το όνειρο του Κέλτη), στη Μαδρίτη, 3 Νοεμβρίου 2010. © ΑΠΕ-ΜΠΕ / EPA / Javier Lizon Εξάλλου, οι οξυδερκέστερες κριτικές στήριξης στην αρχική φάση του boom βγήκαν από τους κόλπους της ίδιας «παρέας». Ο λόγος, φέρ’ ειπείν για τον Κάρλος Φουέντες, με την Νueva novela hispanoamericana (1969), αλλά κυρίως για τον Βάργκας Λιόσα, που η θεωρητική έφεσή του απογειώθηκε ακριβώς τα χρόνια εκείνα στο μνημειώδες πόνημα García Márquez: historia de un deicidio (1971).[7] Στην σύσταση οιασδήποτε ανθρώπινης ομάδας τον πιο σπουδαίο ρόλο παίζουν εκείνα τα στοιχεία τα οποία αποτελούν ένα κοινό παιδευτικό υπόβαθρο (3). Πολλώ δε μάλλον σε έναν χώρο ενιαίο από πλευράς πολιτισμού και γλώσσας, που αποτελούσε το κατ’ εξοχήν πεδίο δράσεως του boom. Κι όμως τα πράγματα δεν ήταν τόσο απλά και αυτονόητα. Ενάμιση περίπου αιώνα από την χειραφέτησή τους, οι χώρες της περιοχής είχαν κοινή την κληρονομημένη, ιβηρικής προέλευσης παιδεία, ενώ υστερούσαν σε αμοιβαία γνώση και πολιτισμικές διασυνδέσεις. Σε τέτοιο βαθμό ώστε, το 1962, ένα σημαδιακό Συνέδριο Διανοουμένων, στο χιλιανό Πανεπιστήμιο της Concepción, διεπίστωνε την επιτακτική ανάγκη απαλλαγής από την επαρχιώτικη ομφαλοσκόπηση, κι έθετε στόχο την απόκτηση μιας παναμερικανικής συνείδησης. Στόχος ο οποίος είχε ήδη επιτευχθεί το 1967: αυτό τουλάχιστον δήλωναν στην Λίμα οι Βάργκας Λιόσα και Γκαρσία Μάρκες, επ’ ευκαιρία του ιστορικού διαλόγου τους περί λατινοαμερικανικού μυθιστορήματος, που έλαβε χώρα στον απόηχο του άρτι εκδοθέντος Εκατό χρόνια μοναξιά. Όμως για τόσο ριζικές μεταβολές, το διάστημα μίας πενταετίας «πέφτει λίγο»: οι εν προκειμένω θριαμβολογίες απλώς απηχούν ευσεβείς πόθους. Παρ’ όλα αυτά, τα δύο events, με τα λεγόμενα και δρώμενά τους, υποδηλώνουν πως σημαντικότερη από την τυπική παιδεία (ακόμη και με επιτυχίες τόσο λαμπρές όσο αυτές που έδρεψε ο Βάργκας Λιόσα) ήταν η βούληση της γενιάς για απόκτηση δικών της παιδευτικών θεμελίων. Τα οποία όμως εις μάτην θα αναζητούσε στο απώτερο παρελθόν ή στο άμεσο. Ό,τι είχε να επιδείξει εν προκειμένω το όποιο εγχώριο κατεστημένο ήταν το αποκαλούμενο «κοινωνικό» μυθιστόρημα στα ίχνη του Μεσοπολέμου ή της ηθογραφίας του 19ου αι. (novela indigenista, telúrica, gauchesca…)· ενίοτε κατ’ επίφασιν «στρατευμένο», σε λαϊκιστική ή μαρξιστική κατεύθυνση. Ήταν λοιπόν φύσει αδύνατον μια τέτοια παρακαταθήκη, καθ’ όλα κορεσμένη (8), να στηρίζει τις ρηξικέλευθες ορμές ανερχομένων δημιουργών.[8] Γι’ αυτό λοιπόν, οι νέοι συγγραφείς μοιραία αναγκάστηκαν να βγουν εις «άγραν» εναλλακτικής παράδοσης, με ορόσημα κάποιες προσωπικότητες μη αφομοιώσιμες από την θεσμική φιλολογία. Μορφές μονήρεις, δίχως ένα δικό τους context, που όμως το βρήκαν άπαξ και απέβησαν οι ίδιες το οργανικό context του boom. Κάτι παρόμοιo συνέβη, μας λέει ο Μπόρχες, και στους πρόδρομους του Κάφκα: παρότι αμοιβαία ασύνδετοι, και σύνδεση απέκτησαν και νόημα, και μάλιστα αναδρομικά, δι’ αναγωγής τους στον προαναγγελθέντα. 4. Δεν είναι να απορούμε, επομένως, πως ακριβώς στις τάξεις των κατ’ επιλογήν «προγόνων», το boom βρήκε την ηγεσία που του ταίριαζε. Επειδή επικρατέστερες εντός ομάδας ήταν οι σχέσεις τύπου inter pares, έπρεπε ο επικεφαλής αυτής να έχει έξωθεν προέλευση και να ασκεί την αρχηγία του με όρους κύρους, όχι εξουσίας. Σε μέγιστο βαθμό τέτοιες προϋποθέσεις πληρούσε ο Χόρχε Λουίς Μπόρχες (1899-1986). Κατά συνέπεια ο Αργεντινός, διακριτικά και ίσως εν αγνοία, έπαιξε ρόλο ηγέτη της γενεάς του boom (6). Ή μάλλον οδηγού, δηλαδή παραδείγματος προς μίμησιν, ως προς το ύφος και την τεχνοτροπία που συνιστούν την «γλώσσα», ή μία εκ των «γλωσσών» της νέας λατινοαμερικανικής πεζογραφίας (7). Οι συγγραφείς του boom, μελετώντας Μπόρχες, εξοικειώθηκαν με την λεπτή τέχνη και τεχνική του φανταστικού, και εν συνεχεία την διοχέτευσαν έκαστος σε κατεύθυνση δική του: από τον Χούλιο Κορτάσαρ, που τα διηγήματά του πρόσκεινται (πιστά πλην όχι δουλικά) στο έργο του δασκάλου, έως τον διαβόητο και διατυμπανιζόμενο «μαγικό ρεαλισμό».[9] Η θέση και η στάση του Μάριο Βάργκας Λιόσα απέναντι στην «γλώσσα» της γενεάς του, και εντός αυτής, υπήρξε αρκούντως διφορούμενη. Αφενός μεν στήριξε με ζέση, σε θεωρητικό επίπεδο, προσπάθειες των ομοτέχνων του για αυτονόμηση από τον «φωτογραφικό» ρεαλισμό, αλλ’ αφετέρου η δική του καθαρά δημιουργική δουλειά δεν υπερβαίνει, ναι μεν τολμηρή, αυτό που ονόμαζε ο Θερβάντες «τα όρια του φυσικού» (los términos de naturaleza). Μάλιστα δε στα όψιμα, post-boom βιβλία του, όλο πιο καθαρά ακούγονται απόηχοι της κλασικής παράδοσης, από την λεπτεπίλεπτη φλωμπεριανή γραφή μέχρι την επική πνoή α λα Τολστόι, από την οποίαν εμφορείται στο μνημειώδες Πόλεμος της συντέλειας του κόσμου [La guerra del fin del mundo] (1981). 5. Το αφήγημα περί του Λιόσα εντός του boom ξετυλίγει παράλληλα το νήμα μίας νεανικής πορείας σε διάσταση συλλογικότητας και με στόχους κοινούς για την όλη γενιά. Μετά όμως την νεότητα έρχεται η ενηλικίωση, μετά την όποια ομαδική εξόρμηση ακολουθεί η εξατομίκευση, ό,τι και να σημαίνουν, όπου και να οδηγούν η μία και η άλλη. Στην ιστορία του boom η φάση αυτή του σπαραγμού έχει να κάνει με ένα καίριο βίωμα και εμπειρία της γενιάς (5) για τα οποία δεν έχω μιλήσει προηγουμένως επειδή αφορούν μεν τα γράμματα, πλην έμμεσα και σε συνάρτηση προς συμφραζόμενα και συγκυρίες πολιτικής μάλλον υφής. Ο λόγος περί του μοιραίου πάθους για τις επαναστάσεις του 20ού αι., που είχε στοιχειώσει πάμπολλους πνευματικούς δημιουργούς της εποχής μας. Με αποτελέσματα από τα πιο ολέθρια, όταν οι ελπίδες τους για απελευθέρωση του ανθρώπου και της Τέχνης μέσα από τον αυτόν αγώνα αντιμετώπισαν από πλευράς των επαναστατικών ιερατείων μια σκέτη, κυνική άγρα εξουσίας· και, έτι περαιτέρω, όταν οι αγνοί οπαδοί εξαναγκάστηκαν να παίζουν τον ρόλο των «χρησίμων ηλιθίων».[10] Παρόμοιο φαρμακερό ειδύλλιο έλαβε χώρα μεταξύ του boom και της Κουβανικής Επανάστασης. Αρχικά αμοιβαία επωφελές, αφού οι δύο πλευρές προσέδιδαν η μία στην άλλην ορατότητα και κύρος. Πολλώ δε μάλλον όταν το καθεστώς έδειχνε κάποια ανοχή προς το απείθαρχο συνάφι των συγγραφέων και διανοουμένων, βάσει της ημι-υπόσχεσης του Κάστρο: Dentro de la Revolución todo, fuera de la Revolución nada («Εντός της Επανάστασης τα πάντα, μα τίποτα εκτός αυτής»).[11] Κατάσταση εύθραυστης ισορροπίας, η οποία κράτησε μέχρις ότου, το 1971, ο Líder Máximo έκρινε πως είχε έλθει πια η ώρα του nada. Όμως για την επιβολή πλήρους ελέγχου επί του χώρου της κουλτούρας απαραίτητη ήταν η έγχυση γενναίας δόσης φόβου. Και για ινδικό χοιρίδιο επιλέχθηκε ο Εβέρτο Παδίλια [Heberto Padilla] (1932-2000), που ούτε καν ήταν αντιφρονών, αλλά ένας ήπιος κριτικός του συστήματος, ανάμεσα σε πολλούς άλλους, ίσως πιο φλύαρος, αλλά εντελώς ακίνδυνος. Ωστόσο συνελήφθη, κατηγορήθηκε για αντεπαναστατικές δραστηριότητες και εξαναγκάστηκε σε δημόσια αυτοκριτική και σε καταγγελία ανάλογων ολισθημάτων σε αρκετούς άλλους λογοτέχνες. Το show έλαβε χώρα για παραδειγματισμό, ενώπιον τρομοκρατημένων συναδέλφων, σε ολομέλεια του σωματείου των Κουβανών συγγραφέων και καλλιτεχνών. Παρότι, ή ίσως ακριβώς επειδή ήταν μια χονδροειδής κατασκευή, η affaire Padilla υπήρξε σαφές σύμπτωμα ενός ανερχομένου «σταλινισμού του Τροπικού»· την ίδια στιγμή ήρε την πλάνη η οποία στάθηκε αφορμή για στήριξη μέρους της παγκόσμιας αριστερής διανόησης στην Επανάσταση της Κούβας. Για την γενιά του boom, η εν λόγω υπόθεση σήμανε και την επώδυνη πλην αναγκαία διάλυσή της στα εξ ων συνετέθη. Διαδικασία στην οποίαν ο Βάργκας Λιόσα έπαιξε ένα ρόλο εξίσου ενεργό όσο κι εκείνος που είχε οδηγήσει στην σύσταση της ομάδας. Με δική του πρωτοβουλία, αλλά και του Κορτάσαρ, συντάχθηκαν οι ανοικτές επιστολές, όπου οι τέσσερεις, αλλά και άλλοι Λατινοαμερικανοί και Ευρωπαίοι πρώην φίλοι της Κούβας, ζητούσαν εξηγήσεις από την εξουσία κι εξέφραζαν ενστάσεις ως προς τις πρακτικές της. Όλα αυτά, αρχικά, σε τόνο αρκούντως ήπιο, στα οποία η κουβανική ηγεσία αντέδρασε με υπέρμετρη δριμύτητα (φερέφωνα του ιμπεριαλισμού, ανίδεοι κι ανάλγητοι υπερφίαλοι, που αφ’ υψηλού και εκ του μακρόθεν τολμούν να κάνουν τους κριτές του αγωνιζόμενου λαού της Κούβας και της όλης Λατινικής Αμερικής, και τα λοιπά και τα λοιπά) – αντίδραση προφανώς μεθοδευμένη για να οδηγήσει σε μια ρήξη με τους, άβολους πια, πρώην «ηλιθίους»… Ρήξη η οποία έγινε αφορμή για ανασκευές και για παλινωδίες (περίπτωση του Μάρκες και, εν μέρει, του Κορτάσαρ· αντίθετα από τον Φουέντες και, σίγουρα, τον Βάργκας Λιόσα). Η οποία επίσης ψύχρανε φιλίες και διέλυσε δεσμούς πολύ στενούς. Τα παραπάνω ωστόσο μας διδάσκουν ότι η «τιμή των ποιητών» αξίζει το όποιο τίμημα, όσο υψηλό κι αν είναι. Ας αποχαιρετήσουμε τον Μάριο μ’ αυτό το δίδαγμα που ο ίδιος το έκανε αντικείμενο μιας παιδαγωγικής τής ελευθερίας. [1] Carlos Fuentes, Ο θάνατος του Αρτέμιο Κρους, μτφρ. Έφη Γιαννοπούλου, Άγρα, 1999. Αύρα – Τα γενέθλια, μτφρ. Χριστίνα Κόμη-Καλλίνικου, Θεμέλιο, 1997. [2] Χούλιο Κορτάσαρ, Το κουτσό, μτφρ. Αχιλλέας Κυριακίδης, Όπερα, 2018. [Σε πρώτη ελλην. έκδοση: Julio Cortázar, To κουτσό, μτφρ. Κώστας Κουντούρης, Εξάντας, 1998]. [3] Μάριο Βάργκας Λιόσα, Η πόλη και τα σκυλιά, μτφρ. Αγγελική Αλεξοπούλου, Καστανιώτης, 1999. [4] Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες, Εκατό χρόνια μοναξιά, μτφρ. Μαρία Παλαιολόγου, Ψυχογιός, 2018. [Σε πρώτη ελλην. έκδοση, μτφρ. Κλαίτη Σωτηριάδου, Α. Α. Λιβάνη, 1983]. [5] Ορτέγκα υ Γκασσέτ, Το θέμα του καιρού μας, μτφρ. Κώστας Τσιρόπουλος, Εκδόσεις των Φίλων, 1971. [6] Στην πραγματικότητα, το σχεδιάγραμμα του Πέτερσεν περιλαμβάνει μόνον έξι βαθμίδες (2 - 7). Η πρώτη και η τελευταία προστέθησαν από μεταγενέστερους θεωρητικούς. [7] Υπήρξαν οπωσδήποτε και έξωθεν παράγοντες, εξίσου βαρυσήμαντοι κι εξίσου φίλα προσκείμενοι, οι οποίοι δραστηριοποιήθηκαν στην θετική δεξίωση του boom. Πρωτίστως κριτικοί υποδοχής, όπως ο Luis Harss (Χιλή και ΗΠΑ), ο Emir Rodríguez Monegal και ο Ángel Rama (αμφότεροι Ουρουγουανοί), ή ο επίσης Χιλιανός José Donoso, ο ίδιος μυθιστοριογράφος, αλλά και συγγραφέας μίας Historia personal del boom (1972). Η δε εμπορική επιτυχία των τεσσάρων και όσων ακολούθησαν –φαινόμενο λίαν εκπληκτικό εάν σκεφτεί κανείς ότι επρόκειτο για μια λογοτεχνία διόλου εύπεπτη– οφείλεται σε εκδότες με όραμα και έμπνευση, στην Βαρκελώνη (Seix-Barral, Planeta), στο Μεξικό (Joaquín Mortiz και Siglo XXI) ή και στο Μπουένος Άιρες (Sudamericana)· και οφείλεται, σε ανάλογο βαθμό, στο επιχειρηματικό δαιμόνιο της θρυλικής ατζέντισσας Carmen Balcells, που οι «ευνοούμενοί» της την έλεγαν χαϊδευτικά La Mamá Grande / «Μεγάλη Μαμά» του λατινοαμερικανικού μυθιστορήματος. [8] Παρεμπιπτόντως, το mainstream της πρόζας στην ισπανόφωνη Αμερική υπήρξε πάντα σαφώς πιο συντηρητικό, συγκριτικά με άλλα είδη. Αντίθετα π.χ. από την ποίηση, πάντα ανοικτή στις τολμηρότερες τάσεις μιας πρωτοποριακής αισθητικής. Επιτομή της σχετικής αντίστιξης είναι το έργο του Σέσαρ Βαλιέχο [César Vallejo] (1892-1938): εκπρόσωπος πρώτου μεγέθους μίας παγκόσμιας αβανγκάρντ και, εκ παραλλήλου, συγγραφέας του κάκιστου μυθιστορήματος Tungsteno (1931), όπου σωρεύονται οι χειρότεροι κοινοί τόποι του «σοσιαλιστικού ρεαλισμού». [9] Ο «φάκελος» του οποίου και περίπλοκος και βεβαρημένος είναι. Ως μέθοδος γραφής, πιστώνεται –παράτυπα– στον Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες, ενώ η πατρότητα αυτού αποδίδεται –ακόμη πιο καταχρηστικά– στον συγγραφέα Μιγκέλ Άνχελ Αστούριας [Miguel Ángel Asturias] (1899-1974), από την Γουατεμάλα. Πεζογράφος ολκής πλην ηθικά μικρόψυχος, ο Αστούριας ιδιοποιήθηκε αβασάνιστα την προαναφερθείσα έννοια και τον αντίστοιχο όρο, αποσιωπώντας τα πρωτεία που ανάγονταν, ως προς τις Τέχνες, σ’ ένα παράρτημα του γερμανικού Εξπρεσιονισμού γνωστό ως Die neue Sachlichkeit· ενώ στην σφαίρα της Λογοτεχνίας, παρέπεμπαν στο ιταλικό Novecentismo. Ο ίδιος ή οι οπαδοί του προσπάθησαν (και εν μέρει τo κατάφεραν) να «καταχωνιάσουν» την «θαυμαστή πραγματικότητα» (lo real maravilloso), του Κουβανού Αλέχο Καρπεντιέρ [Alejo Carpentier] (1904-1980), με ανάλογο περιεχόμενο αλλά καλύτερη θεωρητική συγκρότηση. Εξάλλου, η κατάταξη του Μάρκες στον «μαγικό ρεαλισμό» α λα Αστούριας έλαβε χώρα με πρωτοβουλία της κριτικής, χωρίς ο ίδιος να την αποδεχθεί ή αποποιηθεί. Μου φαίνεται άλλωστε παράδοξο έως γραφικό το Εκατό χρόνια μοναξιά να ερμηνεύεται με γνώμονα ιδέες που –έστω άνομα– ανήκουν σε συγγραφέα ο οποίος το είχε καταγγείλει δίκην λογοκλοπής, από το έργο του Μπαλζάκ Αναζητώντας το απόλυτο [À la recheche de l’absolu] (1834), με επιχείρημα ότι κι εκεί υπάρχει ένας αλχημιστής. [10] Έτσι τους αποκάλεσε, ωμά, ο Λένιν, ενώ ο Τρότσκι, κατά τι πιο «διπλωμάτης», προτίμησε ένα σχήμα ευφημισμού: подпутчики (δηλαδή «συνοδοιπόροι»). [11] Η οποία, ειρήσθω εν παρόδω, επαναλάμβανε σχεδόν κατά λέξιν ανάλογη ρήση του Μουσολίνι (που ο Κουβανός ηγέτης είχε μελετήσει στα νιάτα του, καθώς και τον «οσιομάρτυρα» του ισπανικού φασισμού, José Antonio Primo de Rivera).

O Μάριο Βάργκας Λιόσα εντός της «γενεάς» του

Σύνδεση