Μέγας Αλέξανδρος, μύθος και μπεστ-σέλερ

Corinne Jouanno, Το Μυθιστόρημα του Αλεξάνδρου. Γέννηση και μεταμορφώσεις, μτφρ. Μαρίνα Λουκάκη, επιμ. Αναστασία Καραστάθη. Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 2015, σελ. 775, 9 εικόνες, 2 χάρτες 1. Το βιβλίο που περιείχε (σχεδόν) τα πάντα Οι αναγνώστες του Μπόρχες, ή τουλάχιστον οι δικοί μου, θα θυμούνται ασφαλώς εκείνη την υπέροχη διδακτική παραβολή όπου γίνεται λόγος για τις αρχετυπικές ιστορίες της πανανθρώπινης φαντασίας. Πρόκειται για τέσσερεις κεφαλαιώδεις μυθικούς κύκλους που συνιστούν το γενετικό υλικό της παγκόσμιας μυθοπλασίας και εμπνέουν συνολικά την ποιητική δημιουργία της ανθρωπότητας. Ο πρώτος μύθος έχει για θέμα έναν μεγάλο πόλεμο και περιλαμβάνει συχνά την πολιορκία μιας πλούσιας και οχυρής πολιτείας. Είναι η ιστορία της Ιλιάδας, που οι ποικίλες μεταπλάσεις της εκτείνονται από τη σουμερική εποποιία της Αράττα και τα αιγυπτιακά χρονικά του φαραώ Ραμσή μέχρι το μεσαιωνικό Άσμα του Ρολάνδου και τον διαστημικό Πόλεμο των άστρων. Ο δεύτερος μύθος κάνει λόγο για περιπετειώδες ταξίδι, το οποίο καταλήγει με την επιστροφή του πρωταγωνιστή στην πατρίδα, ύστερα από πολλές περιπλανήσεις σε θαυμαστούς τόπους. Αυτή είναι η ιστορία του ήρωα που εμείς τον αποκαλούμε Οδυσσέα και οι Άραβες ας-Σιντιμπάντ αλ-Μπαχρί – όνομα που έμελλε, μέσω αλλεπάλληλων γλωσσικών παρεξηγήσεων, να γυρίσει στη γλώσσα μας με τη μορφή «Σεβάχ ο Θαλασσινός». Η πτήση του Αλέξανδρου στον ουρανό. Μικρογραφία από γαλλικό κώδικα του 15ου αιώνα. Εθνική Βιβλιοθήκη, Παρίσι. Ο τρίτος μύθος συνιστά εξειδικευμένη και στοχευμένη παραλλαγή του δεύτερου: διηγείται την αναζήτηση κάποιου σωτήριου προσώπου ή πολύτιμου αντικειμένου, η οποία υποχρεώνει πάλι τους ήρωες να ταξιδέψουν και να υποστούν δοκιμασίες και περιπέτειες. Το αντικείμενο της αναζήτησης μπορεί να είναι κρυμμένος θησαυρός (π.χ. το Χρυσόμαλλο Δέρας των Αργοναυτών, η κασέλα με τα φλουριά του πειρατή Κοκκινογένη). Άλλοτε πάλι πρόκειται για οντότητα με μυστικιστικές ιδιότητες που εξασφαλίζει ζωτική και πνευματική ανανέωση: ο Γκιλγκαμές ψάχνει το βοτάνι της αθανασίας, ο Πάρσιφαλ και οι άλλοι ιππότες το Ιερό Γκράαλ, ο ήρωας του Κάφκα την άπιαστη και ανεκπλήρωτη δικαιοσύνη. Τέλος, ο τέταρτος μύθος περιστρέφεται γύρω από το φοβερό θέμα του θανάτου και της ανάστασης. Ο θεός με τα χίλια πρόσωπα (Όσιρις, Ντουμουζί, Άδωνις, Διόνυσος, Ζαγρεύς, Μίθρας, Ιησούς Χριστός) φονεύεται και κατέρχεται στον Κάτω Κόσμο, αλλά έπειτα εγείρεται από τον τάφο και ξαναγυρίζει στη ζωή, για να φέρει ξανά την ελπίδα και την αναγέννηση. Αυτές είναι οι θεμελιακές πανανθρώπινες ιστορίες που ξεχώρισε ο Μπόρχες στην παραβολή του με τίτλο Οι τέσσερεις κύκλοι (από τη συλλογή Το χρυσάφι των τίγρεων, 1972). Μνημονεύω συχνά αυτό το κείμενο στις ομιλίες και στα μαθήματά μου, και δεν είναι λίγες οι φορές όπου οι ακροατές μου έχουν προτείνει συμπληρώσεις και τροποποιήσεις στο σχήμα του Μπόρχες. Για παράδειγμα, ύστερα από μια διάλεξή μου στο Μόναχο το 2013, ο εκδότης και ιστορικός του αποκρυφισμού Τομ Ρόζενταλ επισήμανε ότι υπάρχει και πέμπτη θεμελιώδης διήγηση, η οποία πρέπει να προστεθεί στις παραπάνω. Πρόκειται για τον λεγόμενο «μύθο του ήρωα», που τον ανίχνευσαν στις ιδρυτικές μυθολογίες των αρχαίων λαών οι πρώιμοι ψυχαναλυτές και οι ανθρωπολόγοι, από τον Όττο Ρανκ έως τον Τζόζεφ Κάμπελ. Ο μύθος αυτός περιστρέφεται γύρω από ένα παιδί με ηγεμονικό πεπρωμένο, το οποίο προλέγεται από χρησμούς και προφητείες. Ζηλόφθονοι πατριοί, φοβισμένοι σφετεριστές της εξουσίας ή άλλοι εχθροί καταδιώκουν το μοιραίο νήπιο, το εκθέτουν στην ερημιά για να χαθεί, ή το εξαναγκάζουν σε φυγή και εξορία. Το παιδί εντούτοις σώζεται, μεγαλώνει μακριά από την οικογένειά του, ώσπου ανακαλύπτει την αληθινή καταγωγή του. Επιστρέφει τότε στον γενέθλιο τόπο του και εκπληρώνει το κυριαρχικό πεπρωμένο του: επιτελεί ανδραγαθήματα, γίνεται ηγέτης του λαού του και θεμελιώνει μεγάλη αυτοκρατορία. Ύστερα από λαμπρή πορεία κατακτήσεων και κατορθωμάτων, ο ήρωας βρίσκει κατά κανόνα το τέλος του εξαιτίας συνωμοσίας και προδοσίας από αχρείους αντιπάλους. Η βία, από μόνη της, δεν θα μπορούσε να τον κατανικήσει και να τον εξολοθρεύσει· γι’ αυτό χρειάζεται να μπουν σε ενέργεια οι καταχθόνιες δυνάμεις του δόλου. Μία από τις πιο εύστοχες ερωτήσεις μού την υπέβαλε ένας φοιτητής στο μάθημά μου για τον Ηρόδοτο, το χειμερινό εξάμηνο του 2023. Υπάρχει άραγε στην παγκόσμια γραμματεία κάποιο έργο συγκεφαλαιωτικό, το οποίο να συγκεντρώνει εντός του και τα πέντε αυτά αρχετυπικά μυθήματα; Η πρώτη μου απόκριση ήταν αρνητική. Δεν ήξερα να υπάρχει τέτοιο δημιούργημα στην ιστορία των γραμμάτων, αν και θα μπορούσαμε ασφαλώς να το ονειρευτούμε. Ας φανταστούμε, είπα στο φοιτητικό κοινό μου, μια μεγάλη διήγηση με ήρωα έναν χαρισματικό νεαρό πρίγκιπα, γεννημένο για ένδοξα κατορθώματα. Οι εχθροί του τον καταδιώκουν από γεννησιμιού του, αλλά το παιδί το σώζουν βοσκοί ή απλοί άνθρωποι του μόχθου και το ανατρέφουν σαν δικό τους. Μεγαλώνοντας, ο νεαρός φανερώνει τον βασιλικό του χαρακτήρα. Επιστρέφει στο πατρογονικό του βασίλειο, διεκδικεί την κληρονομιά του και γίνεται αρχηγός του έθνους του, σύμφωνα με το πρότυπο του μύθου του ήρωα. Έπειτα, ο νέος αυτός βασιλιάς ξεκινάει εκστρατεία ενάντια σε ισχυρή ξένη αυτοκρατορία. Διεξάγει σκληρό πόλεμο, πολιορκεί για καιρό την πρωτεύουσα των εχθρών, μέχρι που την κυριεύει και στέφεται νικητής. Κατόπιν, αντί να επιστρέψει στο παλάτι του, ο νέος βασιλιάς αναγκάζεται –ή ίσως το διαλέγει ο ίδιος– να ταξιδέψει πέρα από τα όρια της επικράτειάς του και να εξερευνήσει μακρινούς τόπους. Παίρνει μαζί του μια ομάδα διαλεχτών συντρόφων και περιπλανιέται στις εσχατιές του κόσμου, σε αλλόκοτα μέρη και θάλασσες, όπου μάχεται ενάντια σε τέρατα και συναντάει απίστευτα θαύματα. Σε κάποια στιγμή οι περιηγήσεις αυτές αποκτούν ιδιαίτερο σκοπό. Ο ήρωας κατατρύχεται από την ιδέα του θανάτου και της υπέρβασής του. Αφού κατατρόπωσε τις δυνάμεις των θνητών στη γη, ποθεί τώρα να ξεπεράσει το ύστατο όριο της ανθρώπινης φύσης και να γίνει αθάνατος. Ψάχνει λοιπόν ανά τον κόσμο κάποια μαγική ουσία που θα του εξασφαλίσει την αιώνια ζωή. Εντέλει, μετά από πλήθος περιπέτειες, ο ήρωας ανακαλύπτει το βοτάνι (ή το νερό) της αθανασίας. Συλλέγει μια ποσότητα για προσωπική του χρήση και την παίρνει μαζί του στην πατρίδα του. Ο Αλέξανδρος καταδύεται στον βυθό της θάλασσας, μέσα σε αυτοσχέδιο υποβρύχιο. Μικρογραφία από γαλλικό κώδικα του 15ου αιώνα. Εθνική Βιβλιοθήκη, Παρίσι. Επιστρέφοντας, ωστόσο, ο βασιλιάς βρίσκει δυσάρεστη κατάσταση στο κράτος του. Όσο απουσίαζε ο ίδιος, οι αντίπαλοί του βρήκαν ευκαιρία να κυριαρχήσουν, και έχουν πλέον αλώσει την εξουσία. Μόλις ο βασιλιάς επιχειρεί να ανακαταλάβει τον θρόνο του και να αποκαταστήσει την τάξη, οι δόλιοι σφετεριστές συνωμοτούν εναντίον του. Τον συλλαμβάνουν και εντέλει τον θανατώνουν δημοσίως σαν εχθρό του λαού. Ο άτυχος ήρωας θάβεται στο χώμα, ενώ οι προδότες μοιράζονται τη διακυβέρνηση και επιβάλλουν τη θέλησή τους στη χώρα. Ευτυχώς, μερικοί πιστοί υπηρέτες του ήρωα βρίσκουν τη μαγική ουσία της αθανασίας, κρυμμένη ανάμεσα στους θησαυρούς που είχε κομίσει εκείνος από τα ταξίδια του. Τη νύχτα κάνουν διάρρηξη και ανοίγουν μυστικά τον τάφο του νεκρού· ραντίζουν το πτώμα του με τη θαυμαστή ουσία (το νερό ή τους βλαστούς του βοτάνου), και ο ήρωας επανέρχεται στη ζωή. Έτσι ο μεγάλος βασιλιάς εμφανίζεται ξανά στον λαό του, αναστημένος εκ νεκρών. Ο κόσμος τον αποκαθιστά στον θρόνο και του απονέμει λατρευτικές τιμές. Ο ήρωας τιμωρεί τους προδότες και κυβερνάει τη χώρα του με δικαιοσύνη και ευημερία. Δεν ξέρουμε αν πέθανε ποτέ· η ιστορία του, πάντως, θα ζήσει αιώνια. Το παραπάνω σενάριο περιλαμβάνει όντως και τις πέντε αρχετυπικές διηγήσεις της πανανθρώπινης μυθοποιίας. Δεν έχει γραφτεί ακόμη, αλλά οποιοσδήποτε από τους αναγνώστες μας είναι ελεύθερος να εμπνευστεί από αυτό και να το αναπτύξει. Η επιτυχία θα είναι εξασφαλισμένη, εφόσον η πλοκή απηχεί τα πιο βαθιά ριζωμένα και συνταρακτικά αρχέτυπα της ανθρώπινης ψυχής. Ίσως μάλιστα να ενδιαφερθεί ο Στήβεν Σπήλμπεργκ να τη γυρίσει ταινία. Παρά ταύτα, τώρα που το σκέφτομαι ξανά, διαπιστώνω ότι υπάρχει στην παγκόσμια γραμματεία ένα διάσημο αφήγημα που πλησιάζει πολύ προς το επιθυμητό πρότυπο, καθότι περιέχει αυτούσιους τέσσερεις από τους θεμελιώδεις πρωτογενείς μύθους, ενώ χρησιμοποιεί επίσης μια παραλλαγή του πέμπτου, έστω ελλιπή και κολοβωμένη. Το έργο αυτό είναι το λεγόμενο Μυθιστόρημα του Μεγάλου Αλεξάνδρου – ή, όπως θα προτιμούσα να το αποκαλώ, η Μυθιστορία του Μεγαλέξανδρου: μια μυθοποιημένη βιογραφία του Μακεδόνα στρατηλάτη, η οποία διηγείται τις εκστρατείες και τα ταξίδια του, τα κατορθώματα και το τέλος του, όλα όμως διυλισμένα μέσα από το φίλτρο της λαϊκής φαντασίας και φορτωμένα με πολύχρωμα στολίδια παραμυθιών και θρύλων. Η μυθιστορία αυτή γνώρισε πελώρια δημοτικότητα κατά τους αρχαίους χρόνους και τον Μεσαίωνα, σε Ανατολή και Δύση. Μεταφράσεις και διασκευές της κυκλοφορούσαν από τη Βρετανία και τη Φραγκία μέχρι το Ιράν και τη Μογγολία, τουλάχιστον μέχρι τη χαραυγή του εικοστού αιώνα. Η κύρια πλοκή της Μυθιστορίας του Μεγαλέξανδρου βασίζεται στο σχήμα του μύθου του ήρωα και περιλαμβάνει όλες τις τυπικές φάσεις του, από την ανώμαλη και αδικημένη παιδική ηλικία μέχρι την ένδοξη βασιλεία και τον θάνατο κατόπιν προδοσίας. Η αφήγηση περιέχει επίσης τα θέματα του μεγάλου πολέμου (με τις εκστρατείες του ήρωα στην Ελλάδα και στην Ασία), του ταξιδιού σε θαυμαστούς ξένους τόπους (με τις περιπλανήσεις του Αλέξανδρου και των στρατιωτών του στην εξωτική Ινδία και στις εσχατιές της γης), ακόμη και την περιπετειώδη αναζήτηση της μαγικής ουσίας (καθώς ο Αλέξανδρος παρουσιάζεται να ψάχνει το αθάνατο νερό και το μυστικό της αιώνιας ζωής). Μόνο το μυθικό πρότυπο του θανάτου και της ανάστασης αντανακλάται στο έργο με μορφή ειρωνική και ανεστραμμένη. Ο Αλέξανδρος αγωνίζεται να αποκτήσει την αθανασία αλλά αποτυγχάνει επανειλημμένα· ξανά και ξανά χάνει την ευκαιρία να κερδίσει την αιωνιότητα και την αποθέωση, και στο τέλος βρίσκει τον θάνατο σαν όλους τους ανθρώπους, δίχως τη δυνατότητα επιστροφής στη ζωή. Η μόνη μορφή επιβίωσης που κατακτάει ο ήρωας είναι η ανεξάντλητη υστεροφημία του, η οποία θα απλωθεί στους αιώνες. Έτσι, ακόμη και αυτή η πολυσυλλεκτική μυθιστορία, όπου συγκεντρώθηκαν και συγκολλήθηκαν τα αρχετυπικά μυθήματα του πανανθρώπινου φαντασιακού, περιορίζεται στην απεικόνιση μιας αθανασίας αποτυχημένης και χαμένης. Η πλήρης πραγμάτωση του ύστατου μεταφυσικού και εσχατολογικού μύθου για την ανακύκληση της ζωής και του θανάτου αποδεικνύεται αδύνατη. Ο Μέγας Αλέξανδρος, ο κορυφαίος ήρωας του Ελληνισμού, μία από τις πιο πολυσύνθετες προσωπικότητες της παγκόσμιας γραμματείας, μπορεί να γίνει αλληλοδιαδοχικά ηρωικός ηγεμόνας, εκλεκτός της μοίρας, πολεμιστής, ταξιδευτής, φορέας της αναζήτησης, όχι όμως αναστημένος θεός. 2. Το αρχαιότερο ελληνικό ευπώλητο Η Κορίν Ζουαννό είναι καθηγήτρια της ελληνικής φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο της Καν, μιας γραφικής πολιτείας στη Νορμανδία – αν και το επιστημονικό της έργο κάλλιστα θα τιμούσε και σπουδαιότερα πανεπιστήμια, μέχρι την υπεροπτική Σορβόννη. Σπουδαγμένη στην περίφημη École Normale Supérieure, μαθήτρια εμβριθών Γάλλων λογίων, έμαθε την ελληνική γραμματεία σε όλη τη μακραίωνη πορεία της, από τους αρχαίους μέχρι το Βυζάντιο και τους νεότερους χρόνους. Όσοι την συναντούν και παραπλανιούνται ίσως από τη φυσική συστολή και τον συγκρατημένο χαρακτήρα της, ας μη γελιούνται: το ότι διστάζει να μιλήσει τα νέα ελληνικά, δεν σημαίνει ότι δεν γνωρίζει σε βάθος τη λογοτεχνία μας. Στο κέντρο των ερευνών της βρίσκονταν ανέκαθεν οι εμβληματικοί ήρωες του ελληνικού φαντασιακού. Ξεκίνησε τη σταδιοδρομία της με μια μονογραφία για τον Διγενή Ακρίτα, ενώ στο τελευταίο βιβλίο της παρακολουθεί τη μορφή του Οδυσσέα διαχρονικά, από τον Όμηρο μέχρι τον Τζόυς, τον Καζαντζάκη και τον Πεσσόα. Δεν ήταν δυνατόν να λείψει από τον λαμπρό αυτό κύκλο η μορφή του Μεγαλέξανδρου. Ο Αλέξανδρος υπαγορεύει επιστολές προς τη μητέρα του και τον δάσκαλό του Αριστοτέλη. Μικρογραφία από γαλλικό κώδικα του 15ου αιώνα. Εθνική Βιβλιοθήκη, Παρίσι. Το 2001 η Ζουαννό κατέθεσε ως διατριβή επί υφηγεσία την εκτενή μονογραφία της για τη Μυθιστορία του Μεγάλου Αλεξάνδρου: εκεί μελετάει τη γένεση αυτού του παράξενου και γοητευτικού έργου, τη συγκρότηση της πρώτης μορφής του επί τη βάσει των πληθωρικών αρχαίων θρύλων, καθώς και τις αλλεπάλληλες διασκευές του κατά τους ύστερους ρωμαϊκούς αιώνες και την πρώιμη βυζαντινή περίοδο. Το εποπτικό σύγγραμμα της Ζουαννό, πραγματικό μνημείο φιλολογικής σπουδής και θησαυρός γνώσεων για την ελληνόγλωσση παράδοση της Μυθιστορίας, κυκλοφορεί και σε ελληνική μετάφραση από τη Μαρίνα Λουκάκη, καθηγήτρια της Βυζαντινής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Η Λουκάκη μόχθησε για πολλά χρόνια, με χαλκέντερη επιμονή και αφοσίωση, προκειμένου να αποδώσει στη γλώσσα μας τον ογκώδη γαλλικό τόμο. Έκλεψε κιόλας αρκετές ώρες που θα μπορούσε να τις έχει δαπανήσει για τις δικές της έρευνες, προκειμένου να πλουτίσει την ελληνόγλωσση βιβλιογραφία και να καταστήσει προσιτό στους Έλληνες σπουδαστές αυτό το εξαίρετο έργο. Για την υποδειγματική μετάφρασή της, ο φιλολογικός κόσμος τής οφείλει την ευγνωμοσύνη που αξίζει στον καλό τεχνίτη. Η σύνθεση της πρωταρχικής Μυθιστορίας του Μεγαλέξανδρου, στην πρωτότυπη μορφή της που αποτέλεσε την αφετηρία των κατοπινών παραδόσεων, καλύπτεται από μυστήριο. Ο συγγραφέας του κειμένου είναι ανώνυμος. Μερικοί κώδικες αποδίδουν το έργο στον Καλλισθένη τον Ολύνθιο, τον ανεψιό του Αριστοτέλη, που υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους επιτελείς και ιστορικούς της εκστρατείας του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Πρόκειται όμως για συγγραφική πλαστοπροσωπία, καθώς ο Καλλισθένης εκτελέστηκε ως συνωμότης το 327 π.Χ., χρόνια πριν από τον θάνατο του ίδιου του Αλέξανδρου, ο οποίος διεκτραγωδείται στο φινάλε της Μυθιστορίας. Το μόνο που μπορεί να υποτεθεί με αρκετή βεβαιότητα για τον συγγραφέα μας είναι η καταγωγή του: πρέπει να ήταν Αιγυπτιώτης Έλληνας ή εξελληνισμένος Αιγύπτιος, πιθανώς μάλιστα Αλεξανδρινός, καθότι οι πινελιές τοπικού αιγυπτιακού χρώματος στολίζουν έντονα την αφήγηση. Ιδίως η ίδρυση της Αλεξάνδρειας προσλαμβάνει μεγάλη βαρύτητα στο πρώτο μέρος του έργου, και η τοπογραφία της περιγράφεται με πλήθος γραφικών λεπτομερειών, ολοφάνερα με το μάτι του ντόπιου και του γνώστη. Εκτός από την ταυτότητα του δημιουργού, είναι άγνωστη και η χρονολόγηση του πρωτότυπου έργου. Θρύλοι για τα κατορθώματα του Αλέξανδρου, σαν εκείνους που απαρτίζουν το κυρίως σώμα της Μυθιστορίας, άρχισαν να κυκλοφορούν ευρύτατα ήδη την επομένη του κοσμοϊστορικού θανάτου του. Πότε όμως συγκροτήθηκαν όλες αυτές οι παραδόσεις σε ενιαία διήγηση, ώστε να γεννηθεί η πρωταρχική εκδοχή της Μυθιστορίας, που προσφέρει συνολική μυθοποιημένη βιογραφία του μεγάλου κατακτητή; Αντιμέτωποι με αυτό το ερώτημα, οι μελετητές χωρίζονται σε δύο αντίθετες «σχολές». Η Ζουαννό ανήκει στους υποστηρικτές της οψιμότερης χρονολόγησης του έργου και παραμένει προσκολλημένη στην άποψη αυτή επίμονα και αταλάντευτα. Κατά την αντίληψή της, η πρωτότυπη Μυθιστορία του Μεγαλέξανδρου γράφτηκε τον τρίτο αιώνα μ.Χ., πιθανότατα υπό τη δυναστεία των Σεβήρων (193-235 μ.Χ.), όταν η μορφή του Μεγάλου Αλεξάνδρου γνώρισε μεγάλη δημοτικότητα και χρησιμοποιήθηκε από τους Ρωμαίους αυτοκράτορες ως πρότυπο ηγεμονικής ιδεολογίας. Ιδίως ο Αλέξανδρος Σεβήρος (222-235 μ.Χ.) λάτρευε τον Μακεδόνα συνονόματό του. Είχε τοποθετήσει το ομοίωμα του Μεγάλου Αλεξάνδρου στο ιδιωτικό εικονοστάσι του, δίπλα στα ειδώλια του Ορφέα, του Τυανέα Απολλωνίου, του Χριστού, του Αβραάμ και αρκετών Ρωμαίων αυτοκρατόρων, και προσευχόταν ενώπιόν τους καθημερινά. Είναι αλήθεια, επίσης, ότι το παλαιότερο ευρισκόμενο ελληνικό κείμενο της Μυθιστορίας, σε έναν κώδικα της Εθνικής Βιβλιοθήκης του Παρισιού, είναι γραμμένο σε γλώσσα με έντονα τα σημάδια των ρωμαϊκών χρόνων, τόσο στους λατινισμούς της φρασεολογίας όσο και στους γραμματικούς τύπους και στο λεξιλογικό υλικό. Υπάρχει εντούτοις σοβαρός αντίλογος. Τίποτε δεν μας αναγκάζει να θεωρήσουμε ότι αυτό το αρχαιότερο σωζόμενο δείγμα αντιπροσωπεύει όντως την πρωτότυπη σύνθεση και όχι μια κατοπινή, και μάλιστα ατελή, περικεκομμένη και ενίοτε παραμορφωμένη διασκευή. Διάφορα στοιχεία του έργου, αναφορές σε θεσμούς και ιδεολογικές παραμέτρους, θα ταίριαζαν καλύτερα με την πολιτική των Πτολεμαίων παρά με τις τακτικές των Ρωμαίων αυτοκρατόρων. Γι’ αυτό ήδη ο Άντολφ Άουσφελντ, ο πατριάρχης της επιστημονικής σπουδής της Μυθιστορίας στην αυγή του εικοστού αιώνα, τοποθέτησε την αρχική δημιουργία του έργου κατά την ακμή της ελληνιστικής εποχής, έναν ή ενάμιση αιώνα ύστερα από τον θάνατο του Μακεδόνα στρατηλάτη. Στις δυόμιση δεκαετίες που μεσολάβησαν από την έκδοση της μονογραφίας της Ζουαννό, η άποψη αυτή κερδίζει ολοένα περισσότερο έδαφος, χάρη κυρίως στις συνεπείς έρευνες του Ρίτσαρντ Στόουνμαν, που είναι ο κορυφαίος γνώστης των θρύλων του Μεγαλέξανδρου σήμερα. Εγώ ο ίδιος, που μελετώ τη Μυθιστορία κοντά είκοσι χρόνια τώρα, ξεκίνησα αποδεχόμενος τη ρωμαϊκή χρονολόγηση, αλλά με τον καιρό κλίνω όλο και περισσότερο προς τη θεωρία του ελληνιστικού πρωτοτύπου. Η Μυθιστορία του Μεγαλέξανδρου ανήκει στον ιδιάζοντα τύπο λογοτεχνικού έργου που οι ειδικοί το ονομάζουν «ανοιχτό κείμενο» ή ακριβέστερα «κείμενο με ανοιχτή παράδοση». Η πρώτη και πρωτότυπη γραφή του έργου έχει χαθεί. Δεν υπάρχει αυθεντικό κείμενο που να αναπαράγεται πιστά από τους αντιγραφείς και να παραδίδεται σε χειρόγραφα λίγο-πολύ πανομοιότυπα μεταξύ τους. Αντί για αυτό, σώζεται μια σειρά από διαδοχικές, διαφορετικές επεξεργασίες του έργου («παραλλαγές», «διασκευές» ή «συντάξεις» – οι ειδικοί χρησιμοποιούν όλους αυτούς τους όρους, χωρίς ιδιαίτερη διάκριση), οι οποίες ακολουθούν την ίδια βασική ιστορία αλλά αποκλίνουν η μία από την άλλη όσον αφορά το ύφος και τη φρασεολογία, ακόμη και την αφηγηματική σύσταση. Επιμέρους επεισόδια, ακολουθίες σκηνών ή ολόκληρα νήματα της πλοκής μπορεί να περιλαμβάνονται ή να παραλείπονται από τη μία ή την άλλη διασκευή. Κατά κανόνα, κάθε εκδοχή του έργου έχει συντεθεί σε διαφορετική χρονική περίοδο, αλλά δεν είναι σπάνιο το φαινόμενο να κυκλοφορούν περισσότερες παραλλαγές παράλληλα κατά την ίδια εποχή. Ο Αλέξανδρος κρατάει στα χέρια του τον ετοιμοθάνατο Δαρείο. Λιθογραφία από έκδοση του περσικού έπους Σαχναμέ του Φιρντουσί (Βομβάη 1849). Από την ινδική Παντσατάντρα μέχρι τις Χίλιες και μία νύχτες, από τη Διήγηση του Αχικάρ ίσαμε την Ιστορία του Απολλωνίου της Τύρου, η κατηγορία των «ανοιχτών έργων» είναι πλούσια στην παγκόσμια γραμματεία. Η κυκλοφορία τους άκμασε ιδίως κατά τους τελευταίους αιώνες της αρχαιότητας και τον Μεσαίωνα. Καθεμία από τις εκδοχές τέτοιων έργων διαθέτει τη δική της χειρόγραφη παράδοση, παραδίδεται ξεχωριστά σε έναν ή περισσότερους κώδικες και είναι επιβεβλημένο να εκδίδεται σαν ανεξάρτητο κείμενο. Στην ουσία, κάθε επιμέρους διασκευή της Μυθιστορίας του Μεγαλέξανδρου πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ιδιαίτερη, αυτόνομη λογοτεχνική δημιουργία, με τους δικούς της αισθητικούς σκοπούς και τα δικά της ιδεολογικά μηνύματα, που καθορίζονται από την εποχή και το περιβάλλον του συντάκτη της. Έτσι, το «ανοιχτό έργο» γίνεται κάπως σαν ανοιχτό μαγαζί, όπου ο πελάτης-αναγνώστης μπορεί να βρει το προϊόν που του αρέσει σε λογής-λογής συσκευασίες, από διαφορετικές εταιρίες παραγωγής. Η αρχαιότερη σωζόμενη εκδοχή της Μυθιστορίας του Μεγαλέξανδρου, που οι μελετητές την σημειώνουν με το γράμμα α, αντιπροσωπεύεται στα ελληνικά μόνο από τον κώδικα των Παρισίων που μνημονεύθηκε παραπάνω. Φαίνεται να συμπιλήθηκε γύρω στην εποχή των Σεβήρων, αλλά δεν πρέπει να θεωρηθεί αυτόχρημα ότι ταυτίζεται με την πρωτότυπη μορφή του έργου. Η ίδια εκδοχή μεταφράστηκε στα λατινικά από κάποιον Ιούλιο Βαλέριο (περίπου 320-340 μ.Χ.) και στα αρμενικά κατά τον πέμπτο αιώνα μ.Χ., πιθανώς στον κύκλο του μεγάλου ιστορικού της Αρμενίας Μωυσή του Χωρηνού. Από νωρίς, δηλαδή, η μυθοποιημένη βιογραφία του Μεγαλέξανδρου γνώρισε απήχηση πέρα από τα όρια του ελληνικού κόσμου και έγινε αυτό που θα αποκαλούσαμε σήμερα «διεθνές ευπώλητο». Οι δύο ξενόγλωσσες εκδοχές είναι χρήσιμες για την αποκατάσταση του ελληνικού κειμένου του παρισινού κώδικα, που είναι σε πολλές μεριές ελλειμματικό, ακρωτηριασμένο ή φθαρμένο σε βαθμό ακατανοησίας. Ύστερα από την παλαιότερη αυτή εκδοχή, η Ζουαννό μελετάει επισταμένως μια σειρά άλλων ελληνόγλωσσων παραλλαγών, που συντάχθηκαν από τον πέμπτο αιώνα μέχρι την ώριμη εποχή του Βυζαντίου. Σαν την α, χαρακτηρίζονται και αυτές από τους ειδικούς με γράμματα του αλφαβήτου. Η διασκευή β, καμωμένη μάλλον από Χριστιανό συντάκτη κατά τον πέμπτο αιώνα, προσφέρει κείμενο ελληνοκεντρικό, όπου γίνεται μεθοδική προσπάθεια να δοξαστεί ο Αλέξανδρος ως ελευθερωτής και υπερασπιστής της Ελλάδας. Τα αιγυπτιακά στοιχεία, αντιθέτως, περιορίζονται όσο γίνεται. Ο συντάκτης προσπαθεί να σουλουπώσει την αφήγηση, να εξομαλύνει τις ασυνέπειες και να εξασφαλίσει μεγαλύτερη ομοιογένεια στην οργάνωση του υλικού. Αποφεύγει τους πλατειασμούς, περικόπτει τις μακρές περιγραφές και γράφει εν γένει σε γλώσσα πιο στρωτή, χωρίς τα λεξιλογικά πυροτεχνήματα και την ποιητική φρασεολογία της διασκευής α. Καταγίνεται ακόμη να δώσει πιο ιστορικοφανή χαρακτήρα στη σύνθεση, διορθώνει αρκετές ανακρίβειες και αναχρονισμούς, πασχίζει να κάνει το προϊόν του να μοιάζει με ιστορική βιογραφία του μεγάλου στρατηλάτη. Λόγω της χριστιανικής του πίστης, λογοκρίνει πολλές αναφορές στην ειδωλολατρική θρησκεία των αρχαίων και αποφεύγει να παρουσιάσει τον Αλέξανδρο ως λάτρη των παγανιστικών θεών. Διανθίζει επίσης το κείμενό του με απηχήσεις από την Αγία Γραφή. Εν ολίγοις, αυτή είναι η ιδεώδης διασκευή για τον μέσο ευσεβή αναγνώστη του πρώιμου Βυζαντίου: αναμιγνύει σε κατάλληλες δόσεις ελληνικότητα και χριστιανοσύνη και είναι αρκετά εύληπτη ώστε να μην απαιτεί πολλή διανοητική προσπάθεια. Παραφυάδα της β είναι η διασκευή λ, η οποία χρονολογείται κατά τον όγδοο αιώνα ή αργότερα. Στην εκδοχή αυτή ο Μεγαλέξανδρος, πέρα από τις άλλες ηγεμονικές αρετές του, μιλάει συχνά σαν αποφθεγματικός σοφός και εκφράζεται με καλοδιατυπωμένα γνωμικά και έξυπνα ευφυολογήματα. Στην ώριμη βυζαντινή εποχή ο βασιλέας δεν αρκεί να είναι ήρωας και στρατηλάτης. Χρειάζεται να επιδεικνύει επίσης τη ρητορική παιδεία του, και μάλιστα κατά τρόπο που να έχει απήχηση στους πολλούς. Η καλύτερη μέθοδος εν προκειμένω είναι να μιμείται τις στιλπνές διατυπώσεις των αρχαίων στοχαστών, όπως τις διαβάζουμε στα γνωμολόγια ή στον Διογένη τον Λαέρτιο – κάπως σαν σημερινός πολιτικός που θα γύρευε να περάσει για διανοούμενος διανθίζοντας τις αγορεύσεις του με τσιτάτα από τον Ροΐδη και τον Όσκαρ Ουάιλντ. Εκτός αυτού, η διασκευή λ αυγατίζει τα θαυμαστά στοιχεία της αφήγησης και τις παράξενες ταξιδιωτικές περιπέτειες. Η τάση αυτή διαφαινόταν ήδη στο κείμενο της β και εδώ αποκορυφώνεται. Η πιο ρηξικέλευθη και νεωτεριστική από τις βυζαντινές επεξεργασίες της Μυθιστορίας είναι η διασκευή ε, η οποία συντάχθηκε κατά τον έβδομο ή όγδοο αιώνα. Πρόκειται για πλήρη αναμόρφωση του έργου, καθώς η δομή της αφήγησης μετασχηματίζεται ριζικά: πολλά περιστατικά αναδιατάσσονται ή μετατοπίζονται, και η πλοκή αποκτά μεγαλύτερη οικονομία και συνοχή. Αρκετά διάσημα ιστορικά επεισόδια συντομεύονται ή απαλείφονται, ενώ η γεωγραφία της εκστρατείας γίνεται μάλλον αόριστη και συμβολική. Στόχος του δημιουργού αυτής της εκδοχής δεν ήταν να συνθέσει ιστορικοφανή βιογραφία αλλά να φιλοτεχνήσει λογοτεχνικό έργο με αισθητική και ιδεολογική ενότητα. Προπάντων, η πρόθεσή του ήταν να μεγαλύνει και να ηρωοποιήσει τη μορφή του Αλέξανδρου. Στη διασκευή ε ο Μακεδόνας στρατηλάτης ξεκινάει σαν παιδί θαύμα, επιτελώντας ανδραγαθήματα από την ηλικία των οκτώ ετών. Όταν ανδρώνεται και ανεβαίνει στον θρόνο, είναι πλέον ακαταμάχητος πολεμιστής. Όλοι οι λαοί του κόσμου, από τους Αιγύπτιους και τους Πέρσες μέχρι τους Πυγμαίους, υποτάσσονται στην ισχύ του γρήγορα, σχεδόν χωρίς αντίσταση. Στην ουσία, ο Αλέξανδρος της ε ζωγραφίζεται σαν ιδεώδης βυζαντινός αυτοκράτορας. Όταν συμμετέχει στους Ολυμπιακούς Αγώνες, μοιάζει σαν να θριαμβεύει στον Ιππόδρομο της Κωνσταντινούπολης. Στον περίγυρό του, είτε δέχεται τους Πέρσες πρεσβευτές είτε διαπραγματεύεται με τους Ρωμαίους στρατηγούς, οι διαδικασίες ακολουθούν το πρωτόκολλο της βυζαντινής αυλής. Κατακτάει ολόκληρον τον κόσμο επειδή είναι ειρηνοποιός και επιθυμεί να επιβάλει καθολική γαλήνη και ευδαιμονία στην οικουμένη. Η αίγλη του ιερού τον περιβάλλει σε κάθε στιγμή της ζωής του· είναι το όργανο της Θείας Βούλησης και ο ευνοούμενος της Θείας Πρόνοιας. Εντέλει προσηλυτίζεται κιόλας στην αληθινή πίστη του ενός και μοναδικού Θεού. Σε ένα αναχρονιστικό επεισόδιο, που πρωτοαπαντάται στο κείμενο της διασκευής ε, ο Αλέξανδρος επισκέπτεται την Ιερουσαλήμ, θαυμάζει τους Ιουδαίους αρχιερείς και ασπάζεται τη μονοθεϊστική θρησκεία τους. Η διήγηση αυτή εμπνέεται από εβραϊκούς θρύλους, οι οποίοι βρίσκουν παράλληλα στην πρώιμη ραβινική γραμματεία. Όμως στο μυαλό των Βυζαντινών αναγνωστών ο μοναδικός αληθινός Θεός, τον οποίον προσκυνάει εδώ ο Μεγαλέξανδρος, θα ταυτιζόταν ασφαλώς με τον Θεό της Ορθόδοξης Χριστιανοσύνης. Ο ίδιος ο νεοφώτιστος Μακεδόνας διατυμπανίζει την αφοσίωσή του στον Θεό με φράσεις που απομιμούνται την Καινή Διαθήκη. Με όλον τον προπαγανδιστικό χαρακτήρα της, η διασκευή ε είναι ένα από τα πιο ενδιαφέροντα αφηγηματικά έργα της βυζαντινής γραμματείας. Η Ζουαννό, που ανέδειξε πρωτοποριακά την αξία αυτής της εκδοχής, δικαίως της αφιερώνει πάνω από εκατό σελίδες, σαν μια μικρή επιμέρους μονογραφία εντός του μεγάλου βιβλίου της. Μαζί με τον Βίο του Αυτοκράτορα Βασιλείου, τον Συντίπα του Μιχαήλ Ανδρεόπουλου, τον Τιμαρίωνα και τον Βίο του Αγίου Ανδρέα του Σαλού, η διασκευή ε της Μυθιστορίας του Μεγαλέξανδρου θα έπρεπε να περιλαμβάνεται σε κάθε σύλλαβο και σεμινάριο για τις απαρχές της νεότερης πεζογραφίας μας. Στη δική μας μυθοπλαστική παράδοση, αυτά τα έργα έχουν την ίδια σημασία όπως ο Δον Κιχώτης και ο Ραμπελαί για το μυθιστόρημα της Δύσης. 3. Ιστορικές μεταμορφώσεις και παραμορφώσεις Όπως πολλά άλλα «ανοιχτά» κείμενα, η Μυθιστορία του Μεγαλέξανδρου είναι βιβλίο αποτελούμενο από άλλα βιβλία. Η αφήγηση έχει συναρμολογηθεί από παλαιότερα υλικά που ανάγονταν ήδη στην ελληνιστική εποχή – ορισμένα, μάλιστα, στα χρόνια αμέσως μετά τον θάνατο του Μακεδόνα βασιλιά. Αφετηρία υπήρξε το πλούσιο ρεπερτόριο ανεκδότων και θρύλων το οποίο σχηματίστηκε ήδη από τα χρόνια της ζωής του Αλέξανδρου και γιγαντώθηκε ευθύς μετά το πρόωρο τέλος του. Από νωρίς, όμως, το κοίτασμα της προφορικής παράδοσης έδωσε αφορμή και για γραπτές λογοτεχνικές συνθέσεις, που πραγματεύονταν τις περιπέτειες του μεγάλου στρατηλάτη με λιγότερο ή περισσότερο μυθοποιημένο τρόπο, προς τέρψη του αναγνωστικού κοινού. Τμήματα από τις συνθέσεις αυτές σώζονται κιόλας σε παπύρους από τα ελληνιστικά χρόνια, και συνεπώς η πρώιμη χρονολόγησή τους δεν μπορεί να αμφισβητηθεί. Ο Αλέξανδρος μονομαχεί με τον Ινδό βασιλιά Πώρο. Μικρογραφία από χειρόγραφο του περσικού έπους Σαχναμέ του Φιρντουσί, 1616. Βρετανική Βιβλιοθήκη. Το κύριο αφηγηματικό νήμα της Μυθιστορίας παρακολουθεί τη ζωή του Αλέξανδρου από την αρχή ώς το τέλος: ξεκινάει από την παιδική του ηλικία και την άνοδό του στον θρόνο, περνάει κατόπιν στις πρώιμες επιχειρήσεις του στον ελληνικό χώρο, τη μεγάλη εκστρατεία του στην Ανατολή, την κατάκτηση της Περσίας και της κοιλάδας του Ινδού, και καταλήγει με τον θάνατό του. Η κεντρική αυτή πλοκή του έργου είναι δανεισμένη από ιστορική πηγή, χωρίς άλλο κάποιο από τα πολυάριθμα ιστορικά έργα που γράφτηκαν μετά τον θάνατο του Μακεδόνα στρατηλάτη και πραγματεύονταν τη βιογραφία και τις κατακτήσεις του. Όμως η ιστορικοφανής αφήγηση της Μυθιστορίας δίνει έμφαση στα στοιχεία του εντυπωσιασμού και του μελοδραματισμού· στοχεύει προπάντων να συναρπάσει και να συγκινήσει τους αναγνώστες με αξιομνημόνευτα, επεισόδια, εκπληκτικές ή απροσδόκητες περιπέτειες, περιπαθείς και συναισθηματικά φορτισμένες σκηνές. Είναι λοιπόν εμφανές ότι ο συγγραφέας της Μυθιστορίας δεν βασίστηκε σε κάποια έγκυρη ιστορική σύνθεση, όπως το σύγγραμμα του Πτολεμαίου Α΄ ή ακόμη και εκείνα του Νέαρχου και του Αριστόβουλου, που ήταν όλοι τους αξιωματικοί στο επιτελείο του Αλέξανδρου και καταγίνηκαν να αφηγηθούν την εκστρατεία με αξιοπιστία και σύμφωνα με τα καλύτερα πρότυπα της κλασικής ελληνικής ιστοριογραφίας. Η πηγή της Μυθιστορίας μάλλον αντιπροσώπευε τις τάσεις της επιδεικτικής, στολισμένης και εντυπωσιοθηρικής ιστορικής συγγραφής, την οποία καλλιεργούσαν στην ελληνιστική εποχή ο Φύλαρχος, ο Τίμαιος ο Ταυρομενίτης και (μεταξύ των πρώιμων ιστορικών του Μεγάλου Αλεξάνδρου) ο Κλείταρχος. Ο ανώνυμος συγγραφέας πρέπει να συμβουλεύτηκε κάποια εκλαϊκευμένη βιογραφία του Μακεδόνα βασιλιά που ανήκε σε εκείνην την παράδοση. Όμως ακόμη και αυτό το υλικό το μεταχειρίστηκε με μεγάλη ελευθεριότητα, ανακατεύοντας πρόσωπα και συμβάντα με ανιστορικό και εξωπραγματικό τρόπο, συγχέοντας χρονολογικά και γεωγραφικά στοιχεία, εισάγοντας πληθώρα ανακριβειών και πραγματολογικών λαθών. Από μιαν άποψη, ο τρόπος εργασίας του συγγραφέα δεν διαφέρει πολύ από την τακτική ενός σεναριογράφου εμπορικών ταινιών του Χόλλυγουντ, ο οποίος χειραγωγεί και παραμορφώνει τα ιστορικά γεγονότα για να παραγάγει συναρπαστικό θέαμα, του είδους που αντιπροσωπεύουν, λόγου χάρη, οι Τριακόσιοι και ο Μονομάχος, ο Λώρενς της Αραβίας και ο Μπρέηβχαρτ. Στόχος δεν είναι η γνώση και η αλήθεια, αλλά η τέρψη και η συγκίνηση του κοινού μέσω μιας δραματικής μυθοπλασίας ντυμένης με κοστούμια εποχής. Ασφαλώς, η διήγηση της Μυθιστορίας περιλαμβάνει πασίγνωστα επεισόδια της βιογραφίας του Αλέξανδρου, που μας είναι οικεία επίσης από τις κανονικές ιστορικές πηγές, όπως ο Αρριανός, ο Πλούταρχος και ο Διόδωρος ο Σικελιώτης. Για παράδειγμα, στην απεικόνιση των πρώιμων χρόνων του ήρωα περιλαμβάνονται το περιβόητο ανέκδοτο της εξημέρωσης του Βουκεφάλα, ο δεύτερος γάμος του βασιλιά Φίλιππου και η οικτρή δολοφονία του. Ακολουθούν, μετά την ανάρρηση του Αλέξανδρου στον θρόνο, η πολιορκία και η καταστροφή της Θήβας, οι διαπραγματεύσεις με τους Αθηναίους, η κατάληψη της Τύρου, η θριαμβευτική προσάρτηση της Αιγύπτου και η ίδρυση της Αλεξάνδρειας. Στην κυρίως αφήγηση της περσικής εκστρατείας δεσπόζουν δύο μάχες, στην Ισσό και στα Γαυγάμηλα, αναγνωρίσιμες από την περιγραφή των τακτικών κινήσεων και της τοποθέτησης των στρατευμάτων, έστω και αν τα ονόματα των τοποθεσιών τους δεν αναφέρονται στο κείμενο της Μυθιστορίας. Κατόπιν, η φυγή του Δαρείου, η ευγενής και σεβαστική μεταχείριση της αιχμαλωτισμένης οικογένειάς του, η πυρπόληση της Περσέπολης, η προδοσία και η δολοφονία του Πέρση μονάρχη και η τιμωρία των ενόχων, όλα αυτά θυμίζουν αρκετά τις περιγραφές των ιστορικών βιβλίων. Πάντοτε, όμως, ο συγγραφέας της Μυθιστορίας χρωματίζει τον καμβά των ιστοριογενών επεισοδίων του με ασυνήθιστες ή ολότελα φανταστικές λεπτομέρειες, με λόγους και πράξεις δικής του έμπνευσης, καθώς και με συγκινησιακά ξεσπάσματα, συναρπαστικές ίντριγκες, εναγώνιες συγκρούσεις ή άλλα τεχνάσματα εντυπωσιασμού, που δεν έχουν τίποτε αντίστοιχο στην τεκμηριωμένη ιστοριογραφία. Ο Παυσανίας, ο δολοφόνος του Φίλιππου, υποτίθεται πως είναι τρελά ερωτευμένος με την Ολυμπιάδα και θέλει να την απαγάγει και να την κάνει δική του. Γι’ αυτό πληγώνει θανάσιμα τον Φίλιππο και αρπάζει τη βασίλισσα· όμως την τελευταία στιγμή καταφτάνει ο νεαρός Αλέξανδρος, αφοπλίζει τον Παυσανία, και ευθύς σπεύδει να συμπαρασταθεί στον πατέρα του τον Φίλιππο, που ψυχορραγεί. Μετά την προδοτική δολοφονία του Δαρείου από τους δύο σατράπες του, ο Αλέξανδρος καταφτάνει πάλι εγκαίρως ώστε να προφτάσει ζωντανό τον λαβωμένο Πέρση μονάρχη. Τον κρατεί στην αγκαλιά του αιμόφυρτο, την ώρα που ο Δαρείος ψυχορραγεί, και οι δυο τους ανταλλάσσουν συγκινητικά λόγια, καθώς ο Πέρσης εμπιστεύεται το κράτος και την οικογένειά του στον Αλέξανδρο. Ο συγγραφέας δεν διστάζει να προσθέσει στην πλοκή του ολωσδιόλου επινοημένα συμβάντα, να προβεί σε τρανταχτούς αναχρονισμούς και να συγχωνεύσει στοιχεία από διαφορετικές εποχές, ξεχειλώνοντας το ψευδοϊστορικό υφαντό με μπαλώματα από τη στόφα των ονείρων. Το βασίλειο του Φίλιππου της Μακεδονίας παρουσιάζεται να είναι φόρου υποτελές στους Πέρσες· πρώτος ο νεαρός Αλέξανδρος διώχνει τους αλαζονικούς φοροεισπράκτορες του Δαρείου και κηρύσσει την ελευθερία. Στα σχολικά του χρόνια ο Αλέξανδρος παρακολουθεί, μεταξύ άλλων, μαθήματα από τον υπέργηρο ποιητή Πίνδαρο· γι’ αυτό αργότερα δίνει εντολή να προστατεύσουν το σπίτι του Πινδάρου κατά την άλωση της Θήβας. Σε ηλικία δεκαπέντε ετών ο Μακεδόνας πρίγκιπας συμμετέχει στους Ολυμπιακούς Αγώνες και νικάει στην αρματοδρομία, με αντιπάλους βασιλόπουλα από ολόκληρη την Ελλάδα. Όταν τα μακεδονικά στρατεύματα καταφτάνουν έξω από την Αθήνα και οι ρήτορες αγορεύουν περί του πρακτέου, ο Δημοσθένης (που παρουσιάζεται εδώ σαν φιλομακεδόνας) επιχειρηματολογεί υπέρ της συνθηκολόγησης με τον Αλέξανδρο. Την άποψή του την υποστηρίζουν ο Περικλής, ο Λυσίας και ο Πλάτων, που είναι παρόντες στη συνέλευση. Περαιτέρω, ο Αλέξανδρος, προτού να ξεκινήσει τις πολεμικές επιχειρήσεις στην Ασία, μπαρκάρει με τον στόλο του και πλέει στη Σικελία. Αφού καταλάβει το νησί, διαπορθμεύεται απέναντι στην Ιταλία, όπου οι στρατηγοί της Ρώμης σπεύδουν να του δηλώσουν υποταγή, πληρώνουν φόρο υποτέλειας και του παρέχουν χίλιους άνδρες για το στράτευμά του. Ο Αλέξανδρος ικανοποιείται με την ευπειθή στάση των Ρωμαίων και τους υπόσχεται να τους βοηθήσει να γίνουν ισχυροί. Αφετέρου, αφού νικήσει σε μονομαχία τον Ινδό βασιλιά Πώρο, ο Μακεδόνας στρατηλάτης προχωρεί βαθιά στην ενδοχώρα της Ινδίας, φτάνοντας μέχρι την περιοχή της Πρασιακής, την κοιτίδα δηλαδή του αρχαίου βασιλείου της Μάγαδα, στην ανατολική κοιλάδα του Γάγγη. Επίσης εκστρατεύει στη Σκυθία, υποτάσσει τις Αμαζόνες στην Κεντρική Ασία και κλείνει επικερδή συμμαχία με την Κανδάκη, τη βασίλισσα της ζάπλουτης Αιθιοπίας. Για τον Μεγαλέξανδρο της Μυθιστορίας ο πελώριος γεωγραφικός χώρος των ιστορικών κατακτήσεών του δεν είναι αρκετός. Επιζητεί και κατορθώνει να κυριέψει όλον τον γνωστό κόσμο απ’ άκρη σε άκρη. Αυτός ο μυθοποιημένος Αλέξανδρος γίνεται ο μόνος πραγματικός κοσμοκράτωρ, ο πρώτος και αυθεντικός πλανητάρχης. Για να ποικίλει την εξιστόρηση των πολεμικών επιχειρήσεων και να μην την αφήσει να γίνει σχοινοτενής και κουραστική, ο συγγραφέας της Μυθιστορίας παρεμβάλλει κάθε τόσο δείγματα ενός άλλου τύπου κειμένου: πρόκειται για επιστολές που ανταλλάσσει ο Αλέξανδρος με τους αντιπάλους του, τους οικείους του ή άλλα πρόσωπα αναμεμιγμένα στη μεγάλη σύγκρουση. Συνολικά παρατίθενται τριάντα πέντε τέτοιες επιστολές στο έργο, που καλύπτουν σχεδόν όλο το εύρος των πεπραγμένων του ήρωα, από την πολιορκία της Τύρου μέχρι τη σύγκρουση με τον Πώρο στην Ινδία και τις διαπραγματεύσεις με τη βασίλισσα της Αιθιοπίας και τις Αμαζόνες. Κάθε τόσο η κύρια τριτοπρόσωπη αφήγηση διακόπτεται, και τα βασικά πρόσωπα της δράσης στέλνουν γράμματα το ένα στο άλλο, όπου σχολιάζουν τα τεκταινόμενα του πολέμου, δίνουν οδηγίες για προσεχείς ενέργειες, αλληλοεπικρίνονται ή δικαιολογούνται αναμεταξύ τους. Ο Αλέξανδρος και ο Δαρείος, οι δύο κορυφαίοι ανταγωνιστές, είναι οι κύριοι φορείς αυτής της αλληλογραφίας, και τα περισσότερα γράμματα απευθύνονται από τον έναν τους στον άλλον. Παίρνουν όμως μέρος στην ανταλλαγή, ως επιστολογράφοι ή αποδέκτες, και άλλες μορφές από το περιβάλλον των δύο ηγεμόνων ή παράγοντες της εκστρατείας. Τόσο ο Αλέξανδρος όσο και ο Δαρείος επικοινωνούν έτσι με τους επιτελείς τους, τους στρατηγούς ή τους σατράπες, στο πλαίσιο των επιχειρήσεων. Ο Αλέξανδρος έχει επίσης αλληλογραφία με άλλους αντιπάλους ή συμμάχους του, όπως ο Ινδός μονάρχης Πώρος, οι Λακεδαιμόνιοι, οι Αθηναίοι και οι κάτοικοι της Τύρου. Σε πιο προσωπικό επίπεδο, οι γυναίκες της οικογένειας του Δαρείου (η μητέρα, η σύζυγος, η κόρη του) απευθύνουν λίγα συγκινητικά γράμματα στον αγαπημένο τους Πέρση βασιλιά ή στον φοβερό Μακεδόνα εχθρό. Τα κομμάτια αυτά έχουν αντληθεί από άλλο λογοτεχνικό έργο της ελληνιστικής εποχής: ένα επιστολικό μυθιστόρημα, όπου η ιστορία των πολέμων του Μεγάλου Αλεξάνδρου παρουσιαζόταν ακριβώς με τη μορφή μιας σειράς αλληλοδιαδοχικών γραμμάτων, σταλμένων από και προς τον Μακεδόνα στρατηλάτη, τους εχθρούς του και άλλους εμπλεκόμενους. Έχουν σωθεί αποσπάσματα αυτής της επιστολιμαίας μυθοπλασίας σε παπύρους από τα όψιμα ελληνιστικά χρόνια, που δείχνουν ότι το αυθεντικό έργο ήταν πλουσιότερο και περιλάμβανε περισσότερες επιστολές. Χωρίς άλλο θα κάλυπτε ολόκληρη τη βιογραφία και τα κατορθώματα του Αλέξανδρου, ιδωμένα μέσα από την εναλλασσόμενη οπτική των αλλεπάλληλων γραμμάτων και των αποστολέων τους. Εν γένει, το είδος της επιστολικής μυθιστορίας άνθισε στην ελληνική γραμματεία από την αλεξανδρινή εποχή και εξής, έχοντας συνήθως για πρωταγωνιστές φημισμένες ιστορικές μορφές του παρελθόντος. Πολιτικοί και φιλόσοφοι, ρήτορες ή στρατηγοί της κλασικής Ελλάδας παρουσιάζονταν να αποστέλλουν γράμματα προς τους οικείους τους, και μέσα από τα επιστολιμαία γραφόμενα οι αναγνώστες παρακολουθούσαν τις περιπέτειες και τη δράση των προσώπων σε κρίσιμες στιγμές. Ο Πλάτων, σε ένα από αυτά τα έργα, αντάλλασσε επιστολές με τον Διονύσιο των Συρακουσών και τον Δίωνα, διεκτραγωδώντας τις περιπέτειές του στη Σικελία. Σώζονται ακόμη κύκλοι μυθοπλαστικών γραμμάτων του Ευριπίδη, του Ιπποκράτη, του Θεμιστοκλή, του ρήτορα Αισχίνη. Αυτές οι ψευδοϊστορικές ασκήσεις ήταν οι απώτεροι πρόδρομοι του νεότερου επιστολικού μυθιστορήματος, που το καλλιέργησαν πολλοί δεξιοτέχνες της γραφής, από τον Σοντερλό ντε Λακλό και τον Σάμιουελ Ρίτσαρντσον μέχρι τον Άμος Οζ και τον Σωλ Μπέλλοου. Στο πλαίσιο αυτής της λογοτεχνικής τάσης δημιουργήθηκε και η επιστολική παρουσίαση του βίου και των πολέμων του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Από εκείνη την ευρύτερη σύνθεση ο συγγραφέας της Μυθιστορίας επέλεξε μερικές χαρακτηριστικές επιστολές και τις επεξεργάστηκε για να τις εντάξει στην αφήγησή του. Αν και καταγίνηκε να συνδυάσει τα δύο συστατικά με αρκετή επιμέλεια, του ξέφυγαν ασυνέπειες και αντιφάσεις. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η εκτύλιξη των ίδιων γεγονότων παρουσιάζεται αλλιώς στην τριτοπρόσωπη αφήγηση και αλλιώς στη συνοδευτική επιστολή, με διαφορετικές λεπτομέρειες ως προς τα συμβάντα ή τα κίνητρα των προσώπων. Πάντως, παρά τις αδυναμίες, ο συγγραφέας μας πέτυχε κάτι ανεπανάληπτο στην αρχαία γραμματεία. Η τακτική εναλλαγή αφηγηματικής οπτικής γωνίας, έτσι όπως η τριτοπρόσωπη έκθεση του παντογνώστη αφηγητή διακόπτεται κάθε τόσο από πολλαπλές υποκειμενικές προοπτικές των επιμέρους επιστολογράφων, χαρίζει στο κείμενο πολυπλοκότητα και πολυφωνία που δεν έχει το όμοιό της στον λογοτεχνικό κανόνα της αρχαιότητας. Θα χρειαστεί να περιμένουμε το σύγχρονο μυθιστόρημα για να ξαναβρούμε συμπλοκή και συνύπαρξη διαφορετικών αφηγηματικών φωνών σε τόσο μεγάλη κλίμακα. Ίσως άθελά του, χωρίς καλά-καλά να συνειδητοποιεί τι κάνει, ο ανώνυμος Αλεξανδρινός έγινε πρόδρομος του Θερβάντες, του Ουίλκι Κόλλινς και του Γκορ Βιντάλ. 4. Γέννηση και θάνατος Η κύρια πλοκή της Μυθιστορίας πλαισιώνεται από δύο κεφαλαιώδη επεισόδια, στην αρχή και στο τέλος του έργου, τα οποία διηγούνται αντιστοίχως τη γέννηση και τον θάνατο του Αλέξανδρου. Και τα δύο συμμορφώνονται προς τις τυπικές απαιτήσεις του μύθου του ήρωα, που αποτελεί τον κεντρικό άξονα της μυθοποιημένης αυτής βιογραφίας. Αφενός, ο Αλέξανδρος είναι καρπός παράνομου έρωτα, έρχεται στον κόσμο ανεπιθύμητος και γνωρίζει ανώμαλη παιδική ηλικία με πολλή απόρριψη και απογοητεύσεις. Αφετέρου, στο απόγειο της δόξας του πέφτει θύμα συνωμοσίας και δολοφονείται από προδότες. Καθώς ισχύει για τα περισσότερα υλικά της Μυθιστορίας, τα δύο αυτά επεισόδια είναι παρμένα από προγενέστερα μυθοπλαστικά έργα, τα οποία συντάχθηκαν μάλιστα πολύ γρήγορα μετά τον θάνατο του Μακεδόνα στρατηλάτη. Ο Αλέξανδρος της Μυθιστορίας δεν είναι γνήσιος γιος του Φίλιππου της Μακεδονίας. Ο φυσικός πατέρας του είναι ο Νεκτανεβώ, ο τελευταίος γηγενής φαραώ της Αιγύπτου, ο οποίος εκθρονίστηκε από τους Πέρσες κατά τη δεύτερη και οριστική περσική κατάκτηση της χώρας το 342 π.Χ. Στη μυθοπλαστική διήγηση, με την οποία ξεκινάει η Μυθιστορία, ο Νεκτανεβώ δραπετεύει κρυφά από το βασίλειό του μετά την εισβολή του περσικού στρατού και καταφεύγει στη μακεδονική αυλή, μεταμφιεσμένος σε Αιγύπτιο αστρολόγο. Εκεί γοητεύεται από την πανέμορφη Ολυμπιάδα, η οποία δεν έχει καταφέρει να αποκτήσει παιδί και φοβάται μήπως ο Φίλιππος τη χωρίσει. Ο πονηρός Νεκτανεβώ πείθει τη βασίλισσα ότι είναι σε θέση να κατεβάσει από τα ουράνια τον θεό Άμμωνα και να τον κάνει να πλαγιάσει μαζί της και να την αφήσει έγκυο. Όταν η Ολυμπιάδα δέχεται, ο Νεκτανεβώ μασκαρεύεται σε κριόμορφο Άμμωνα, γλιστράει στο υπνοδωμάτιό της και απολαμβάνει τα θέλγητρά της, ενώ καμώνεται δήθεν τον ενσαρκωμένο θεό. Η βασίλισσα μένει όντως έγκυος, και μολονότι ο Φίλιππος υποψιάζεται την κοροϊδία, ο Νεκτανεβώ τον παραπλανά με μαγικά οράματα και τον πείθει, προσωρινά τουλάχιστον, ότι το παιδί είναι δικό του. Μετά τη γέννηση του Αλέξανδρου, πάντως, οι υποψίες του Φίλιππου αναζωπυρώνονται. Ο ίδιος ποτέ δεν αποδέχεται τον Αλέξανδρο σαν αληθινό γιο του· απεναντίας, εκφράζει κάθε τόσο τις αμφιβολίες του και αποδιώχνει τον νεαρό από κοντά του. Όταν όμως ο Αλέξανδρος ανεβαίνει στον θρόνο και κυριεύει την Αίγυπτο, οι ντόπιοι τον υποδέχονται με θριαμβευτικές τιμές, σαν γνήσιο διάδοχο της αιγυπτιακής βασιλείας. Η εναρκτήρια διήγηση της Μυθιστορίας φαίνεται να προέρχεται από κάποια αιγυπτιακή νουβέλα γύρω από τις περιπέτειες του πανούργου Νεκτανεβώ. Στην Αίγυπτο, κατά την περσική και ελληνιστική εποχή, κυκλοφορούσαν όντως διάφορα μυθιστορικά έργα με πρωταγωνιστή τον Νεκτανεβώ, που τον έδειχναν να μετέρχεται ποικίλα σχέδια και συχνά κατέληγαν με την εκδίωξή του από τους Πέρσες. Στη Μυθιστορία, άλλωστε, ο Νεκτανεβώ παρουσιάζεται σαν επιτήδειος μάγος. Καταστρώνει αλάθητα ωροσκόπια και προμαντεύει το μέλλον, μεταμορφώνεται σε δράκοντα, δημιουργεί και στέλνει θαυμαστά οράματα στους άλλους ανθρώπους. Πλάθει επίσης μικρά κέρινα ομοιώματα, σαν κούκλες βουντού, και τα βυθίζει στο νερό μιας λεκάνης έτσι ώστε, μέσω αναλογικής μαγείας, να καταποντιστούν στη θάλασσα τα πλοία και οι ναύτες των εχθρών. Με αυτά τα τεχνάσματα, ο φαραώ μοιάζει με τους πολύτροπους μάγους των αιγυπτιακών φανταστικών αφηγημάτων, όπως ο Ουεμπαονέρ και ο Τζατζαεμόγχ του Παπύρου Ουέστκαρ, ο Σέτνε Χαεμουάσετ και ο Μεριρέ στις ομώνυμες νουβέλες της Ύστερης Περιόδου. Όσο για τη σκαμπρόζικη πλοκή, που παριστάνει την εξαπάτηση της Ολυμπιάδας και τη μοιχεία της με τον μασκαρεμένο Νεκτανεβώ, αναδίδει και αυτή αρώματα της λαϊκής αιγυπτιακής μυθοπλασίας. Ανάλογες διηγήσεις για παράνομους έρωτες και πονηρά τεχνάσματα των εραστών αφθονούν στις γραφές των αρχαίων Αιγύπτιων, οι οποίοι υπήρξαν οι απώτατοι πρόδρομοι του Βοκκάκιου και των φαμπλιώ. Τα πρώτα κεφάλαια της Μυθιστορίας, λοιπόν, με την παράνομη σύλληψη και γέννηση του ήρωα, αποτελούν διασκευή αυθεντικής αιγυπτιακής νουβέλας. Στην πρώιμη πτολεμαϊκή εποχή οι Αιγύπτιοι ασφαλώς είχαν λόγους να πλάσουν τέτοια φανταστική διήγηση, η οποία τους επέτρεπε να οικειοποιηθούν τον νέο Μακεδόνα δυνάστη σαν δικό τους γηγενή ηγεμόνα. Ως γιος του έκπτωτου Νεκτανεβώ, ο Αλέξανδρος δεν ήταν κατακτητής αλλά νόμιμος διάδοχος του αιγυπτιακού θρόνου, που επέστρεφε στο πατρογονικό βασίλειό του και έδιωχνε τους μισητούς Πέρσες. Όσο για τους Μακεδόνες, που απάρτιζαν την ανώτερη ελίτ του πτολεμαϊκού καθεστώτος, αυτοί γελοιοποιούνται απλόχερα στην αφήγηση. Η Ολυμπιάδα είναι εύπιστη και κάμποσο φιλήδονη. Ο Φίλιππος παίζει τον ρόλο του απατημένου κερατά που ανατρέφει, θέλοντας και μη, το νόθο τέκνο. Η σατιρική αυτή διάθεση μαρτυρεί επίσης αιγυπτιακή προέλευση. Ο Αλέξανδρος στο ιερό άλσος της Ινδίας, ενώπιον των προφητικών δέντρων του Ήλιου και της Σελήνης. Μικρογραφία από γαλλικό κώδικα του 15ου αιώνα. Εθνική Βιβλιοθήκη, Παρίσι. Στους βυζαντινούς διασκευαστές της Μυθιστορίας, που είχαν αμιγώς ελληνοκεντρική οπτική, η αιγυπτιακή καταγωγή του Αλέξανδρου και η αντιμακεδονική διάθεση των επεισοδίων με τον Νεκτανεβώ προξενούσε αμηχανία. Προσπάθησαν με κάθε τρόπο να απαλύνουν την ειρωνεία κατά του Φίλιππου και της Ολυμπιάδας, να θολώσουν το τοπίο και να απωθήσουν στο περιθώριο την ξενική πατρότητα του ήρωα. Όμως ο συγγραφέας της πρωτότυπης Μυθιστορίας, ως μιγάδας Ελληνοαιγύπτιος, δεν γνώριζε τέτοιες αναστολές. Ο Αλέξανδρός του είναι και αυτός άνθρωπος με διπλή ταυτότητα, μοιρασμένος σε δύο κόσμους, Έλληνας όσο και ξένος – με τον ίδιο τρόπο που η πολεμική δράση του μοιράζεται ανάμεσα στην Ελλάδα και στην Ανατολή, και οι περιπλανήσεις του κυματίζουν μεταξύ πραγματικότητας και φαντασίας. Αν είναι καθαρή μυθοπλασία η διήγηση για τη γέννηση του Μεγαλέξανδρου, το ίδιο ισχύει για την εξιστόρηση του τέλους του, στο φινάλε της Μυθιστορίας. Σύμφωνα με τα πρότυπα του μύθου του ήρωα, ο Αλέξανδρος δεν πεθαίνει τυχαία, από αρρώστια ή υπερβολική οινοποσία. Δηλητηριάζεται σκόπιμα, στο πλαίσιο συνωμοσίας κατά της ζωής του, που την εξυφαίνουν κακόβουλοι αυλικοί. Ο Αντίπατρος, αντιβασιλέας της Μακεδονίας, αντιπαθούσε την Ολυμπιάδα και φοβόταν την αντεκδίκηση του Αλέξανδρου. Γι’ αυτό έστειλε στη Βαβυλώνα τον γιο του Κάσσανδρο, εφοδιασμένο με θανατηφόρο δηλητήριο. Ο δεύτερος γιος του Αντίπατρου, ο Ιόλλας, έτυχε να είναι οινοχόος του Αλέξανδρου και ανέλαβε να ρίξει κρυφά το δηλητήριο μέσα στο ποτό του. Ο Αλέξανδρος ήπιε το φαρμακωμένο κύπελλο κατά τη διάρκεια ενός συμποσίου, ενώ διασκέδαζε με τους συντρόφους του. Μετά από λίγο αισθάνθηκε τους πόνους και πέρασε ολόκληρη νύχτα αγωνίας, ώσπου κατάλαβε ότι το τέλος του πλησίαζε. Προσπάθησε να ριχτεί κρυφά στον Ευφράτη, ώστε να εξαφανιστεί το σώμα του και να πιστέψει ο κόσμος ότι είχε αναληφθεί από τους θεούς. Η γυναίκα του η Ρωξάνη, όμως, τον εμπόδισε και τον οδήγησε πίσω στην κλίνη του. Έπειτα ο Αλέξανδρος υπαγόρευσε τη διαθήκη του, με την οποία μοίρασε τις επαρχίες της τεράστιας αυτοκρατορίας του στους πιστούς του στρατάρχες. Όταν παρέδωσε το πνεύμα, το μαντείο της Βαβυλώνας χρησμοδότησε ότι ο νεκρός έπρεπε να ταφεί στην Αλεξάνδρεια. Πηγή της παραπάνω διήγησης στάθηκε ένα μικρό βιβλίο ή φυλλάδιο, γραμμένο πιθανότατα στις αρχές της ελληνιστικής εποχής, με θέμα τον θάνατο και τη διαθήκη του Αλέξανδρου. Αποσπάσματά του διατηρούνται σε πρώιμους παπύρους, ενώ αργότερα ολόκληρο το έργο μεταφράστηκε στα λατινικά και κυκλοφορούσε τάχα σαν ιστορικό σύγγραμμα. Στην πραγματικότητα επρόκειτο για ψευδοϊστορική μυθοπλασία, μια νουβέλα συνωμοσίας και ίντριγκας με θέμα τη δολοφονία του Μακεδόνα κοσμοκράτορα, γεμάτη αφηγηματική αγωνία και σασπένς, κάπως σαν αρχαίο θρίλερ με ιστορικοφανές σκηνικό. Διαδόσεις και θεωρίες, ότι τάχα ο Αλέξανδρος είχε δηλητηριαστεί από συνωμότες, άρχισαν να κυκλοφορούν σχεδόν αμέσως μετά τον θάνατό του. Πιθανότατα ξεκίνησαν από τις τάξεις του στρατού: οι απλοί βετεράνοι της μεγάλης ασιατικής εκστρατείας θα ήταν αδύνατον να πιστέψουν ότι ο παντοδύναμος αρχηγός τους, που έμοιαζε με νεαρό θεό, μπορούσε να πεθάνει ξαφνικά από ασθένεια ή από εξάντληση του οργανισμού του. Οι αρχαίοι ιστορικοί του Μεγάλου Αλεξάνδρου καταγράφουν αυτές τις φήμες αλλά τις αντιμετωπίζουν με μεγάλη καχυποψία, και η σημερινή ιστορική επιστήμη τις απορρίπτει συλλήβδην. Παρά ταύτα, κατά τους πολυτάραχους μήνες μετά τον θάνατο του Μακεδόνα βασιλιά, οι θεωρίες συνωμοσίας δεν άργησαν να γίνουν όργανο προπαγάνδας στα χέρια των διαφόρων φατριών, οι οποίες σχηματίστηκαν στο πλαίσιο της διαμάχης μεταξύ των διαδόχων του. Το περιβάλλον της Ολυμπιάδας, ιδίως, προσπαθούσε να ενοχοποιήσει τον Κάσσανδρο και την οικογένειά του ως δολοφόνους του Αλέξανδρου, όπως διαφαίνεται και στην αφήγηση της Μυθιστορίας. Ο συντάκτης του φυλλαδίου-θρίλερ για τον θάνατο του Μεγαλέξανδρου περισυνέλεξε και δραματοποίησε εκείνες τις πρώιμες διαδόσεις. Δεν αποκλείεται η συγγραφή του να εξυπηρετούσε και προπαγανδιστικούς σκοπούς, όπως υποδηλώνουν ιδίως οι όροι της διαθήκης του Αλέξανδρου, η οποία παρατίθεται εν εκτάσει στο κείμενο, δήθεν σαν αυθεντικό ντοκουμέντο. Είναι εμφανής η τάση της αφήγησης να ευνοήσει τους Πτολεμαίους και τους συμμάχους τους (κατεξοχήν τους Ροδίους) και να αμαυρώσει την πλευρά του Αντίπατρου και του Κάσσανδρου. Αν η προπαγανδιστική ιδεολογία του φυλλαδίου διατηρούσε κάποια σημασία για τον συγγραφέα της Μυθιστορίας, δεκαετίες αργότερα, είναι άγνωστο. Οπωσδήποτε τον εξυπηρετούσε η ευνοϊκή προβολή της πτολεμαϊκής δυναστείας, καθότι ζούσε και ο ίδιος στο ελληνοαιγυπτιακό περιβάλλον. Προπάντων, η αφήγηση της δολοφονίας του Αλέξανδρου ταίριαζε με το σχήμα του μύθου του ήρωα, το οποίο ο συγγραφέας μας είχε καταστήσει κεντρικό άξονα της μυθοπλασίας του. Όπως όλοι οι μεγάλοι παλικαράδες της παγκόσμιας παράδοσης, από τον Ηρακλή και τον Θησέα μέχρι τον Ζίγκφριντ και τον Ρουστάμ, ο Μεγαλέξανδρος δεν είναι δυνατόν να εξοντωθεί μόνο με τη βία και την ισχύ – ούτε καν την ισχύ της φύσης. Σαν γνήσιος ήρωας, πρέπει να πέσει θύμα δόλου και προδοσίας. Καθώς το λέγει ο Μπόρχες: «η προδοσία, η ήττα, η ταπείνωση – η πανάρχαια τροφή των ηρώων». Ιδίως μάλιστα αν τους τύχει να γεννηθούν στην Ελλάδα. 5. Οι ταξιδιωτικοί θρύλοι Το θέμα του ταξιδιού κυριαρχεί στο δεύτερο μισό της Μυθιστορίας. Έχοντας ολοκληρώσει την κατάκτηση της Περσίας και της Ινδίας, ο Μεγαλέξανδρος προχωρεί πέρα από τα όρια του γνωστού κόσμου και εξερευνά αλλόκοτους τόπους με θαυμαστά θεάματα. Στον δρόμο του βρίσκει τρομερά τέρατα: πελώρια κήτη που εξέχουν από την επιφάνεια του νερού και μοιάζουν με ακατοίκητα νησιά, γιγάντια μυρμήγκια και καβούρια, εφιαλτικά πλάσματα με πολλαπλά κεφάλια και πόδια. Ομοίως, έρχεται σε επαφή με άγριους ανθρωποειδείς πληθυσμούς: ανθρώπους με κεφάλια σκύλων και ακέφαλους που φέρουν το στόμα και τα μάτια τους στο στήθος· τριχωτούς κανίβαλους, που μουγκρίζουν σαν θηρία, και γίγαντες με έξι χέρια και έξι πόδια· ιπποκενταύρους με ανθρώπινο κορμό και καπούλια αλόγου· φονικές γοργόνες με μακριά νύχια που παρασύρουν τα θύματά τους στον βυθό· φιγούρες με χέρια σαν πριόνια ή με ποδάρια σαν μαστίγια, και πάει λέγοντας – οι τερατολογικές φαντασιώσεις αυτού του τύπου στη Μυθιστορία είναι αχαλίνωτες και δεν γνωρίζουν όρια. Ο Αλέξανδρος ανακαλύπτει επίσης εκπληκτικές πολιτείες με ονειρεμένο πλούτο και ουτοπικές συνθήκες. Στη θρυλική Αιθιοπία, όπου βασιλεύει η Κανδάκη, τα παλάτια είναι καμωμένα από κρύσταλλο· ολόκληρες αίθουσες είναι λαξευμένες από γιγάντια μονοκόμματα πετράδια. Η αυλική ζωή σε εκείνο το βασίλειο έχει φτάσει σε άκρο βαθμό ευγένειας και εκλέπτυνσης. Η Πολιτεία του Ήλιου, πάλι, στην Άπω Ανατολή, είναι χτισμένη από χρυσάφι και έχει πύργους από σμαράγδια. Το υπερφυσικό κάνει διαρκώς την εμφάνισή του στους παράξενους τόπους από όπου διαβαίνουν ο ήρωας και οι στρατιές του. Σε ένα σπήλαιο στα ενδότερα της Αιθιοπίας κατοικούν οι θεοί και οι ψυχές των μεγάλων ηγεμόνων του παρελθόντος. Πάνω από μια λίμνη, στα πέρατα της Ανατολής, ακούγονται μαγεμένες φωνές που τραγουδούν μελωδικά, δίχως να φαίνεται ψυχή τριγύρω. Στο ιερό άλσος της Ινδίας, όπου οι επισκέπτες εισέρχονται άοπλοι μετά από νηστεία και προσευχή, τα μαντικά δέντρα του Ήλιου και της Σελήνης μιλούν τη γλώσσα των ανθρώπων και προφητεύουν το μέλλον – μεταξύ άλλων, προλέγουν τον θάνατο του ίδιου του Αλέξανδρου και της αγαπημένης του μητέρας, προξενώντας του απέραντη θλίψη. Οι περισσότερες διηγήσεις αυτού του είδους περιλαμβάνονται σε μακρές επιστολές που γράφει και στέλνει ο ίδιος ο Αλέξανδρος, είτε στον δάσκαλό του τον Αριστοτέλη είτε στην Ολυμπιάδα. Αυτή η αφηγηματική σύμβαση προδίδει πάλι την καταγωγή των μυθοπλασιών από ελληνιστικά συγγράμματα. Μετά τον θάνατο του μεγάλου κατακτητή κυκλοφόρησαν διάφορα κείμενα που μυθοποιούσαν την εκστρατεία του και τον έδειχναν να αντικρίζει θαυμαστά πράγματα στα βάθη της Ανατολής. Μερικά τέτοια έργα είχαν τη μορφή φανταστικών επιστολών, γραμμένων δήθεν από τον ίδιο τον Μεγαλέξανδρο ή από τους στρατάρχες του. Οι ήρωες της μακεδονικής εκστρατείας παρουσιάζονταν να αφηγούνται οι ίδιοι τις εξωπραγματικές περιπέτειές τους στις εσχατιές της Ασίας. Πρόκειται για κλασική σύμβαση της λογοτεχνίας των φανταστικών ταξιδιών: η αφήγηση των θαυμάτων τοποθετείται στο στόμα του ίδιου του ταξιδευτή, δήθεν σαν αυθεντική προσωπική μαρτυρία των εμπειριών του, ώστε να κερδίζει σε αξιοπιστία. Από τον Οδυσσέα στο νησί των Φαιάκων μέχρι τον Γκιούλιβερ, τον Μπαουντολίνο και τον Βαρώνο Μυγχάουζεν, τα παραδείγματα αφθονούν. Ο συγγραφέας της Μυθιστορίας διασκεύασε τρεις τέτοιες φανταστικές ταξιδιωτικές επιστολές και τις ενσωμάτωσε σε διαφορετικά σημεία της αφήγησής του. Η πιο συναρπαστική από αυτές είναι η πρώτη που βρίσκει μπροστά του ο αναγνώστης, τοποθετημένη στο τέλος του δεύτερου βιβλίου, μετά την κατάκτηση της Περσίας αλλά πριν από την εισβολή του Αλέξανδρου στην Ινδία. Παρά την πρώιμη θέση αυτού του γράμματος στη ροή του έργου, το θέμα και το περιεχόμενό του θα ταίριαζαν μάλλον να αποτελούν το αποκορύφωμα των περιπλανήσεων του ήρωα στα πέρατα του κόσμου, την ύστατη και πιο καθοριστική εμπειρία των ταξιδιών του. Εδώ ο Μεγαλέξανδρος επιχειρεί επανειλημμένα να υπερβεί τα όρια της θνητότητας, να κατακτήσει την αιώνια ζωή και να εισβάλει στον κόσμο των θεών. Κάθε φορά η απόπειρά του αποτυγχάνει, και εντέλει ο ήρωας αναγκάζεται να αφήσει κατά μέρος την αναζήτηση του αδύνατου και να παραδεχθεί τους περιορισμούς της θνητής φύσης του. Όμως η θλίψη και η απογοήτευση για την απώλεια της αιωνιότητας δεν παύουν να τον βασανίζουν. Αυτή η επιστολή δίνει την πιο τραγική και πονεμένη εικόνα του Μεγαλέξανδρου σε ολόκληρο το έργο: ο κορυφαίος ήρωας κυρίεψε τον κόσμο αλλά δεν κατορθώνει να σώσει την ίδια τη ζωή του. Τρία είναι τα βασικά επεισόδια αυτής της επιστολικής διήγησης. Απαρτίζουν ένα τρίπτυχο παρατολμίας και υπέρβασης των ορίων, κάπως σαν τα ζωγραφικά τρίπτυχα που βλέπουμε στις εκκλησίες της Δύσης – μόνο που το θέμα εδώ δεν είναι η δόξα του Χριστού ή των αγίων αλλά η συντριβή του ήρωα που γύρεψε να γίνει υπεράνθρωπος. Το μεσαίο και μακρότερο επεισόδιο (σαν τη μεγάλη κεντρική σύνθεση του ζωγραφικού τρίπτυχου) είναι η αναζήτηση του αθάνατου νερού. Ο Μεγαλέξανδρος έχει ακούσει τις προφητείες ότι του μέλλεται να πεθάνει νέος. Εισέρχεται στη Χώρα των Μακάρων, όπου κυριαρχεί το απόλυτο σκοτάδι και το έδαφος είναι σκεπασμένο με πολύτιμα πετράδια, και εκεί μέσα ψάχνει την πολυθρύλητη πηγή του αθάνατου νερού, το οποίο ζωντανεύει τα άψυχα και εξασφαλίζει τη διαιώνιση της ζωής. Κατά ειρωνεία της τύχης, ο μάγειρος του στρατεύματος ανακαλύπτει συμπτωματικά την πηγή, πίνει από αυτήν και λούζεται μέσα της· στη συνέχεια όμως λησμονεί την τοποθεσία της και δεν ξέρει να την υποδείξει στον Αλέξανδρο. Έτσι ο ταπεινός υπηρέτης γίνεται αθάνατος και ρίχνεται στον ωκεανό, για να μεταμορφωθεί σε θαλάσσιο δαίμονα. Αντίθετα, ο μεγάλος κοσμοκράτωρ δεν καταφέρνει να δοκιμάσει τη μαγική ουσία και παραμένει θνητός. Ο Αλέξανδρος και οι στρατιώτες του γύρω από την πηγή του αθάνατου νερού. Μικρογραφία από γαλλικό κώδικα του 15ου αιώνα. Εθνική Βιβλιοθήκη, Παρίσι. Πριν από την πορεία στη σκοτεινή χώρα και την αναζήτηση της μαγικής πηγής τοποθετείται η κατάδυση του Μεγαλέξανδρου στον βυθό της θάλασσας. Ο Μακεδόνας στρατηλάτης θέλει να εξερευνήσει τα βάθη του ωκεανού και τους θησαυρούς που κρύβουν. Κατασκευάζει ένα πρωτόγονο είδος υποβρυχίου, ένα γυάλινο κουβούκλιο που το ανεβοκατεβάζουν από το πλοίο με αλυσίδες. Ο ίδιος επιβιβάζεται στο κουβούκλιο και καταδύεται στη θάλασσα, αλλά τα πελώρια ψάρια του βυθού σπάζουν τις αλυσίδες και παρασύρουν μακριά το γυάλινο περίβλημα. Ο Αλέξανδρος μόλις που κατορθώνει να σωθεί, και οι άνδρες του τον περιμαζεύουν από μια μακρινή ακτή. Μετά την περιπέτεια του αθάνατου νερού, ο ήρωας επιχειρεί να ανέλθει στον ουρανό. Κατασκευάζει μια μηχανή πτήσης, που την σηκώνουν ψηλά στον αέρα γιγάντια όρνεα. Ο Μεγαλέξανδρος πετάει έτσι σε μεγάλο ύψος και αντικρίζει τη Γη σαν μικρή σφαίρα από ψηλά. Αίφνης όμως εμφανίζεται μπροστά του ένα πτηνό με ανθρώπινο πρόσωπο και φωνή, που τον προειδοποιεί να μη διεισδύσει άλλο στον ουράνιο τόπο των θεών. Ο Αλέξανδρος φοβάται και παθαίνει ίλιγγο, ενώ τα όρνεα, πεινασμένα και παγωμένα από τον ψυχρό αέρα, κατεβαίνουν με ορμή στη Γη και τον παρασύρουν μαζί τους. Για μία ακόμη φορά, οι στρατιώτες βρίσκουν τον ήρωα μισοπεθαμένο στην ερημιά όπου προσγειώθηκε. Όλες οι προσπάθειες του Αλέξανδρου να ανακαλύψει το άγνωστο, να κατακτήσει το αιώνιο ή να προσεγγίσει το θείο, καταλήγουν σε ματαίωση και αποτυχία. Η παραπάνω επιστολή δεν απαντά στην πρωιμότερη διασκευή α, αλλά μόνο στις κατοπινές εκδοχές της Μυθιστορίας (β, λ, γ και ε). Γι’ αυτόν τον λόγο η Ζουαννό, όπως και άλλοι μελετητές παραδοσιακής νοοτροπίας, θεωρεί πως οι περιπέτειες της κατάδυσης, της πτήσης και του αθάνατου νερού είναι μεταγενέστερες επινοήσεις, πλασμένες κατά τους βυζαντινούς χρόνους και ενοφθαλμισμένες υστερογενώς στο σώμα του έργου. Εδώ όμως λαθεύει πάλι. Και οι τρεις αυτές περιπέτειες βασίζονται σε πανάρχαιο μυθολογικό υλικό, που κυκλοφορούσε στην Ανατολή αιώνες πριν από τη γέννηση του Αλέξανδρου. Η αναζήτηση του μαγικού μυστικού της αθανασίας είναι κεντρικό θέμα στη βαβυλωνιακή εποποιία του Γκιλγκαμές. Η πτήση του απόκοτου βασιλιά στον ουρανό εμφανίζεται σε μεσοποταμιακούς και περσικούς μύθους της δεύτερης και πρώτης χιλιετίας π.Χ. Οι ανατολικοί αυτοί θρύλοι, που τους άκουσαν και τους περισυνέλεξαν ίσως οι άνδρες της μακεδονικής στρατιάς κατά την πορεία τους στην Ασία, μεταφέρθηκαν στον Μεγαλέξανδρο από νωρίς. Ήδη οι σύγχρονοι του μεγάλου στρατηλάτη σημείωναν, με απορία και θαυμασμό, ότι ο Αλέξανδρος, ύστερα από όλες τις κατακτήσεις του, γυρεύει πια να γίνει αθάνατος και να διεισδύσει στον ουρανό των θεών. Υπάρχουν άλλωστε κειμενικές και παλαιογραφικές ενδείξεις, σε σπάνιους αποκλίνοντες κώδικες, που μαρτυρούν ότι οι ιστορίες της πτήσης και του αθάνατου νερού περιλαμβάνονταν σε κάποιες παλαιές εκδοχές της Μυθιστορίας, σύγχρονες και συγγενικές προς τη διασκευή α. Προπάντων, το κύριο επιχείρημα είναι αισθητικό και πνευματικό. Οι ιστορίες της υπέρβασης και της αποτυχίας συνιστούν ουσιώδες και αναγκαίο τμήμα της προσωπογραφίας του Μεγαλέξανδρου, όπως την αποκαλύπτει η Μυθιστορία. Χωρίς αυτά τα επεισόδια, όπου ο ήρωας πλησιάζει και νιώθει την ανάσα του υπερβατικού, για να επιστρέψει τελικά ματαιωμένος στον πενιχρό κόσμο της ανθρώπινης ύπαρξης, ο Μεγαλέξανδρος μένει λειψός και το νόημα του έργου δεν ολοκληρώνεται. Χωρίς άλλο, η κατάδυση στη θάλασσα, η πτήση στον ουρανό και η αναζήτηση του αθάνατου νερού αποτελούσαν αυθεντικά και αναπόσπαστα στοιχεία της πρωτότυπης ελληνιστικής Μυθιστορίας. Ο συντάκτης της διασκευής α τα παρέλειψε, πιθανότατα επειδή δεν πολυσυμπαθούσε τις εξωπραγματικές περιπέτειες και προσπαθεί εν γένει να τις περιορίσει σε όλη την έκταση του κειμένου του. 6. Οι τελευταίες περιπέτειες Η Μυθιστορία του Μεγαλέξανδρου συνέχισε την πορεία της, τόσο στον ελληνόφωνο κόσμο όσο και εκτός αυτού, για πολύ καιρό. Γύρω στον έβδομο αιώνα κάποιο ελληνικό πρότυπο, εμπλουτισμένο με πολλά θαυμαστά επεισόδια (το αθάνατο νερό, την ανύψωση στον ουρανό, ακόμη και μια επίσκεψη του Μεγαλέξανδρου στην αυλή του αυτοκράτορα της Κίνας), μεταφράστηκε στα συριακά. Η συριακή εκδοχή, με τη σειρά της, ενέπνευσε αφηγήσεις στα εβραϊκά, στα αραβικά, στα περσικά, στα αιθιοπικά. Στους επιγόνους της ανήκουν, για παράδειγμα, οι θρύλοι για τον Μεγαλέξανδρο που περιέχονται στο Κοράνι και στη ραβινική γραμματεία· ακόμη, το περσικό έπος Ισκαντάρ-ναμέ (Βιβλίο του Αλέξανδρου) του Νιζάμι, μία από τις σπουδαιότερες συνθέσεις της κλασικής περσικής ποίησης, καθώς και η αφήγηση της ιστορίας του Μεγαλέξανδρου στο πελώριο Σαχναμέ του Φιρντουσί, την εθνική εποποιία του Ιράν. Για τον δυτικό κόσμο, αφετέρου, στάθηκε καθοριστική η λατινική μετάφραση που εκπόνησε ένας Ιταλός ιερωμένος, ο πρωτοπρεσβύτερος Λέων από τη Νάπολη, ο οποίος στάλθηκε πρεσβευτής στη βυζαντινή Κωνσταντινούπολη γύρω στο 950 και προμηθεύτηκε εκεί ένα ωραίο ελληνικό αντίγραφο της Μυθιστορίας. Ο Λέων κόμισε το χειρόγραφο για δώρο στη Θεοδώρα, την ελληνίδα σύζυγο του Δούκα της Νάπολης, η οποία νοσταλγούσε τη μητρική της γλώσσα και ήθελε να διαβάζει συναρπαστικές διηγήσεις στα ελληνικά. Επιπλέον, ο πρωτοπρεσβύτερος μετέφρασε το κείμενο σε εύληπτα, αν και κάπως άτεχνα λατινικά, και η απόδοσή του ευτύχησε να ασκήσει μεγάλη επίδραση. Διασκευάστηκε πολλές φορές κατά τον Μεσαίωνα, συνήθως υπό τον τίτλο Ιστορία των μαχών του Μεγάλου Αλεξάνδρου (Historia de preliis Alexandri Magni). Αυτές οι αλλεπάλληλες επεξεργασίες και επαναγραφές έγιναν κατόπιν πρότυπα για μεταπλάσεις στις δημώδεις γλώσσες της μεσαιωνικής Ευρώπης. Έτσι ήρθαν στον κόσμο, μεταξύ άλλων, το περίφημο γαλλικό Roman d’Alexandre, τα γερμανικά στιχουργήματα του Πάστορα Λάμπρεχτ και του Ζάιφριτ, η ιταλική Alessandreida in rima, καθώς και άλλες έντεχνες διασκευές στα καστιλιάνικα και στα παλαιά αγγλικά. Οι Εβραίοι της Ισπανίας, εξάλλου, χρησιμοποίησαν και αυτοί τις λατινικές μεταφράσεις για να συνθέσουν δικές τους εκδοχές της Μυθιστορίας στην κλασική εβραϊκή – εξαίρετα δείγματα της αφηγηματικής τέχνης του Εβραϊσμού της Δύσης. Οι συνωμότες δηλητηριάζουν τον Αλέξανδρο σε ένα συμπόσιο. Μικρογραφία από γαλλικό κώδικα του 15ου αιώνα. Εθνική Βιβλιοθήκη, Παρίσι. Στον ελληνικό κόσμο εξακολούθησαν να παράγονται νέες διασκευές του έργου, σε πεζό λόγο ή σε δεκαπεντασύλλαβους στίχους, άλλοτε σε λογιότερη και άλλοτε σε δημώδη γλώσσα, καθ’ όλη την Παλαιολόγεια περίοδο. Γύρω στο 1680 το υστεροβυζαντινό κείμενο ξαναγράφτηκε σε καθαρή νεοελληνική γλώσσα, και έτσι γεννήθηκε η λαϊκή ελληνική εκδοχή της αφήγησης, η πασίγνωστη Φυλλάδα του Μεγαλέξαντρου. Το βιβλιαράκι αυτό έγινε απίστευτα δημοφιλές στα λαϊκά στρώματα και ανατυπώθηκε αμέτρητες φορές στα χρόνια της οθωμανικής κατοχής και αργότερα. Οι απλοί άνθρωποι το διάβαζαν και το ξαναδιάβαζαν άπληστα, το κουβαλούσαν στις τσέπες των πανωφοριών ή στα δισάκια τους, πλάι στον Καζαμία, τον Ονειροκρίτη και το ψωμοτύρι του κολατσιού τους. Η τελευταία ευρείας κυκλοφορίας ανατύπωση της Φυλλάδας κυκλοφόρησε, σημαδιακά, το 1922. Ήταν η χρονιά όπου τελείωσε άδοξα το οικουμενικό όραμα του Ελληνισμού, το οποίο είχε ξεκινήσει με τις κατακτήσεις του Αλέξανδρου και την θαυμάσια πανελλήνιαν εκστρατεία στην Ανατολή. Οι ταλαίπωροι βετεράνοι του Εσκί Σεχίρ και οι εξαθλιωμένοι πρόσφυγες, γυρίζοντας στο περιορισμένο ελληνικό κράτος από μια χώρα που είχε περάσει πια στη σφαίρα του φαντασιακού, δεν είχαν όρεξη να ακούνε άλλο για τον Μεγαλέξανδρο και δόξες βυθισμένες στα βάθη της Ασίας. Όμως το πεπρωμένο της Μυθιστορίας του Μεγαλέξανδρου δεν μπορεί, δεν επιτρέπεται να τελειώσει εδώ. Οι ιστορικοί βεβαιώνουν ότι ο Αλέξανδρος ο Μακεδών πέθανε στη Βαβυλώνα τον Ιούνιο του 323 π.Χ.· το σώμα του απήχθη από τον Πτολεμαίο και μεταφέρθηκε στην Αίγυπτο, για να ενταφιαστεί στην Αλεξάνδρεια. Όμως ο τάφος του δεν έχει βρεθεί, όσο και αν τον ψάχνουν αρχαιολόγοι, τυχοδιώκτες και ονειροπαρμένοι σε κάθε πιθανό ή απίθανο μέρος, από την άμμο της Αιγύπτου και τις ερήμους της Λιβύης μέχρι τα βασιλικά κοιμητήρια της Πέλλας και της Αμφίπολης. Και αν ποτέ τον εντοπίζαμε, πιθανότατα θα ανακαλύπταμε πως είναι κενός, αδειανός σαν τον τάφο του Ιησού εκείνο το σαββατιάτικο πρωινό, όταν τον επισκέφθηκαν οι Μυροφόρες. Διότι στην ουσία ο Μεγαλέξανδρος δεν πέθανε. Αν στάθηκε δυνατόν να συμπληρώσουμε τον Μπόρχες, στην αρχή αυτού του άρθρου, μπορούμε κάλλιστα τώρα να προεκτείνουμε την αφήγηση της Μυθιστορίας και να φανταστούμε, βάσει της πλοκής της, τι θα μπορούσε να έχει συμβεί. Χωρίς άλλο ο Μεγαλέξανδρος θα πέτυχε τελικά να εντοπίσει την πηγή του αθάνατου νερού στη Χώρα των Μακάρων και θα μάζεψε μια γενναία ποσότητα του θαυματουργού υγρού στο παγούρι του. Αφού βρήκε τον θάνατο, δηλητηριασμένος από τους συνωμότες, η πιστή του Ρωξάνη ξετρύπωσε το πολύτιμο φλασκί. Με τη βοήθεια μερικών πιστών υπηρετών, η Ρωξάνη κατάφερε να διαρρήξει τον τύμβο του άντρα της και ράντισε το σκήνωμά του με λίγες στάλες αθάνατο νερό. Έτσι ο Μεγαλέξανδρος ξαναγύρισε στη ζωή, αλλά διαπίστωσε ότι η αυτοκρατορία του είχε κιόλας διαμελιστεί μεταξύ των διαδόχων του, που μάχονταν ο ένας τον άλλον για την εξουσία. Ο ήρωας τότε αποφάσισε να μη διεκδικήσει ξανά τον θρόνο, αλλά να παραμείνει στο εξής στο περιθώριο της Ιστορίας και να παρακολουθεί μυστικά τις τύχες του Ελληνισμού, συνδράμοντας το κατά δύναμιν. Συνακολούθως, το καλοκαίρι του 168 π.Χ. ο Αλέξανδρος κατατάχθηκε στον στρατό του Περσέα, του τελευταίου βασιλιά της Μακεδονίας, και πολέμησε στην Πύδνα εναντίον των Ρωμαίων. Όταν τα μακεδονικά στρατεύματα διαλύθηκαν μπροστά στην ισχύ των ρωμαϊκών λεγεώνων, ο ήρωας κατέφυγε αντάρτης στα βουνά, μαζί με λίγους άλλους επιζώντες, για να συνεχίσουν την αντίσταση κατά του Ρωμαίου κατακτητή. To 324 μ.Χ. ο Αλέξανδρος υπηρετούσε στο επιτελείο του Μεγάλου Κωνσταντίνου, στις ανατολικές επαρχίες, και ανέλαβε διάφορα καθήκοντα για τον σχεδιασμό και την οικοδόμηση της νέας πολιτείας στον Βόσπορο, η οποία έμελλε να πάρει το όνομα Κωνσταντινούπολη. Για μακρό διάστημα κατόπιν έζησε σαν ακρίτας στα ανατολικά σύνορα της επικράτειας, στην Καππαδοκία και στον Ευφράτη, δίνοντας μάχες εναντίον Αράβων και ληστάρχων, συνοδεύοντας τον Διγενή και άλλους αντρειωμένους στις αποστολές τους. Το έτος 1453 τον βρήκε κλεισμένο πάλι μέσα στα τείχη της Κωνσταντινούπολης, να οργανώνει την άμυνα ενάντια στα φουσάτα του σουλτάνου Μωάμεθ. Όταν η πόλη κυριεύτηκε από τους Τούρκους, ο Αλέξανδρος ξέφυγε στην Ιταλία με το τελευταίο πλοίο, παρέα με τα γυναικόπαιδα της οικογένειας των Παλαιολόγων και ένα μπαούλο γεμάτο ελληνικά χειρόγραφα – ανάμεσά τους και ένα καλαίσθητο εικονογραφημένο αντίγραφο της Μυθιστορίας με τα κατορθώματά του. Αργότερα λένε πως ο Αλέξανδρος ανέβηκε ξανά κλέφτης στα βουνά, ζωσμένος με άσπρη φουστανέλα, καριοφίλι και φυσεκλίκια. Για ένα φεγγάρι ίσως να έκανε αρματολός στην αυλή του Αλή Πασά. Όταν ξέσπασε ο μεγάλος σηκωμός του Γένους, το 1821, στρατεύτηκε και πήρε μέρος σε όλες τις σπουδαίες μάχες, από τα Δερβενάκια και τη Γραβιά μέχρι το Ναυαρίνο. Πολέμησε πλάι στον Κολοκοτρώνη, τον Ανδρούτσο, τον Παπαφλέσσα και τον Νικηταρά. Στεκόταν στο κατάστρωμα της γαλλικής ναυαρχίδας δίπλα στον Δεριγνύ, και κράτησε στα χέρια του τον Μπάιρον την ώρα που ψυχορραγούσε στο Μεσολόγγι. Δεν είναι πολύ γνωστές οι μυστικές κινήσεις του στα χρόνια του Μακεδονικού Αγώνα, σίγουρα όμως κατατάχτηκε πάλι για ενεργό υπηρεσία στον στρατό κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους. Ήταν αξιωματικός στις στρατιές που ελευθέρωσαν τη Θεσσαλονίκη το 1912 και τα Ιωάννινα το 1913. Το 1922 πήγε φυσικά και αυτός στη Μικρασία, για να αγωνιστεί σε μια εκστρατεία που μόνο πολύ αμυδρά τού θύμιζε τα δικά του πανάρχαια κατορθώματα στα ίδια μέρη, αμέτρητους αιώνες πρωτύτερα. Γύρισε μαζί με τους υπόλοιπους στην Ελλάδα, πεινασμένος και με τσακισμένο το ηθικό, μετά την καταστροφή. Τον χειμώνα του 1940-1941 ο Μεγαλέξανδρος ήταν έφεδρος ανθυπολοχαγός στην Αλβανία, με τις αρβύλες του θαμμένες στο πηχτό χιόνι. Στην κατοχή συνεργάστηκε με διάφορες αντάρτικες ομάδες, έκανε αντίσταση και σαμποτάζ κατά των Γερμανών. Τα τελευταία χρόνια, ομολογουμένως, αν και το όνομά του κυκλοφορεί και χρησιμοποιείται συνεχώς και άκριτα, ο ίδιος ο Μεγαλέξανδρος δεν εμφανίζεται πολύ. Κυκλοφορούν φήμες ότι κουράστηκε και έχει αποσυρθεί. Το μεγάλο παγούρι με το αθάνατο νερό, όση χωρητικότητα και να είχε, δεν θα μπορούσε να βαστάξει για πάντα. Ύστερα από τόσους αιώνες, όπου ο ήρωας το έπινε γουλιά-γουλιά, το μαγικό υγρό θα κοντεύει πια να εξαντληθεί. Ίσως να έχει κιόλας στερέψει, και ο Αλέξανδρος να γερνάει κάπου κρυφά, περιμένοντας τον αναπόδραστο, αυτή τη φορά, θάνατο. Άμα πεθάνει, θα σβήσει μαζί του οριστικά μια λαμπρή σπίθα του ελληνικού πνεύματος. Οι κατοπινοί θα απομείνουν πια να αναρωτιούνται όχι αν πέθανε ο Μεγαλέξανδρος, αλλά αν έζησε ποτέ: αν υπήρξε στ’ αλήθεια αυτός ο ήρωας, ή αν ήταν μάλλον μια προβολή των συλλογικών μας ονείρων, ένας αντικατοπτρισμός του εθνικού μας υποσυνειδήτου στον παγερό καθρέφτη της Ιστορίας. Πάνω, αριστερά: Ο Αλέξανδρος παγιδεύει και τοξεύει έναν δράκο. Μικρογραφία από χειρόγραφο του περσικού έπους Σαχναμέ του Φιρντουσί, 1614. Βρετανική Βιβλιοθήκη. Πάνω, δεξιά: Ο Αλέξανδρος στο ιερό άλσος της Ινδίας, ενώπιον του προφητικού δέντρου που προλέγει το μέλλον. Μικρογραφία από χειρόγραφο του περσικού έπους Σαχναμέ του Φιρντουσί, περ. 1420-1425. Βοδληιανή Βιβλιοθήκη, Οξφόρδη. Μέσο: Ο Αλέξανδρος και οι σύντροφοί του πορεύονται στη σκοτεινή Χώρα των Μακάρων. Μικρογραφία από χειρόγραφο του παγκόσμιου χρονικού του Πέρση ιστοριογράφου Ρασίντ αλ-Ντιν, 1314. Μουσείο Φιτσγουίλλιαμ, Καίμπριτζ. Κάτω αριστερά: Η γέννηση του Αλέξανδρου. Μικρογραφία από φλαμανδικό χειρόγραφο, περ. 1470-1475. Μουσείο Γκεττύ, Καλιφόρνια. Κάτω δεξιά: Ο Αλέξανδρος, μπροστά στα τείχη της Ιερουσαλήμ, δέχεται τις ευλογίες των Εβραίων αρχιερέων. Μικρογραφία από φλαμανδικό χειρόγραφο, περ. 1470-1475. Μουσείο Γκεττύ, Καλιφόρνια.

Μέγας Αλέξανδρος, μύθος και μπεστ-σέλερ

Σύνδεση