Έρευνα και κριτική

Jörg Später, Adornos Erben. Eine Geschichte aus der Bundesrepublik [Οι κληρονόμοι του Αντόρνο: Μια ιστορία βγαλμένη από την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας], Suhrkamp, Βερολίνο 2024, σελ. 760 «Τον Οκτώβριο του 1949 επέστρεψε ο Τέοντορ Β. Αντόρνο στην γενέθλιά του πόλη από την αμερικανική εξορία για να διδάξει σε ένα γερμανικό πανεπιστήμιο. Η Φρανκφούρτη είχε καταστραφεί, οι Ναζί είχαν αλλάξει μόνον φορεσιά, όμως οι φοιτητές συνέρρεαν μαζικά. Δεν άργησε ο φιλόσοφος να παίρνει μέρος σε ραδιοφωνικές εκπομπές και έγινε ο δάσκαλος που προσέφερε λέξεις-κλειδιά στη νέα γενιά. Όταν ο Αντόρνο πέθανε το 1969, το Ινστιτούτο στο οποίο ήταν διευθυντής ήταν γνωστό σε όλη τη Γερμανία. Η Σχολή της Φρανκφούρτης βρισκόταν στο ζενίθ της δημόσιας ακτινοβολίας της». Με αυτά τα λόγια αποδίδονται στο οπισθόφυλλό του τα κεντρικά σημεία του βιβλίου. Το χρονικό διάστημα που πραγματεύεται περιλαμβάνει την «παλιά» Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας, δηλαδή τα συμπληρωμένα 40 χρόνια από την ίδρυσή της το 1949 μέχρι την Γερμανική Επανένωση το 1990. Βέβαια θα ήταν πιο ενδιαφέρον να παρακολουθήσουμε την εξέλιξη του Ινστιτούτου μέχρι τις μέρες μας, όμως αυτό θα απαιτούσε μια ξεχωριστή μελέτη. Ο συγγραφέας του βιβλίου Γιέργκ Σπαίτερ, γεννημένος το 1966, είναι ιστορικός και συγγραφέας. Πριν από μερικά χρόνια έτυχε ευρείας αναγνώρισης η βιογραφία που έγραψε για τον κοινωνιολόγο και θεωρητικό του κινηματογράφου Ζίγκφριντ Κρακάουερ με καταγωγή επίσης από την Φρανκφούρτη. Στο νέο του βιβλίο ερευνά τη σταδιοδρομία δώδεκα μαθητών και μαθητριών του Αντόρνο. Έχουν γεννηθεί μεταξύ 1923 και 1937 και όλοι σπούδασαν ή εργάσθηκαν τη δεκαετία του ’50 στο Ινστιτούτο Κοινωνικής Έρευνας. Το γεγονός ότι ανάμεσα στα δώδεκα άτομα που πραγματεύεται το βιβλίο τρεις είναι γυναίκες μπορεί σήμερα ως ποσοστό να μοιάζει μικρό, όμως είναι μάλλον υψηλό, αν λάβει κανείς υπόψη του την εκπροσώπηση των φύλων στον επιστημονικό τομέα της εποχής. Στην ερευνητική πρακτική, τις ακαδημαϊκές διαμάχες και τους πολιτικούς αγώνες ανταγωνίζονται οι μαθητές του Αντόρνο ο ένας τον άλλο για την κληρονομιά του. Ο συγγραφέας ανακατασκευάζει αυτές τις διαδικασίες στη βάση ενός υλικού εντυπωσιακού πλήθους. Χρησιμοποιεί τα δημοσιευμένα έργα, αλλά και τα αρχεία της πανεπιστημιακής βιβλιοθήκης της Φρανκφούρτης και –ίσως ως πιο σημαντική πηγή– την εκτεταμένη αλληλογραφία των ατόμων που πραγματεύεται. Το πόσο πολλές επιστολές είχαν γραφτεί την εποχή εκείνη κανείς σήμερα δεν μπορεί να το φανταστεί! Εδώ προστίθενται και οι μαρτυρίες από ανθρώπους της εποχής που μερικοί ήταν στη ζωή μέχρι πρόσφατα. Στον πρόλογο με τον τίτλο «Καταβολές και στοιχεία της Κριτικής Θεωρίας» ο συγγραφέας πραγματεύεται την ίδρυση και την πρώιμη ιστορία του Ινστιτούτου. Το 1923 αποτέλεσε για τη νέα Δημοκρατία της Βαϊμάρης σαφώς μία περίοδο κρίσης. Το πραξικόπημα του Χίτλερ και άλλες εμφυλιοπολεμικές συγκρούσεις ή o καλπάζων πληθωρισμός είναι εδώ λέξεις-κλειδιά. Στις 23 Ιανουαρίου της ίδιας χρονιάς ιδρύθηκε το Ινστιτούτο Κοινωνικής Έρευνας με ένα διάταγμα του Πρωσικού Υπουργείου Παιδείας. Στην έδρα του στην Φρανκφούρτη στον Μάιν έπρεπε να αφιερωθεί στη μελέτη του σοσιαλισμού και του εργατικού κινήματος. Το ανεξάρτητο Ινστιτούτο συνδεόταν με το πανεπιστήμιο με μία ρύθμιση που προέβλεπε ότι ο διευθυντής του έπρεπε να είναι κάτοχος μιας έδρας στη Σχολή Οικονομικών και Κοινωνικών Επιστημών. Πίσω από αυτό το σχέδιο βρίσκονταν τρεις νέοι άνδρες: ο Φέλιξ Βάιλ, ο Φρήντριχ Πόλλοκ και ο Μαξ Χορκχάιμερ. Και οι τρεις ήταν γιοί Εβραίων επιχειρηματιών και ήθελαν, παρά την κοινωνική καταγωγή τους, να συμβάλουν στην ανανέωση της μαρξιστικής σκέψης. Ευτυχής συγκυρία αποδείχθηκε το γεγονός ότι ο πατέρας του πρώτου, ο Χέρμαν Βάιλ, που είχε πλουτίσει από το εμπόριο σιτηρών με την Αργεντινή, είχε θέσει στη διάθεση του Ινστιτούτου τα αναγκαία οικονομικά μέσα. Πρώτος διευθυντής έγινε ο Αυστριακός ιστορικός Καρλ Γκρύνμπεργκ. Μετά την αποχώρησή του λόγω ασθένειας ανέλαβε τη διεύθυνση το 1930 ο φιλόσοφος Μαξ Χορκχάιμερ. Το κέντρο βάρος των εργασιών του Ινστιτούτου μετατοπίστηκε σε τομείς όπως η κοινωνική θεωρία, η κοινωνική ψυχολογία και η κριτική του πολιτισμού. Η φιλοσοφία θα έπρεπε να ενσωματώσει τα εκάστοτε ερευνητικά αποτελέσματα και με τον τρόπο αυτό να δώσει κίνητρα για νέα ερωτήματα. Σύντομα όμως, μετά την εθνικοσοσιαλιστική κατάληψη της εξουσίας το 1933, το Ινστιτούτο έπρεπε να μεταναστεύσει, στην αρχή στην Ελβετία και μετά στις ΗΠΑ. Ύστερα από πρόσκληση του Πανεπιστημίου Κολούμπια μπόρεσε να εγκατασταθεί στη Νέα Υόρκη. Στον Μαξ Χορκχάιμερ και τον Φρήντριχ Πόλλοκ προστέθηκαν οι Έριχ Φρομ, Λέο Λόβενταλ, Χέρμπερτ Μαρκούζε, Φραντς Νόυμαν και, τέλος, το 1938, ο Τέοντορ Β. Αντόρνο από την βρετανική εξορία. Ο Βάλτερ Μπένγιαμιν έμεινε στην Ευρώπη, γεγονός που τελικά οδήγησε στον τραγικό θάνατό του το 1940. Στην εξορία επίσης μεταφέρθηκε και το περιοδικό Zeitschrift für Sozialforschung (Επιθεώρηση Κοινωνικής Έρευνας) που εκδιδόταν από το 1932. Το 1937 ο Μαξ Χορκχάιμερ σε ένα προγραμματικό κείμενο με τον τίτλο «Παραδοσιακή και Κριτική Θεωρία» αντιπαρέθετε την μία μορφή σκέψης απέναντι στην άλλη. Η δεύτερη είναι, σε αντίθεση με την πρώτη, μια κοινωνική θεωρία που δεν αποσκοπεί μόνον στην πραγματικότητα του υφιστάμενου, αλλά στη δυνατότητα μιας έλλογης τάξης. Το φαινομενικά αμετάβλητο σύστημα της αστικής κοινωνίας θα έπρεπε να θεωρηθεί ως ιστορικά ώριμο και καταρχήν μεταβλητό. Η παραδοσιακή θεωρία από την εποχή του Καρτέσιου διαχωρίζει το υποκείμενο από το αντικείμενο και μ’ αυτό τον τρόπο την επιστήμη από την κοινωνία. Αντίθετα η κριτική θεωρία εξετάζει –σύμφωνα με τον Χορκχάιμερ– το υποκείμενο και το αντικείμενο στο συνολικό πλαίσιο της «καπιταλιστικής κοινωνίας» που θα μπορούσε να βιωθεί και να αλλάξει. Θεωρεί ότι η έννοια της «κριτικής» δεν πρέπει να γίνεται κατανοητή σύμφωνα με το ιδεαλιστικό νόημα των τριών έργων του Καντ που φέρουν στον τίτλο τους την έννοια της κριτικής, αλλά ανάλογα με την Κριτική της Πολιτικής Οικονομίας του Μαρξ. Μερικά χρόνια αργότερα ο Χορκχάιμερ απομακρύνεται από αυτή την θέση και αυτό γίνεται πιο σαφές στην Διαλεκτική του Διαφωτισμού που έγραψε μαζί με τον Αντόρνο.[1] Στη βάση μιας ιστορικο-φιλοσοφικής προοπτικής αναλύεται στο έργο αυτό η επιτυχία και η αυτοκαταστροφή του Διαφωτισμού. Κυρίως στην επιστημονικο-τεχνική διαδικασία της κυριαρχίας της φύσης εντοπίζεται η εξήγηση για τον θρίαμβο των καταστρεπτικών δυνάμεων που βρήκε το αποκορύφωμά του στον εθνικοσοσιαλισμό. Η κυριαρχία της φύσης, πρόοδος και οπισθοδρόμηση, νεωτερικότητα και μύθος ήταν άρρηκτα συνδεδεμένα μεταξύ τους σ’ αυτήν την απαισιόδοξη ερμηνεία. Με την εξόντωση των Εβραίων δόθηκε κεντρική θέση στην έρευνα του αντισημιτισμού που μέχρι εκείνη τη στιγμή δεν βρισκόταν στο επίκεντρο των εργασιών του Ινστιτούτου. Η κεντρική υπόθεση πριν από το Άουσβιτς ήταν ότι ο αντισημιτισμός μπορεί να γίνει κατανοητός μόνον μέσω της καπιταλιστικής κοινωνίας. Μετά το Άουσβιτς αντιστράφηκε κατά κάποιο τρόπο αυτός ο ισχυρισμός: η κοινωνία πρέπει να γίνει κατανοητή μόνον μέσω του αντισημιτισμού. Μετά το 1949 το Ινστιτούτο επέστρεψε στην Φρανκφούρτη παρά τις διάφορες επιφυλάξεις σε ένα νέο κτίριο αντί του παλιού που είχαν καταστρέψει οι βομβαρδισμοί. Μερικά μέλη έμειναν στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ο κοινωνιολόγος της λογοτεχνίας Λόβενταλ, ο φιλόσοφος Μαρκούζε, καθώς και ο πολιτικός επιστήμονας Νόυμαν στη διάρκεια του πολέμου εργάσθηκαν για την αμερικανική κυβέρνηση και στη συνέχεια ως καθηγητές στα αμερικανικά πανεπιστήμια. Την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου δεν θεωρήθηκε πρόσφορο από την προσεκτική ηγεσία του Ινστιτούτου (Χορκχάιμερ και στη συνέχεια ο διάδοχός του Αντόρνο) η άμεση αναφορά στον Μαρξ. Ο επιστημονικός συνεργάτης Άλφρεντ Σμιτ με τη διατριβή του «Ο ρόλος της φύσης στην θεωρία του Μαρξ» άνοιξε τον δρόμο γι’ αυτό το «δύσκολο» θέμα. Η εξαιρετική αυτή μελέτη μεταφράστηκε σε αρκετές γλώσσες με πολλές εκδόσεις και στο πλαίσιο του φοιτητικού κινήματος του 1968. Αποτέλεσε την αφετηρία για την επιστημονική ενασχόληση με τον ρόλο της φύσης στη θεωρία του Μαρξ μέσω του φιλοσοφικού υλισμού, της αντίθεσης «σκέψης και Είναι» ή «Ιστορίας και Φύσης». Κατά τον Σμιτ δεν μπορούν να διαχωρισθούν φιλοσοφία και επιστήμη στη μαρξιστική σκέψη, αλλά συμπίπτουν στην έννοια της κριτικής. Σύμφωνα με τον υλισμό του Μαρξ όλες οι φιλοσοφικές και φυσικο-επιστημονικές εξηγήσεις πηγάζουν από την ανθρώπινη πράξη και κατευθύνονται προς αυτήν. Πιο σημαντικές από τις φιλοσοφικές μελέτες για την παρουσία του Ινστιτούτου ήταν οι εμπειρικές κοινωνικές έρευνες. Η πρώτη ήταν το λεγόμενο «ομαδικό πείραμα», το οποίο συνδέθηκε άμεσα με τις έρευνες για την αυταρχική προσωπικότητα που έγιναν στην αμερικανική εξορία. Στις δημοσκοπήσεις που για πρώτη φορά εφαρμόσθηκαν στις ΗΠΑ γινόταν έρευνα της κοινής γνώμης. Οι ερευνητές της Φρανκφούρτης αντίθετα επιχείρησαν να κάνουν εφικτό να εκφραστεί η μη δημόσια γνώμη, δηλαδή αυτό που ένιωθαν και σκέπτονταν, αλλά δεν τολμούσαν να πουν οι πολίτες της Ομοσπονδιακής Γερμανίας που μόλις είχε ιδρυθεί. Γι’ αυτό και αποφάσισαν να μην διεξάγουν συνεντεύξεις, αλλά μια ομαδική συζήτηση στην οποία οι συμμετέχοντες έπρεπε να σχολιάσουν την φανταστική αφήγηση ενός Αμερικανού στρατιώτη σχετικά με «τους Γερμανούς». Έπρεπε να μιλήσουν ανοικτά για ευαίσθητα θέματα, όπως οι διώξεις των Εβραίων, η γερμανική ενοχή, οι δυνάμεις κατοχής ή η δημοκρατική μορφή του κράτους. Τα αποτελέσματα ήταν θλιβερά: το μεγαλύτερο ποσοστό από τα 1.635 άτομα που συμμετείχαν στην έρευνα καταλάμβαναν εκείνοι που απέρριπταν κάθε συνενοχή και είχαν μία αμφίσημη στάση απέναντι στη δημοκρατία. Το 1955 δημοσιεύθηκαν τα ερευνητικά αποτελέσματα και προκάλεσαν περιορισμένη κριτική για επιμέρους μεθοδολογικά ζητήματα. Όμως γενικά ήταν πρωτοποριακό το έργο που πρόσφεραν οι ερευνητές της Φρανκφούρτης με την εφαρμογή της διαδικασίας της ομαδικής συζήτησης που έγινε για πρώτη φορά στη Γερμανία. Με τακτικές δημοσιεύσεις σε εφημερίδες και περιοδικά καθώς και με συχνή παρουσία στο νέο μαζικό μέσο της τηλεόρασης ο Αντόρνο έγινε το δημόσιο πρόσωπο αυτού που όλο και πιο συχνά χαρακτηριζόταν ως «Σχολή της Φρανκφούρτης». Ήδη το 1951 δημοσιεύθηκε το βιβλίο του Minima Moralia. Στοχασμοί μέσα από την φθαρμένη ζωή.[2] Ο τόμος αυτός αποτελείται αποκλειστικά από αφορισμούς όπως ο Μονόδρομος[3] του Μπένγιαμιν και Το Λυκόφως του Χορκχάιμερ. Επανειλημμένα ο Αντόρνο είχε πραγματευτεί το θέμα του εθνικοσοσιαλισμού όπως στη γνωστή ομιλία του «Τι σημαίνει: επεξεργασία του παρελθόντος;» το 1959. Αρκετές ήταν οι αφορμές όπως οι μουντζούρες στους τοίχους με τον αγκυλωτό σταυρό ή η δίκη του Άουσβιτς στην Φρανκφούρτη. Σύμφωνα με τον Αντόρνο η αυτονομία, η δύναμη του στοχασμού, ήταν το πραγματικό μέσο κατά της επανάληψης ενός Άουσβιτς. Γιατί οι πολιτικές και κοινωνικές σχέσεις δεν είναι δυνατόν να αλλάξουν. Εδώ γίνονται φανερά τα σημάδια της απογοήτευσης που αποτελούσαν ένα χαρακτηριστικό στοιχείο του Αντόρνο. Το 1956 έρχεται στο Ινστιτούτο ένα άτομο που μέχρι σήμερα θεωρείται ως «ο επικεφαλής της δεύτερης γενιάς της Σχολής της Φρανκφούρτης», αν και ο ίδιος απορρίπτει έναν τέτοιο ρόλο, ο Γιούργκεν Χάμπερμας. Ο νέος επιστημονικός συνεργάτης του Αντόρνο προκαλεί στην αρχή δυσθυμία στον διευθυντή Μαξ Χορκχάιμερ με θέσεις που ίσως θα μπορούσαν να χαρακτηρισθούν ως «κοντινές στον Μαρξ». Όμως παρ’ όλα αυτά κατορθώνει να πάρει το 1964 την έδρα Φιλοσοφίας και Κοινωνιολογίας του Χορκχάιμερ. Στην εναρκτήρια ομιλία του ο Χάμπερμας στρέφεται κατά της παραδοχής μιας απλουστευτικής γνώσης για τον αντικειμενικό κόσμο. Η γνωσιοθεωρία πρέπει να είναι κοινωνική θεωρία και μάλιστα μια θεωρία που να συμπεριλαμβάνει και το επικοινωνιακό πράττειν. Ισχύει αναγκαστικά το ότι δεν υπάρχει καμία γνώση χωρίς συμφέρον! Τέτοιες σκέψεις θυμίζουν τη θέση του Χορκχάιμερ τη δεκαετία του 1930. Βέβαια ο Χάμπερμας αρνείται να συνεχίσει απλά μια παλαιότερη παράδοση. Ήδη σε μια συνέντευξή του το 1977 θεωρεί ότι αυτή η παράδοση χαρακτηρίζεται από τρία αδύναμα σημεία: ότι δεν παίρνει στα σοβαρά τις νέες προσεγγίσεις που έχουν αναπτυχθεί στις κοινωνικές επιστήμες και την φιλοσοφία, ότι έχει περιχαρακωθεί στη μορφή μιας κριτικής του πρακτικού Λόγου και, τέλος, δεν έχει πάρει σαφή θέση για τις κανονιστικές της βάσεις. Αλλά και από πολιτική σκοπιά διαφέρουν οι θέσεις του Χάμπερμας από μερικές πιο ριζοσπαστικές στο περιβάλλον του Ινστιτούτου. Απέναντι σε μια αριστερή ριζοσπαστική κριτική εμμένει στο ότι η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας ανήκει στις πιο φιλελεύθερες χώρες του κόσμου. Στο πλαίσιο του κομματικού φάσματος βρίσκεται πιο κοντά στο Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα Γερμανίας (SPD) και δεν έπαυσε να διατηρεί επαφές με πολιτικούς του. Όσον αφορά την παρουσίαση του Χάμπερμας στο παρόν βιβλίο πρέπει να παρατηρήσουμε ότι ο συγγραφέας του αφιερώνει αρκετή έκταση, γεγονός που ίσως δεν θα ήταν αναγκαίο ενόψει της ήδη υπάρχουσας πολυπληθούς βιβλιογραφίας. Έτσι, άλλα λιγότερο γνωστά πρόσωπα δεν τυχαίνουν της δέουσας προσοχής. Ο Γερμανός φιλόσοφος και κοινωνιολόγος Μαξ Χορκχάιμερ με το έγγραφο της τιμητικής ιθαγένειας που του απονεμήθηκε στις 14 Φεβρουαρίου 1960. Δεξιά του ο βραβευμένος με Νόμπελ πυρηνικός φυσικός Όττο Χαν και αριστερά ο υπουργός Πολιτισμού της Έσσης Ερνστ Σύτε. © dpa / Alamy / Visual Hellas Επίσης οι επιδράσεις του φοιτητικού κινήματος στο Ινστιτούτο ήταν αισθητές. Οι καθηγητές Αντόρνο, φον Φρίντεμπουργκ και Χάμπερμας συμφωνούσαν με πολλά αιτήματα των εξεγερμένων φοιτητών, όπως ήταν η μεταρρύθμιση του πανεπιστημίου, νέο περιεχόμενο σπουδών και μεγαλύτερη συμμετοχή φοιτητών και βοηθών στην πανεπιστημιακή διοίκηση. Επίσης συμφωνούσαν με την απόρριψη των νόμων έκτακτης ανάγκης με τους οποίους η ομοσπονδιακή κυβέρνηση ήθελε να λάβει προληπτικά μέτρα σε περίπτωση κήρυξης έκτακτης ανάγκης, ενώ αρκετοί πολίτες θεωρούσαν ότι αυτή η νομοθεσία θέτει σε κίνδυνο τη δημοκρατία. Όμως ήταν αντίθετοι με τη συνεχή διατάραξη της διδασκαλίας που οδηγούσε πολλές φορές στη ματαίωσή της. Το χειμερινό εξάμηνο 1968/69 φοιτητές έκαναν κατάληψη του Ινστιτούτου και ζητούσαν ένα «πολιτικό πανεπιστήμιο» στη θέση του κανονικού προγράμματος. Ο διευθυντής Αντόρνο κάλεσε την αστυνομία, γεγονός που μπορεί να εκληφθεί και ως δείγμα απόγνωσης. Το καλοκαίρι του 1969 πήγε στην Ελβετία για τις πολυπόθητες διακοπές όπου και πέθανε από καρδιακή προσβολή στις 6 Αυγούστου. Ο θάνατός του αποτέλεσε μια βαθιά τομή. Στην επέτειο των πενήντα χρόνων από την ίδρυση του Ινστιτούτου το 1973 κοινή ήταν η διαπίστωση ότι η κριτική θεωρία έχει μεγαλύτερη απήχηση στη δημοσιότητα από ό,τι στην επιστήμη και περισσότερο σε τομείς ξένους προς το Ινστιτούτο. Ως θεωρία από πολιτική-πρακτική σκοπιά είχε ξεπεραστεί από τα γεγονότα. Έπρεπε να αντιπαρατεθεί ένα πρόγραμμα το οποίο ο Σπαίτερ χαρακτηρίζει ως την «προλεταριακή στροφή του Ινστιτούτου». Κρίθηκε ως πρόσφορη η πρόσληψη νέων συνεργατών από τις γραμμές του φοιτητικού κινήματος. Αυτός ο νέος προσανατολισμός έμοιαζε να δικαιολογείται από το δυτικοευρωπαϊκό απεργιακό κύμα γύρω στα 1970, στο οποίο εντάσσονταν για παράδειγμα ο παρισινός Μάης του 1968 ή οι απεργίες του Σεπτεμβρίου του 1969 στη Γερμανία. Βασικός τους ισχυρισμός ήταν ότι η υλιστική επιστήμη παρέχει ταυτόχρονα και οδηγίες για κοινωνικούς αγώνες και επίσης ότι εδώ επρόκειτο για τους πραγματικούς εργάτες, όχι για κάποια ως ένα μεγάλο βαθμό ιδεαλιστική κατασκευή του προλεταριάτου όπως στον Λούκατς στο έργο του Ιστορία και ταξική συνείδηση.[4] Η έρευνα δεν θα έπρεπε να συνδέεται μόνον με την πρακτική, αλλά και να λαμβάνει χώρα στη βάση μιας αυτοδιοικούμενης δομής. Η απαίτηση αυτή οδήγησε σε εκτεταμένες διαμάχες. Υπέρ του σχεδίου της δημιουργίας ενός τομέα για την έρευνα σχετικά με τα συνδικάτα συνηγορούσαν πρακτικοί λόγοι, ιδίως η προοπτική να μπορούν να αντλήσουν χρήματα για ερευνητικούς σκοπούς. Το ξεκίνημα έκανε μια διπλωματική εργασία για το απεργιακό δίκαιο στην Ομοσπονδιακή Γερμανία. Η έρευνα της ιστορίας των συνδικάτων διεξάγεται εδώ όπως και σε άλλες εργασίες υπό το φως της γενικής κοινωνικής αλλαγής. Ο Γκέρχαρντ Μπραντ, υπεύθυνος για τον τομέα της βιομηχανικής κοινωνιολογίας, είχε ταχθεί υπέρ του νέου προσανατολισμού του Ινστιτούτου. Στις αρχές του 1974 ολοκληρώθηκε μια μεγάλη μελέτη για τα συνδικάτα. Το βασικό ερευνητικό ερώτημα ήταν ποια ήταν τα περιθώρια συνεργασίας και σύγκρουσης των συνδικάτων στον σύγχρονο καπιταλισμό, δηλαδή γιατί τα συνδικάτα σε ορισμένες φάσεις τείνουν στη συνεργασία με το κράτος και τους συνδέσμους των επιχειρηματιών, ενώ σε άλλες κλίνουν προς μια συγκρουσιακή πολιτική. Σύμφωνα με τον Μπραντ κατευθυντήριος στόχος της μελέτης είναι η σκέψη ότι τα συνδικάτα πρέπει να αποδείξουν ότι αποτελούν μια ισχυρή εκπροσώπηση των συμφερόντων των μισθωτών εντός του δεδομένου θεσμικού πλαισίου, ταυτόχρονα όμως να λαμβάνουν υπόψη τους τις απαιτήσεις της συσσώρευσης κεφαλαίου στη μισθολογική πολιτική τους. Η αναφορά αυτή είχε στόχο την πολιτική των συνδικάτων στο πλαίσιο της «συντονισμένης δράσης», όταν οι εκπρόσωποι των εργαζομένων έδωσαν τη συγκατάθεσή τους σε μακροπρόθεσμες και πολύ μετριοπαθείς συλλογικές συμβάσεις υπό το φως της σύντομης κρίσης του 1967. Μια άλλη σημαντική μελέτη του Ινστιτούτου από αυτή την περίοδο ήταν η λεγόμενη «μελέτη των υπολογιστών», η οποία μπορεί ήδη να θεωρηθεί πολύ καινοτόμα λόγω της επιλογής μιας ύλης που την εποχή εκείνη ήταν ελάχιστα γνωστή. Η έρευνα στον τομέα της κοινωνιολογίας της εργασίας που αφορούσε τις επιδράσεις της χρήσης του υπολογιστή στην χαλυβουργία και το τραπεζικό σύστημα χρηματοδοτήθηκε λόγω της σημασίας της από το ομοσπονδιακό Υπουργείο Έρευνας και Τεχνολογίας. Ανεξάρτητα από τα προαναφερθέντα το θεωρητικό θεμέλιο μπορεί να θεωρηθεί γενικά ως μαρξιστικό, δηλαδή η θεωρία του Άλφρεντ Ζον-Ρέτελ για την πραγματική υπαγωγή της εργασίας στο κεφάλαιο, που σημαίνει την προϊούσα υποταγή της εργασιακής δύναμης στις συνθήκες της καπιταλιστικής συσσώρευσης. Ελάχιστης προσοχής έχουν τύχει, εκ των υστέρων ιδωμένες, οι μελέτες της «Σχολής της Φρανκφούρτης» που αφορούν τον τομέα της κοινωνιολογίας της οικογένειας. Η Χέλγκε Προς, αρχικά συνεργάτρια στο Ινστιτούτο, στη συνέχεια καθηγήτρια στο Γκίσεν και το Ζήγκεν, μπορεί να θεωρηθεί ως πρωτοπόρα στην έρευνα των γυναικών και των φύλων στη Γερμανία. Ασχολήθηκε με ζητήματα της ισότητας των φύλων καθώς και της ισότητας αμοιβής μεταξύ ανδρών και γυναικών. Με πολυάριθμες δημοσιεύσεις σε δημοφιλή μέσα (όπως περιοδικά ποικίλης ύλης), εμφανίσεις στην τηλεόραση και με τη δράση της ως συμβούλου σε μια σειρά από κυβερνητικές θέσεις κατόρθωσε η εργασία της να αποκτήσει ευρεία δημοσιότητα. Ταυτόχρονα επεδίωξε μια λιγότερο ή περισσότερο ισχυρή διαφοροποίηση από τον ριζοσπαστικό φεμινισμό που εκπροσωπούνταν στο Ινστιτούτο, παραδείγματος χάρη, από την Ρεγκίνα Σμιτ-Μπέκερ. Η Χέλγκε Προς ασχολήθηκε με έρευνες σχετικά με την επαγγελματική και την οικιακή γυναικεία εργασία, τη σύγκρουση των ρόλων μητέρας και βιομηχανικής εργάτριας, τις συνέπειες της έκφρασης των αναγκών, τις αμφίσημες εμπειρίες και τις διαδικασίες πολιτικής μάθησης. H Ρεγκίνα Σμιτ-Μπέκερ μελέτησε τη σχέση κριτικής θεωρίας και φεμινισμού καθώς και τη στάση της απέναντι στον μεταμοντερνισμό ή την ψυχανάλυση. Άσκησε κριτική στον Αντόρνο, τον δάσκαλό της, ότι ναι μεν ασχολήθηκε με την έννοια των τάξεων, αλλά μόνον περιθωριακά, ότι επίσης δεν αντιλήφθηκε τη σχέση ανάμεσα στη διάκριση των φύλων και τη γενική κοινωνική δομή. Συμπερασματικά καταλήγει στο ότι δεν πρέπει να απορριφθεί η κριτική θεωρία, αλλά να επικαιροποιηθεί. Ο συγγραφέας Σπαίτερ χαρακτηρίζει το γυναικείο κίνημα ως το πιο σημαντικό κοινωνικό κίνημα από τη δεκαετία του εβδομήντα, ωστόσο βέβαια μπορεί κανείς να αναρωτηθεί, κατά πόσο αυτή η θέση δεν πρέπει να αποδοθεί περισσότερο στο οικολογικό κίνημα. Μετά το πρώτο μέρος «Σχολική εκπαίδευση, 1949-1969» και το δεύτερο «Μετά το σχολείο», το τρίτο μέρος φέρει τον τίτλο «η Κριτική Θεωρία στη δίνη των αντιπαραθέσεων» και διαδραματίζεται καταρχήν στον περίγυρο του Ινστιτούτου. Για να εγείρει κανείς αξίωση στην κληρονομιά του Αντόρνο πρέπει να γνωρίζει σε τι ακριβώς συνίσταται. Ποιος και ποια έργα εξέδωσε και ποια όχι. Και πρέπει να διασαφηνιστεί ποιος έχει πρόσβαση στα αρχεία. Μια μεγάλη εκδοτική επιτυχία είναι η έκδοση των Απάντων του Αντόρνο και του Μπένγιαμιν. Ωστόσο οι δύο εκδότες, Χέρμανν Σβέππενχόυζερ και Ρολφ Τίντεμαν, είχαν μπλεχτεί την ίδια στιγμή σε μία σφοδρή διαμάχη με άλλους για το ζήτημα σε ποιον ανήκει η πνευματική κληρονομιά του Αντόρνο και του Μπένγιαμιν. Αν όχι σ’ αυτούς τους ίδιους, τότε σε καμία περίπτωση στον Γιούργκεν Χάμπερμας, τον οποίο θεωρούσαν ως ένα είδος «ρεβιζιονιστή», που απέκδυε το έργο του Αντόρνο από τη ριζοσπαστική του διάσταση και το μετέτρεπε σε μια ανώδυνη θεωρία της επικοινωνίας. Η Σχολή Παιδαγωγικών του Λύνεμπουργκ, στην οποία ο Σβέππενχόυζερ ήταν καθηγητής, θεωρούνταν κατά κάποιον τρόπο ως η διασπορά του αληθινού Αντόρνο – μαθητές που υποστήριζαν το έργο του δασκάλου τους απέναντι σε κάθε απόκλιση. Σύμφωνα με την αντίληψη κυρίως νεότερων συνεργατών του Ινστιτούτου η αξιολογική θέση της κριτικής θεωρίας βρισκόταν στο σημείο σύνδεσης επιστήμης και πολιτικού. Γι’ αυτό αναγκαστικά έπρεπε να επιδιώξει δημοσιότητα. Ως παραδειγματικός γι’ αυτή την θέση μπορεί να θεωρηθεί ο βοηθός του Χάμπερμας Όσκαρ Νεκτ. Ανήκε στις κεντρικές μορφές του «Σοσιαλιστικού Γραφείου» στο Όφφενμπαχ στην Φρανκφούρτη, το οποίο είχε ιδρυθεί από μη δογματικούς αριστερούς το 1969. Προσανατολισμός του ήταν ο βιωμένος κόσμος των ανθρώπων στις επιχειρήσεις, τα σχολεία και τους πολιτιστικούς θεσμούς, στην κοινωνική εργασία και τον τομέα της υγείας. Στους διανοούμενους είχε ανατεθεί η αποστολή να διαμεσολαβήσουν ανάμεσα στην καθημερινή πρακτική και τα αντικειμενικά συμφέροντα. Η «εμπειρία» αποτελούσε εδώ μια κεντρική έννοια. Ο Νεκτ και οι συνοδοιπόροι του ανέπτυξαν μια σειρά από προτάσεις για τη μεταρρύθμιση του σχολείου, που θα έπρεπε να καταστήσει δυνατή τόσο την πολιτιστικο-τεχνική όσο και την κοινωνική μάθηση σε αντιπαραβολή προς την αρχή της απόδοσης. Και θα έπρεπε να προσφέρει στα παιδιά τη δυνατότητα να μάθουν στοιχεία της δημοκρατίας με παιγνιώδη τρόπο. Η χρηματοδότηση του Ινστιτούτου βασίζεται στο γεγονός ότι τις τρέχουσες δαπάνες (διοικητικό προσωπικό, κτίρια κ.λπ.) έχουν αναλάβει το κρατίδιο της Έσσης και η πόλη της Φρανκφούρτης, ενώ οι ερευνητές πρέπει να χρηματοδοτούν τις μελέτες τους με εξωτερικές ερευνητικές αναθέσεις. Αυτή η κατασκευή οδήγησε τη δεκαετία του ογδόντα σε χρόνια έλλειψη χρηματοδότησης, γι’ αυτό και ο διευθυντής φον Φρίντεμπουργκ προσπάθησε να την αντιμετωπίσει με ευελιξία. Από την άλλη μεριά, συνεχείς ήταν οι αντιπαραθέσεις ανάμεσα σε αυτόν και την εκπροσώπηση των συνεργατών. Έλειπε μια καθαρή προοπτική. Στα τέλη της δεκαετίας του ογδόντα φάνηκε να προσφέρεται μια τέτοια προοπτική για λόγους που οφείλονται σε εξωτερικά συμβάντα. Η κατάρρευση των κομμουνιστικών συστημάτων της ανατολικής Ευρώπης έθεσε στην ημερήσια διάταξη το «δημοκρατικό ζήτημα». Νέες θεωρίες στο θέμα της δημοκρατίας έπρεπε να αποτελέσουν παράλληλα με την τεχνική και την βιομηχανία το δεύτερο κέντρο βάρους. Την ίδια χρονική περίοδο ο Χάμπερμας εκφράσθηκε κριτικά σε πλευρές της γερμανικής ενοποίησης. Πίστευε ότι η μη κομμουνιστική αριστερά θα έπρεπε να υποστηρίξει μια πολιτική δημοσιότητα που θα προστατεύει το θεσμικό πλαίσιο του δημοκρατικού κράτους δικαίου από την αποδυνάμωσή του. Το τελευταίο κεφάλαιο φέρει τον τίτλο «Η επιστροφή της μνήμης στον εθνικοσοσιαλισμό και η εκ νέου άνθηση της κριτικής θεωρίας». Ο Αντόρνο είχε διατυπώσει τη νέα κατηγορική προσταγή «να διαμορφωθεί η σκέψη και η πράξη με τρόπο ώστε να μην επαναληφθεί το Άουσβιτς, να μην συμβεί κάτι παρόμοιο». Ωστόσο τις δεκαετίες μετά τον θάνατό του δεν αναπτύχθηκε στο Ινστιτούτο καμία θεωρία για τον αντισημιτισμό. Αλλά και η «Νέα Αριστερά» μετά το 1968 στην πραγματικότητα δεν ασχολήθηκε με τη δημιουργία μιας τέτοιας θεωρίας. Το σύνθημά της «Ποτέ πια φασισμός» παραπέμπει κυρίως στο τέλος του εργατικού κινήματος και τον πόλεμο, λιγότερο στην εξόντωση των Εβραίων που γίνεται θέμα για πρώτη φορά το 1979 με την τηλεοπτική σειρά «Ολοκαύτωμα». Ο «αγώνας κατά του σιωνισμού» αποτελούσε για μερικούς αριστερούς ένα υποκατάστατο για την έλλειψη της αντίστασης κατά του εθνικοσοσιαλισμού. Ένα σημείο καμπής αποτέλεσε η βομβιστική επίθεση στο σπίτι της εβραϊκής κοινότητας στο Βερολίνο τον Νοέμβριο του 1969. Ο Ντέτλεφ Κλάουσεν, που είχε σπουδάσει πλάι στον Αντόρνο, ίδρυσε μια Επιτροπή για την Παλαιστίνη ώστε να υπάρχει αντίλογος σε μια τυφλή υποστήριξη της παλαιστινιακής πλευράς. Στην Φρανκφούρτη υπάρχει ξανά –ύστερα από το Βερολίνο– η δεύτερη μεγαλύτερη εβραϊκή κοινότητα στη Γερμανία όπως παλιά πριν από το 1933. Μετά το 1980 σχηματίσθηκε η λεγόμενη «εβραϊκή ομάδα». Αποτελούνταν από τα παιδιά Εβραίων που επέζησαν του Ολοκαυτώματος και τα οποία τα προηγούμενα χρόνια τα είχαν περάσει εν μέρει στο Ισραήλ και εν μέρει στην Ομοσπονδιακή Γερμανία. Ο Μίχα Μπρούμλικ και ο Νταν Ντίνερ, που και οι δύο ακολούθησαν πανεπιστημιακή σταδιοδρομία, αποτελούν τα πιο γνωστά ονόματα. Το βασικό ερώτημα είναι τι σημαίνει να είσαι Εβραίος στη Γερμανία και ποιο ρόλο παίζει η μαζική εξόντωση για την Εβραϊκή αυτοκατανόηση. Το περιοδικό Βαβυλών, του οποίου ο τίτλος παραπέμπει στους Εβραίους της διασποράς, αποτελεί το φόρουμ για τις συζητήσεις σχετικά με αυτό το θέμα. Γίνεται σαφές ότι η αντιπαράθεση με το ναζιστικό παρελθόν δεν μπορεί να περιοριστεί στην κριτική του καπιταλισμού και του φασισμού. Ο Νταν Ντίνερ τονίζει ότι οι εμπειρίες των Εβραίων διανοουμένων, που είχαν διωχθεί, συνδέονται με την κριτική θεωρία. Τέτοιες προσεγγίσεις οδήγησαν τον Σπαίτερ να κάνει λόγο για το «ξαναζωντάνεμα της κριτικής θεωρίας». Στο τέλος ο συγγραφέας διατυπώνει συμπερασματικά τον σκοπό του βιβλίου του: «Η κριτική θεωρία θεωρείται συχνά ως εγελιανός μαρξισμός ή φροϋδικός μαρξισμός. Ο σκοπός μου ήταν να παρουσιάσω με αυτό το βιβλίο νέες πτυχές: την αισθητική και ηθική που αφορούν το υποκείμενο, την υλιστική φιλοσοφία και θεωρία της κοινωνίας, την πολιτική πρακτική ενός δημοκρατικού σοσιαλισμού που προσανατολίζεται στον κόσμο της ζωής, τις φεμινιστικές προοπτικές της κοινωνίας, την κοινωνική φιλοσοφία που προσανατολίζεται στη δημοκρατία κ.λπ.». Θα επιθυμούσε κανείς μια πιο διεξοδική αναφορά σε ορισμένα θέματα, σε άλλα μια πιο σύντομη. Λείπει και μια αναδρομή στην χρονική περίοδο από το 1990 έως το 2024, που να συγκρίνεται με τον εισαγωγικό πρόλογο στα πρώτα χρόνια του Ινστιτούτου. Λείπει και μια αναφορά σε μελλοντικές προοπτικές. Ωστόσο γενικά ο συγγραφέας πέτυχε το στόχο του. Σ’ αυτό τον βοήθησε η αίσθηση που έχει για τη γλώσσα, θα μπορούσε να μιλήσει κανείς για τον παιγνιώδη χαρακτήρα της γλώσσας. Έτσι η ανάγνωση αυτού του βιβλίου δεν γίνεται ποτέ βαρετή. [1] Ελληνικές εκδόσεις: Τέοντορ Αντόρνο, Μαξ Χορκχάιμερ, Η Διαλεκτική του Διαφωτισμού, μτφρ. Ζήσης Σαρίκας, Ύψιλον, Αθήνα 1986 και σε μετάφραση Λευτέρη Αναγνώστου, επιμέλεια και πρόλογο Γεράσιμου Κουζέλη, επίμετρο Κοσμά Ψυχοπαίδη, Νήσος, Αθήνα 1996. [2] Ελληνική έκδοση: Adorno W. Theodor, Minima Moralia. Στοχασμοί μέσα από τη φθαρμένη ζωή, μτφρ. Λ. Αναγνώστου, πρόλογος Δ. Μαρκής, Αλεξάνδρεια, Αθήνα 22000 [1990]. [3] Ελληνική έκδοση: Walter Benjamin, Μονόδρομος, μτφρ. Νέλλη Ανδρικοπούλου, Άγρα, Αθήνα 2004. [4] Ελληνικές εκδόσεις: Γκεόργκη Λούκατς, Ιστορία και ταξική συνείδηση, μτφρ. Γιάννης Παπαδάκης, Οδυσσέας, Αθήνα 22001 [1975]. Γκέοργκ Λούκατς, Ιστορία και ταξική συνείδηση. Μελέτες για τη Μαρξιστική Διαλεκτική, μτφρ. Ευαγγελία Τόμπορη, επιμ. Λένια Μαζαράκη, Οι Εκδόσεις των Συναδέλφων, Αθήνα 2023.

Σύνδεση