Κοιτίδες ανάπτυξης: Ερμούπολη Σύρου

Χριστίνα Αγριαντώνη, Ερμούπολη Σύρου. 1823-1940. Μια πρώιμη βιομηχανική πόλη στο Αιγαίο, τόμ. Α΄ και Β΄, Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών, Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, Αθήνα 2024, σελ. 488 και 588 Το έργο αυτό είναι το εξελικτικό αποτέλεσμα προηγούμενης δουλειάς της συγγραφέως. Η Χριστίνα Αγριαντώνη εκπονεί τη διδακτορική διατριβή της στο Παρίσι με θέμα «Οι απαρχές της εκβιομηχάνισης στην Ελλάδα», που εκδίδεται στα ελληνικά από την Εμπορική Τράπεζα της Ελλάδος το 1986. Η δεκαετία του 1980 αποτελεί το μεταίχμιο της καταστροφής παλαιών οικονομικών σχέσεων και δομών και διεθνούς ανάδειξης ενός νέου αναπτυξιακού υποδείγματος στο οποίο κορυφώνεται η διαδικασία της αποβιομηχάνισης στις αναπτυγμένες χώρες, αλλά και σε χώρες όπως η Ελλάδα, αρχίζει η ανάδειξη των υπηρεσιών, και μάλιστα υπηρεσιών έντασης τεχνογνωσίας, και η εκτίναξη της σημασίας του παράγοντα τεχνολογία-έρευνα-καινοτομία ως κεντρική κινητήρια δύναμη της νέας τότε τεχνολογικής επανάστασης. Τι σχέση έχουν αυτά με την Ερμούπολη; Έχουν, με την έννοια ότι σε περισσότερες χώρες ή περιοχές, παράλληλα με τις διαδικασίες παραγωγικής καταστροφής και μετασχηματισμού, αναπτύσσονται και πρωτοβουλίες για να μετατραπούν (επιλεκτικά) προγενέστερες χαρακτηριστικές ή εμβληματικές βιομηχανικές εγκαταστάσεις σε βιομηχανικά μουσεία (π.χ. Γάνδη, Μπολόνια, Γιορκ, Τουλούζη, Μάντσεστερ, Πράτο, κ.ά.). Στόχος της κίνησης αυτής είναι να διατηρηθεί η ιστορική μνήμη, το φυσικό αποτύπωμα προγενέστερων δομών της βιομηχανικής τους ανάπτυξης, να δημιουργηθούν κάποιες νέες θέσεις απασχόλησης και μορφές δραστηριότητας σε περιοχές που επλήγησαν από την αποβιομηχάνιση, και να διαμορφωθεί ένα κλίμα συνέχειας μεταξύ παλιού και νέου. Η Χριστίνα Αγριαντώνη, πέρα από τη θεωρητική ενασχόλησή της με τη βιομηχανία στην Ελλάδα και στη Σύρο, επένδυσε σε μια προσπάθεια που ξεπερνούσε τη συγγραφική διαδικασία. Στόχος της ήταν να διασώσει τη μνήμη όχι μόνο μέσα από το ερευνητικό και συγγραφικό της έργο για τις βιομηχανικές εξελίξεις της εποχής εκείνης, αλλά και με τη διάσωση και ανάδειξη των ίδιων των βιομηχανικών εγκαταστάσεων στη φυσική τους κατάσταση. Έτσι, στα χρόνια εκείνα, η Χριστίνα Αγριαντώνη, όντας ακόμα στη αρχή της επιστημονικής της διαδρομής, στήριξε τον πολύ σημαντικό ιστορικό Βασίλη Παναγιωτόπουλο, που με την εμπειρία και το επιστημονικό βάρος του, και με την πολύτιμη βοήθειά της, επιτυγχάνει να κινήσει το δημόσιο ενδιαφέρον, το ενδιαφέρον του Δήμου Ερμούπολης, της Εταιρίας Σπουδών της Σχολής Μωραΐτη, και ορισμένων πολιτών για τη διάσωση στοιχείων της αναπτυξιακής εξέλιξης που συντελέστηκε στην Ερμούπολη πριν 150 χρόνια περίπου. Αναφέρομαι στη δημιουργία του Βιομηχανικού Μουσείου Σύρου, που μαζί με το Λαύριο αποτελούν τους πιο σημαντικούς μουσειακούς χώρους βιομηχανικής τεχνολογίας της χώρας. Το Βιομηχανικό Μουσείο Σύρου δεν θα υπήρχε χωρίς το πάθος, την αίσθηση της ιστορικής σημασίας και τις πρωτοβουλίες των δύο αυτών προσώπων, τη συμβολή όσων στήριξαν οικονομικά και μη οικονομικά το εγχείρημα και της τότε Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Στο παράδειγμα αυτό έχουμε δύο ιστορικούς η συμβολή των οποίων επεκτάθηκε στη διάσωση της ιστορικής μνήμης, όχι μόνο στο θεωρητικό επίπεδο αλλά και στη φυσική της μορφή. Ως αποτέλεσμα, η Σύρος τις τελευταίες δεκαετίες πήρε μια μορφή οικονομικής εξέλιξης πολύ διαφορετική απ’ ό,τι άλλα Κυκλαδονήσια, συνδυάζοντας την οικονομική της ανάπτυξη με μια ιδιαίτερη πνευματική διάσταση. Η Ερμούπολη φωτογραφημένη το 1927 από το νοτιοανατολικό άκρο, με το νεόκτιστο κτίριο του Ορφανοτροφείου της Near East σε πρώτο πλάνο. ΓΑΝ/ΑΝΚ, Αρχείο Ανδρέα Δρακάκη. Φ. 54/345. Tο έργο Ερμούπολη Σύρου. 1823-1940 είναι μια πολύ σημαντική προσπάθεια καταγραφής και ανάλυσης ενός πολύ ενδιαφέροντος οικονομικού επιτεύγματος σε μια Ελλάδα που μόλις είχε απελευθερωθεί από την οθωμανική ασφυξία, το οποίο ξεπερνάει τα 100 χρόνια. Στη διάρκεια 1823-1940, το τι εξελίξεις σημειώθηκαν στην Ερμούπολη είχε έντονες επιπτώσεις στο βιοτικό επίπεδο των κατοίκων του νησιού, προσέλκυσε επιχειρηματικό δυναμικό και από άλλα σημεία της Ελλάδας και υποκίνησε μια αλυσίδα εξωτερικών επιδράσεων στην ανάπτυξη της Ερμούπολης και του νησιοΤο βιβλίο αυτό εκδόθηκε σε δύο τόμους. Ο πρώτος αποτελεί μια ιστορική, οικονομική και κοινωνικο-πολιτική ανάλυση εξελίξεων που ήδη ανέφερα, και τις οποίες θα συμπληρώσω στη συνέχεια. Ο δεύτερος τόμος έχει αρχειακό χαρακτήρα. Καταγράφει στοιχεία για επιχειρήσεις, κλάδους, ιδρυτές και οικογένειες που ενεπλάκησαν στις διαδικασίες αυτές, ημερομηνίες κ.ά. Δεν περιλαμβάνει ανάλυση, αποτελεί όμως μια δουλειά βάσης, που μπορεί να βοηθήσει άλλους ερευνητές να αναλύσουν πρόσθετες θεματικές σχετικές με το κεντρικό αντικείμενο. Η παρουσίαση που γίνεται εδώ αφορά τον πρώτο τόμο. Το έργο έχει πολλές αναγνώσεις, αλλά θα σταθώ σε δύο, μια μικροσκοπική και μια μακροσκοπική. Η ανάλυση της Χριστίνας Αγριαντώνη επικεντρώνεται στη μικροσκοπική πλευρά, δηλαδή σε ένα εκτεταμένο σύνολο σχέσεων, όπως, ενδεικτικά, ποιες μονάδες δημιουργήθηκαν, πότε και σε τι κλάδους σημειώθηκε ανάπτυξη στην Ερμούπολη, με τι επιτεύγματα και προβλήματα, ποιες οικογένειες πρωτοστάτησαν, πώς λειτούργησαν οι επιχειρήσεις, με ποιο τρόπο χρηματοδοτήθηκαν, τι δυσκολίες, επιτυχίες και επιδράσεις είχαν. Η συγγραφέας παρακολουθεί λιθάρι προς λιθάρι την εξέλιξη του εμπορίου και των βιομηχανικών δραστηριοτήτων και μιας σειράς σοβαρών έργων: π.χ. πότε ξεκίνησε ο φάρος, ο μώλος, οι αποθήκες ή τα μαγαζιά στο λιμάνι, τι προβλήματα παρουσιάστηκαν, πώς έγινε η ρυμοτόμηση της πόλης, πώς τα κέρδη από το εμπόριο χρηματοδότησαν άλλα έργα, όπως το νοσοκομείο ή το γυμνάσιο, πώς χρηματοδοτήθηκε το ορφανοτροφείο, τι προβλήματα προέκυπταν από τα τεχνολογικά χάσματα που αναδείκνυε η βιομηχανική επανάσταση της εποχής, αλλά και πόσο γρήγορα προωθήθηκαν σύγχρονες τεχνολογικές εγκαταστάσεις, λ.χ. τηλέγραφος. Ειδικότερα, στο βιβλίο καταγράφεται η δημιουργία 100 βιομηχανικών επιχειρήσεων μεταξύ 1840-1940. Ακολουθώντας τη συλλογιστική της Αγριαντώνη, μπορεί κανείς να διακρίνει έξι περιόδους στην οικονομική εξέλιξη της Ερμούπολης/Σύρου: 1. 1824-1840. Αποτελεί την πρώτη περίοδο, δηλαδή μια περίοδο άνθισης της Σύρου, από ένα τυπικό φτωχό νησί στην αρχή της ελληνικής επανάστασης σε ένα ναυτιλιακό/εμπορικό κέντρο, με αξιοσημείωτη αύξηση του πληθυσμού και των εμπορικών δραστηριοτήτων. Οι πρώτες αλλαγές σημειώνονται τα χρόνια 1821-1823, οπότε έχουμε μια αραιή άφιξη προσφύγων από άλλα μέρη, που κινδύνευαν ή επλήγησαν από τους Οθωμανούς, μια άνοδο της κίνησης του λιμανιού, με την εγκατάσταση εμπόρων, που οδήγησαν ώστε μια ερημική ακτή να διαμορφωθεί σταδιακά, αλλά σε σύντομο διάστημα, σε οργανωμένη αγορά. Από το 1824 και μετά, η εισροή πληθυσμών πήρε πιο μαζικό χαρακτήρα, και το 1825 καταγράφεται ήδη η δημιουργία μιας πόλης. Η Σύρος είχε γίνει καταφύγιο των ομογενών που ήθελαν να ξεφύγουν από την τυραννία των Οθωμανών, και εξελισσόταν σε κέντρο εμπορίου και αποθήκη της Ελλάδας. Οι Χιώτες που εκδιώχθηκαν από το νησί τους (γύρω στο 30% του πληθυσμού της Σύρου), πρώτοι οργανώθηκαν σε κοινότητα, πρωτοστάτησαν στην εμπορική ανάπτυξη της Ερμούπολης και επηρέασαν καθοριστικά τη φυσιογνωμία της, φέρνοντας έναν κοσμοπολίτικο αέρα και προωθημένες αστικές συνήθειες – όπως αναφέρει η συγγραφέας. Το 1824, η Σύρος είναι πλέον γνωστή ως κέντρο του εμπορίου στην Ανατολική Μεσόγειο, όπου, βέβαια, σημαντικό τμήμα των συναλλαγών ήταν και δραστηριότητες που δεν θα ακούγονταν πολύ κολακευτικά με τα σημερινά κριτήρια, ήταν όμως τυπικές για την εποχή εκείνη (λαθρεμπόριο, εμπόριο σκλάβων, συνεργασία με τους πειρατές, κιβδηλοποιία κ.ά.). Στα χρόνια εκείνα, η Σύρος εξελίσσεται σε εμπορικό κέντρο αναπτύσσοντας διασυνδέσεις με την Αίγυπτο, την Αγγλία, την Τουρκία, τη Νότια Ρωσία, τις παραδουνάβιες χώρες (π.χ. εξαγωγές αγγλικών υφασμάτων, δέρματα, σιτάρι, γαιάνθρακες, εφοδιασμός σκαφών) και είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον το πόσο γρήγορα, πόσο εξαπλωμένα και κερδοφόρα ήταν τα δίκτυα αυτά. Η Αγριαντώνη παραθέτει πολλές λεπτομέρειες π.χ. για το περιεχόμενο, την κατεύθυνση και μορφή των συναλλαγών, τον αριθμό και τύπο πλοίων, τις μορφές εμπορίου κ.ά. Από το 1824 αρχίζει και η ναυπηγική δραστηριότητα, με επισκευές σκαφών που είχαν υποστεί ζημιές ή με τη μετασκευή σκαφών σε πυρπολικά. Το 1825 η πόλη αποκτά το όνομα Ερμούπολη. Το 1832 συντάσσεται Σχέδιο πόλης, με μακρόχρονη εφαρμογή και το 1858/9 ακολουθεί τηλεγραφική σύνδεση με τον Πειραιά. Εκτός όμως από τις υλικές, διακρίνονται και άυλες υποδομές με την υιοθέτηση νέων θεσμών (ελευθερία άσκησης επιχειρηματικής δραστηριότητας, ο εμπορικός κώδικας, ο θεσμός της ιδιοκτησίας, το εμποροδικείο, τα εμπορικά επιμελητήρια κ.ά). Η Ερμούπολη ως εμπορικό κέντρο σήμαινε τη συγκρότηση ενός ευρύτερου τοπικού χρηματοπιστωτικού συστήματος (ναυτο-δανείων, ασφαλίσεων, λογιστικών υπηρεσιών), μέσα από τα οποία στα επόμενα έτη αναδείχθηκαν πολλοί τραπεζίτες . Ο μετασχηματισμός αυτός της Ερμούπολης ως εμποροναυτιλιακού κέντρου αποτέλεσε μάλιστα παράγοντα, που επέτρεψε στη συνέχεια τη μετεξέλιξη των βιοτεχνικών-βιομηχανικών δραστηριοτήτων, όπως τα βυρσοδεψεία, που σύντομα όμως αρχίζουν να αντιμετωπίζουν σοβαρά προβλήματα από τον διεθνή ανταγωνισμό. 2. 1840-1860. Αποτελεί τη δεύτερη περίοδο, που σηματοδοτεί την άνθιση, αλλά και τη συρρίκνωση της ναυπηγικής βιομηχανίας στο Νεώριο, που στήριξε και στηριζόταν στις εμπορικές δραστηριότητες. Στο τέλος της περιόδου αυτής ακολουθεί η κρίση και η πτωτική τάση της δραστηριότητας αυτής. Μέσα στην εικοσαετία εκείνη, η δεκαετία 1850-1860 είναι κομβική για τη Σύρο. Αποτελεί την αρχή της φθοράς της, λόγω των μεγάλων αλλαγών στο σιτεμπόριο, τη μετάβαση από τα ιστιοπλόα στα ατμόπλοια και την κρίση της ιστιοφόρου ναυτιλίας (1849-1851), τη δημιουργία του τηλέγραφου, το άνοιγμα του Σουέζ, σε συνδυασμό με τον Ρωσοτουρκικό πόλεμο (1853) και τον Κριμαϊκό πόλεμο (1854-1856). Ξαφνιάζεται κανείς, όταν διαβάζει ότι, στις συνθήκες κρίσης των ετών εκείνων, η επιχειρηματική κοινότητα κάνει την πρόταση να μετατραπεί το λιμάνι σε κέντρο offshore. 3. 1860-1912. Αφορά στην τρίτη περίοδο. Ιδιαίτερα τα χρόνια μετά το 1880 σηματοδοτούν το οριστικό τέλος της εμποροναυτιλιακής ακμής της Ερμούπολης, και το άνοιγμα μια νέας φάσης, με τη μετεξέλιξη της οικονομίας της προς βιομηχανικές-βιοτεχνικές δραστηριότητες. Δημιουργούνται μικρές, μεσαίες και κάποιες μεγαλύτερες μονάδες (βυρσοδεψεία, αλευροβιομηχανία, κλωστοϋφαντουργικά, δραστηριότητες για τις ανάγκες των ατμόπλοιων, τη λιμενική οικονομία κ.ά.). Απέναντι στις εξελίξεις αυτές, το ερώτημα που εύλογα εγείρει η Αγριαντώνη είναι ποιες διασυνδέσεις αναπτύχθηκαν μεταξύ ναυτιλιακής-εμπορικής ανάπτυξης και βιομηχανικής ακμής που ακολούθησε και τι επιδράσεις είχαν. Το συμπέρασμά της είναι ότι εμπόριο και ναυτιλία υποκίνησαν σταδιακά βιομηχανικές-βιοτεχνικές δραστηριότητες, οι οποίες μετά τη συρρίκνωση των ναυτιλιακών-ναυπηγικών δραστηριοτήτων μπόρεσαν να μετεξελιχθούν και η ανάπτυξη των οποίων δεν θα μπορούσε να έχει συντελεστεί αν δεν είχε προηγηθεί η ανάδειξη της Ερμούπολης σε λιμάνι και κέντρο της Ανατολικής Μεσογείου και η κατάρρευση των ναυτιλιακών δραστηριοτήτων. 4. 1912-1918. Στην τέταρτη αυτή περίοδο, που συμπίπτει με την περίοδο του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, αναδείχθηκαν πολλοί περιορισμοί, που συνιστούσαν ακόμα μεγαλύτερο πλήγμα για το Νεώριο και τις δραστηριότητες που συνδέονταν με τις ναυπηγήσεις, 5. 1918-1924. Είναι η πέμπτη σύντομη περίοδος, στην οποία συντελείται μια ισχυρή ανάκαμψη των επιχειρηματικών δραστηριοτήτων εν γένει στην Ελλάδα, που όμως έχει μικρό αντίκτυπο στη Σύρο, η οποία κινείται σε τροχιά φθοράς. 6. 1924-1939. Τέλος, η έκτη περίοδος είναι πλέον φάση παρακμής. Η Ερμούπολη και η Σύρος δίνουν αγώνα για επιβίωση, περνούν σε φάση κρίσης, συρρίκνωσης και ευρύτερης φυγής εργαζόμενων και κεφαλαίων. Υπάρχουν μαθήματα που μπορεί κανείς να αντλήσει από την ιστορία της Ερμούπολης για σήμερα; Πιθανόν. Μαθήματα υπάρχουν οπωσδήποτε σε ό,τι αφορά την κατανόηση της ιστορίας μας, των ευκαιριών που δημιουργήθηκαν ή των λόγων για τους οποίους έσβησαν. Αναπόφευκτα προκύπτει το ερώτημα και ο προβληματισμός: θα μπορούσε να είναι διαφορετικά; Μια απάντηση δεν είναι εύκολη. Συνήθως η ροή της ιστορίας έχει έναν καταναγκασμό που δεν ευνοεί τέτοιες υποθέσεις. Το λοιμοκαθαρτήριο κατά την οικοδόμησή του (1840). Στη παραλία εργάτες ξελεσιάζουν δέρματα. Υδατογραφία του Wilhelm von Weiler, Μουσείο Μπενάκη. Επίσης, με τη σημερινή οπτική, που το κράτος παίζει κρίσιμο ρόλο στις οικονομικές εξελίξεις, ίσως έμπαινε κανείς στον πειρασμό να εξετάσει τι ρόλο είχε το ελληνικό κράτος στη διαδικασία αυτή και γιατί δεν παρενέβη προκειμένου να επηρεάσει τις εξελίξεις. Όμως, πριν το 1940 η έννοια του κράτους ως μοχλού ανάπτυξης, με τη μεταπολεμική μορφή που γνωρίζουμε, ήταν ακόμα σε προνηπιακή φάση. Υπήρχαν μέτρα πολιτικής που διευκόλυναν ή επηρέαζαν ή παρεμπόδιζαν ειδικές εξελίξεις, αλλά όχι στην έκταση που γνωρίζουμε μεταπολεμικά. Μάλιστα, η έννοια της ανάπτυξης της βιομηχανίας πολεμήθηκε έντονα προπολεμικά στην Ελλάδα. Όποιος έχει ασχοληθεί με παρόμοιες θεματικές, γνωρίζει τις τεράστιες δυσκολίες της ανεύρεσης και της αξιοποίησης πηγών έγκυρης πληροφόρησης. Η Αγριαντώνη παραθέτει μια εντυπωσιακή βιβλιογραφία: 247 ελληνόγλωσσα έργα και περίπου άλλα τόσα ξενόγλωσσα, όπως και πολλά αρχεία, εφημερίδες της εποχής και άλλες εκδόσεις. Η δυσκολία φαίνεται καθώς από τα 247 ελληνόγλωσσα έργα μόνο 14 αφορούν ειδικά τα οικονομικά της Σύρου, που είναι και το κεντρικό θέμα του βιβλίου. Η Χριστίνα Αγριαντώνη στο δίτομο αυτό έργο επιτυγχάνει ταυτόχρονα μια ανάλυση και μια σύνθεση γύρω από τη θεματική της. Όπως αναφέρθηκε, παρουσιάζει ένα διάσπαρτο, δύσκολο και αποσπασματικό υλικό, που προσφέρει αναρίθμητες ψηφίδες μιας πραγματικότητας. Ταυτόχρονα, κάνει μια σύνθεση του υλικού αυτού συγκροτώντας ένα αφήγημα που συμπληρώνει την οικονομική ιστορία της χώρας και μπορεί να δέσει με άλλα αφηγήματα. Σε ό,τι αφορά τη μακροσκοπική οπτική, για όσους θέλουν να δουν το θέμα συνολικότερα, αυτή απορρέει από τη μικροσκοπική. Η μακροσκοπική οπτική δείχνει πώς ανέβηκε και πώς έσβησε μια αναπτυξιακή εξέλιξη, που σημειώθηκε σε μια οικονομικά ασήμαντη μέχρι το 1830 κουκίδα στην ελληνικό χάρτη. Στην οικονομική ιστορία, παρόμοια φαινόμενα σημειώθηκαν σε πολλές περιπτώσεις και χώρες. Γι’ αυτό και θα είχε ενδιαφέρον να δει κανείς περιπτώσεις ανάλογες με την Ερμούπολη σε άλλα μέρη της Ελλάδας (στο μέτρο που υπάρχουν), αλλά και σε άλλα σημεία της Ευρώπης και, κυρίως, για ποιους λόγους οι περιπτώσεις αυτές έμειναν πίσω από τις εξελίξεις. Τι παρά ταύτα πέτυχαν στην πορεία τους. Η εκβιομηχάνιση ηγέτιδων χωρών (Αγγλία, Γερμανία, Γαλλία κ.ά.) αποτελεί αφετηρία για να κατανοήσει κανείς, ποιες δυνάμεις έκαναν εφικτή την άνοδο αυτή, σε τι μετασχηματισμούς και ανατροπές οδήγησαν, αλλά και τι αδυναμίες και κενά δεν επέτρεψαν μια πιο ανθεκτική και διαρκή ισχυροποίηση μικρών και μεσαίων κοιτίδων βιομηχανικής ανάπτυξης, ιδίως σε αδύναμες χώρες όπως η Ελλάδα. Πάντως, από μακροσκοπική σκοπιά, η Ερμούπολη παρουσιάζει ενδιαφέρον για περισσότερους λόγους: — Η πόλη ξεκινά από μηδενική βάση, στη μέση του Αιγαίου και χωρίς προϊστορία αναπτυγμένων οικονομικών δραστηριοτήτων, — Είναι εντυπωσιακό το πόσο γρήγορα αναπτύχθηκε πληθυσμιακά, εμπορικά, ναυτιλιακά και δικτυώθηκε διεθνώς. Σε ελάχιστες δεκαετίες, από μια αγροτική βάση αναπτύσσει βιομηχανικές δραστηριότητες μικρές μεν, αλλά σε περισσότερους κλάδους, ορισμένες από τις οποίες είναι συνδεδεμένες με τα ναυπηγεία και τη ναυτιλία, — Αποτελεί παράδειγμα για το πώς μια θετική εξέλιξη δεν σημαίνει αυτόματη διασφάλιση πλεονεκτημάτων για τη συνέχεια, αν υπάρχει αδυναμία να παρακολουθηθούν οι τεχνολογικές εξελίξεις – οι εξελίξεις γενικώς, — Αποτελεί ένα παράδειγμα για το τι αλλαγές στο διεθνές και στο εθνικό περιβάλλον επηρέασαν την εξέλιξή της (π.χ. στις διεθνείς εμπορικές ροές, στην ανάπτυξη άλλων κέντρων στην Ελλάδα ή στον ευρύτερο γεωγραφικό χώρο, τεχνολογικές αλλαγές), — Η Αγριαντώνη μας ανοίγει και ένα σοβαρό παράθυρο και στο θέμα των εργασιακών σχέσεων και μισθών, όπως διαμορφώθηκαν στο πλαίσιο των πολύμορφων μετασχηματισμών που συντελέστηκαν στη Σύρο στην μακρά περίοδο 1830-1940. Δεν είναι εύκολο να εκτιμήσει κανείς σήμερα τι σήμαιναν οι αμοιβές που αναφέρονται· όμως, φαίνεται, ότι για τους εργαζόμενους άνδρες ή γυναίκες στην κλωστοϋφαντουργία, στα βυρσοδεψεία και αλλού οι συνθήκες αμοιβής και εργασίας ήταν πολύ δύσκολες, και όχι μόνο στη Σύρο. Στην ανάλυσή της η συγγραφέας παραθέτει στοιχεία για τη διαχρονική εξέλιξη αυτών των μεγεθών στη διάρκεια του 19ου αιώνα, στο 1914-1918 και στα χρόνια παρακμής που ακολούθησαν, όπως και για τις εντάσεις, τις απεργίες και τις ρήξεις που επήλθαν στο πατερναλιστικό υπόδειγμα που κυριάρχησε για μεγάλο διάστημα στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, — Η ανάλυση σχετίζεται και με τον κλάδο της βιομηχανικής αρχαιολογίας, της ιστορίας της τεχνολογίας σε διάφορους κλάδους, των τεχνολογικών καινοτομιών, της σταδιακής παρακμής ενδιάμεσων σταθμών στην Ανατολική Μεσόγειο κ.ά. Δεν θα υπερβάλω αν πω, ότι το έργο αυτό αποτελεί «κατάθεση ψυχής». Όλοι γράφουμε διάφορα βιβλία και κάποιο από αυτά μπορεί να είναι έργο ζωής. Είναι η περίπτωση του δίτομου αυτού βιβλίου, που θεωρώ ότι θα είναι βιβλίο αναφοράς, κυρίως για την Ερμούπολη, αλλά ακόμα και ως περίπτωση-παράδειγμα (case study) για τη μορφή, τα μονοπάτια και τις διαδικασίες που ακολούθησε η, ισχνή βέβαια, βιομηχανική ανάπτυξη στη νεότερη Ελλάδα.

Κοιτίδες ανάπτυξης: Ερμούπολη Σύρου

Σύνδεση