Το 2022, η ουκρανική πόλη της Μαριούπολης υπέστη μια από τις πιο βάναυσες πολιορκίες στην σύγχρονη ευρωπαϊκή ιστορία. Έγινε σύμβολο της ρωσικής εισβολής πλήρους κλίμακας που ξεκίνησε στις 24 Φεβρουαρίου πριν από τρία χρόνια. Το γεγονός ότι η Μαριούπολη υπήρξε μέχρι τώρα μια εθνοτικά ελληνική πόλη είναι κάπως λιγότερο γνωστό. Λειτουργούσε ως πολιτισμικό κέντρο για τους Έλληνες που αποτελούσαν την τρίτη μεγαλύτερη εθνοτική ομάδα στη Νοτιοανατολική Ουκρανία μετά τους Ουκρανούς και τους Ρώσους.

Σήμερα η πόλη βρίσκεται υπό ρωσική κατοχή. Ο ακριβής αριθμός των πολιτών της Μαριούπολης που σκοτώθηκαν κατά τη διάρκεια της πολιορκίας είναι άγνωστος. Το κτίριο της Ομοσπονδίας των Ελληνικών Συλλόγων της Ουκρανίας υπέστη ζημιές και λεηλατήθηκε. Η πινακίδα καλωσορίσματος της πόλης της Μαριούπολης γραμμένη στα ελληνικά καταστράφηκε. Το τελευταίο τεύχος της μηνιαίας εφημερίδας «Έλληνες της Ουκρανίας» (Эллины Украины) εκδόθηκε τον Ιανουάριο του 2022. Η μοναδική κουλτούρα των Ελλήνων της Μαριούπολης κινδυνεύει να εξαφανιστεί μπροστά στα μάτια μας. Παρακάτω θα διαβάσετε μια συζήτηση με τέσσερις Ελληνίδες της Μαριούπολης που επέζησαν από τη ρωσική επίθεση και συμφώνησαν να μοιραστούν τις μαρτυρίες τους, τις γνώσεις και τις ελπίδες τους για τους Έλληνες της Μαριούπολης.

1.

Όλες οι ελληνικές οικογένειες επλήγησαν τη Σοβιετική περίοδο

Τετιάνα Λιούμπτσενκο, Καθηγήτρια στην Έδρα των Νέων Ελληνικών και Μετάφρασης στο Εθνικό Γλωσσολογικό Πανεπιστήμιο του Κιέβου, εκπρόσωπος της ΜΚΟ «Ένωση των Ελλήνων της Ουκρανίας στην Ελλάδα», επικεφαλής του ψηφιακού έργου «Η κληρονομιά των Ελλήνων της Μαριούπολης» (“The Legacy of the Mariupol Greeks”). Εγκαταστάθηκε στην Θεσσαλονίκη το 2022.

 
ΝΚ: Ποιοι είναι οι Έλληνες της Μαριούπολης; Πώς συνέβη και τόσο πολλοί Έλληνες ζούσαν σε αυτό το τμήμα της περιφέρειας του Ντονέτσκ;

ΤΛ: Ο όρος «Έλληνες της Μαριούπολης» είναι ευρύς. Τον χρησιμοποιούμε όχι μόνο για τους Έλληνες που ζούσαν στην πόλη της Μαριούπολης αλλά και γι’ αυτούς που ζούσαν στα ελληνικά χωριά που δημιουργήθηκαν δίπλα από την πόλη. Κάποιες φορές ονομάζονται επίσης «Έλληνες Ναντάζοφ» (Έλληνες της Βόρειας Αζοφικής), αλλά προτιμώ τον όρο «Έλληνες της Μαριούπολης» γιατί η Νανταζοβία περιλαμβάνει κάποια εδάφη που δεν ανήκουν στην Ουκρανία και κατοικούνται από μια διαφορετική ομάδα Ελλήνων. Οι Έλληνες της Μαριούπολης είναι μια μοναδική εθνο-θρησκευτική ομάδα διαφορετική από άλλες ομάδες Ελλήνων στην Ουκρανία, για παράδειγμα τους Πόντιους Έλληνες.

Οι Έλληνες της Μαριούπολης κατάγονται από την Κριμαία. Οι ιστορικοί διαφωνούν για το πώς εμφανίστηκαν εκεί γιατί οι Έλληνες ζούσαν στην χερσόνησο από την αρχαιότητα. Αλλά οι περισσότεροι συμφωνούν ότι οι πρόγονοι των Ελλήνων της Μαριούπολης έφτασαν στην Κριμαία κατά την Βυζαντινή εποχή. Το 1778 οι Έλληνες μετεγκαταστάθηκαν από την Κριμαία από την Μεγάλη Αικατερίνη – θα μπορούσα να πω ακόμα, απελάθηκαν, διότι ήταν μια αναγκαστική μετεγκατάσταση. Με την συνοδεία του στρατηγού Σουβόροφ, μετά από πολλούς μήνες περιπλάνησης, εγκαταστάθηκαν σε μια τοποθεσία που εκείνη την εποχή ήταν φυλάκιο των Κοζάκων. Εκεί οι Έλληνες ίδρυσαν την πόλη της Μαριούπολης.

Πάνω: Λιμάνι της Μαριούπολης, φωτογραφία από την Άντζελα Μπιλοντίντ. Κάτω: Ομοσπονδία Ελληνικών Συλλόγων Ουκρανίας και Ελληνικό Ιατρικό Κέντρο, φωτογραφία από τον Λεβ Σαντάλοβ, πριν από τον πόλεμο. Το κτίριο της Ομοσπονδίας υπέστη ζημιές και λεηλατήθηκε.

ΝΚ: Γνωρίζατε για τις ελληνικές σας ρίζες; Η οικογένειά σας ακολουθούσε τις ελληνικές παραδόσεις;

ΤΛ: Η ελληνική μου καταγωγή προέρχεται από την πλευρά του πατέρα μου. Μάθαινα την ιστορία της οικογένειάς μου κατά την παιδική μου ηλικία και όταν ήμουν νέα. Γεννήθηκα την τελευταία περίοδο της Σοβιετικής Ένωσης όταν οι περιορισμοί ήταν λιγότερο αυστηροί, αλλά γνώριζα ότι ο πατέρας μου αντιμετώπιζε προβλήματα επειδή ήταν Έλληνας: δεν γινόσουν δεκτός στο πανεπιστήμιο αν ήσουν Έλληνας, για παράδειγμα. Ήξερα από τους συγγενείς μου ότι ήταν μια πολύ επικίνδυνη περίοδος.

Πολλές στιγμές σε αυτή την ιστορία δεν αφορούν μονάχα την οικογένειά μου αλλά μια τραγωδία που αφορά όλους τους Έλληνες της Μαριούπολης. Το 1937, ήταν μια περίοδος τρομακτικών καταπιέσεων, της «Ελληνικής Επιχείρησης» της NKVD, κατά την οποία σχεδόν ολόκληρος ο ελληνικός πληθυσμός, όχι μόνο της Μαριούπολης αλλά όλης της Σοβιετικής Ένωσης, εκτελέστηκε ή εξορίστηκε στη Σιβηρία. Οι περισσότεροι άνθρωποι, ειδικά οι άνδρες, εκτελέστηκαν εντός 24 ωρών. Μια επιτροπή αποτελούμενη από τρία άτομα επέβαλλε τις ποινές.

Αυτές οι καταστολές συνεχίστηκαν και μετά από τη δεκαετία του 1930. Γνωρίζουμε ότι τη δεκαετία του 1940 στοχοποιούσαν ανθρώπους που είχαν ελληνική καταγωγή. Ο πατέρας μου γεννήθηκε το 1947. Το 1948 οι Αρχές πήγαν στο σπίτι της μητέρας του. Η οικογένειά του ήταν καθαρά ελληνική, με τη μητέρα του και τον πατέρα του από διαφορετικές κοινότητες. Έψαχναν τη μητέρα του πατέρα μου αλλά όχι τον πατέρα του. Η γιαγιά μου κατάφερε να διαφύγει από το σπίτι και να κρυφτεί. Ο παππούς μου έκρυψε το μωρό στα γουρούνια για να μην ακούσει η NKVD τον θόρυβο από το κλάμα του παιδιού και το στείλει στην Τασκένδη ή στη Σιβηρία. Κατάφεραν να τον σώσουν.

Το 1995, λάβαμε μια επιστολή από έναν συγγενή στη Χιλή ο οποίος μας είπε ότι κάποιοι από την πλευρά του πατέρα μου ήταν συγγενείς του παγκοσμίου φήμης καλλιτέχνη Αρχίπ Κουίντζι. Αυτή η συγγενής μάς έστελνε γράμματα κάθε χρόνο επί πενήντα χρόνια αλλά δεν έφτασαν ποτέ λόγω του Σιδηρού Παραπετάσματος. Το 1995 το γράμμα τελικά έφτασε. Από αυτό ο πατέρας μου πληροφορήθηκε ότι μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση προσπάθησαν να εξοντώσουν την οικογένεια επειδή ήταν ευκατάστατη. Ο επικεφαλής της οικογένειας πλήρωσε πολλά χρήματα για να αλλάξει τα έγγραφα. Το αποτέλεσμα ήταν ότι δεν κυνήγησαν τον παππού μου τη δεκαετία του 1940. Αλλά τέτοιες περιπτώσεις εκ θαύματος σωτηρίας ήταν εξαιρέσεις. Δεν υπάρχει ούτε μια ελληνική οικογένεια που δεν επλήγη από τις καταστολές της Σοβιετικής περιόδου.

Υπάρχουν δύο ομάδες Ελλήνων της Μαριούπολης και οι δύο αυτοπροσδιορίζονται ως Έλληνες. Η μία ομάδα μιλάει μία διάλεκτο που συγγενεύει με τα Νέα Ελληνικά, τα Ρουμέικα, και η άλλη μιλάει Ουρούμ, μια τουρκογενή διάλεκτο. Είναι γλωσσικά πολύ διαφορετικές. Μετά το πρώτο μου έτος στο Κρατικό Πανεπιστήμιο της Μαριούπολης, όπου ξεκίνησα να σπουδάζω Νέα Ελληνικά, όλη η οικογένειά μου συγκεντρώθηκε για να με εξετάσει. Υπάρχουν πολλές παρόμοιες λέξεις ανάμεσα στα Ρουμέικα και τα Νέα Ελληνικά οπότε με εξέτασαν στο καθημερινό λεξιλόγιο. Και ήταν πολύ υπερήφανοι που τα μελετούσα.

ΝΚ: Γεννηθήκατε και μεγαλώσατε στη Μαριούπολη. Τι είδος πόλης ήταν; Πώς άλλαξε όταν η Ουκρανία κέρδισε την ανεξαρτησία της; Πώς αναβίωσε η ελληνική της κληρονομιά;

ΤΛ: Η Μαριούπολη είναι ένα λιμάνι, μια πόλη στη θάλασσα. Είναι πολύ πράσινη και φωτεινή. Φυσικά είναι δύσκολο να μιλάμε τώρα για αυτήν επειδή είναι ένα πολύ οδυνηρό θέμα για μας. Η πόλη μας είναι υπό κατοχή, έχει καταστραφεί και δεν γνωρίζουμε το καινούργιο της πρόσωπο.

Η Μαριούπολη άνθισε όταν η Ουκρανία απέκτησε την ανεξαρτησία της. Συμμετείχα στην ίδρυση του Τμήματος της Ελληνικής Φιλολογίας στο Κρατικό Πανεπιστήμιο της Μαριούπολης και στο ελληνικό κίνημα. Κάποια βήματα προς την αναβίωση της ελληνικής κληρονομιάς είχαν παρθεί προηγουμένως από τον Εντουάρντ Χατζίνοβ και τη λογοτεχνική του ομάδα η οποία είχε προσπαθήσει να αναβιώσει και να μελετήσει την ιστορία, την κουλτούρα και τη λογοτεχνία τις δεκαετίες 1970 και 1980. Υπήρξαν αποστολές από το Εθνικό Πανεπιστήμιο Ταράς Σεβτσένκο υπό την καθοδήγηση του Αντρίι Μπιλέτσκιι. Αλλά φυσικά η κλίμακα δεν ήταν τόσο μεγάλη όσο όταν η Ουκρανία έγινε ανεξάρτητη.

Καταρχάς, εκείνη την περίοδο λάβαμε τεράστια υποστήριξη από την Ελλάδα. Έρχονταν αποστολές συνέχεια, βοήθησαν με τη χρηματοδότηση νέων σχολείων και ιατρικών κέντρων, πρακτικές ασκήσεις, εκδρομές παιδιών σε καλοκαιρινές κατασκηνώσεις και τα λοιπά – οι επαφές αποκαταστάθηκαν. Υπήρχαν ευκαιρίες για τη διοργάνωση διαγωνισμών γλώσσας, φεστιβάλ – για παράδειγμα το εθνικό σπορ κουρές, ένας αγώνας πάλης όπου ο νικητής έπαιρνε ένα ζωντανό αρνί ως έπαθλο.

Ήταν και μια πολύ ανοιχτή πόλη. Όσον αφορά τα ελληνικά φεστιβάλ δεν ήταν αποκλειστικά για Έλληνες. Άνθρωποι όλων των εθνικοτήτων ήταν πάντα καλεσμένοι. Όλα τα προνόμια που συνόδευαν την υποστήριξη της Ελλάδας και της Κύπρου ήταν διαθέσιμα για όλους: οποιοσδήποτε φοιτητής μπορούσε να κάνει πρακτική άσκηση σε αυτές τις χώρες, όχι μόνο οι φοιτητές με ελληνικές ρίζες. Ένα παιδί μπορούσε να συμμετάσχει στο ελληνικό summer camp για να βελτιώσει την υγεία του και για να ενδιαφερθεί να μάθει την ελληνική γλώσσα και κουλτούρα.

Η Ουκρανία υποστήριζε την πόλη βελτιώνοντας τις υποδομές της και τον σχεδιασμό τοπίου όταν η Μαριούπολη έγινε πόλη πρώτης γραμμής αφού η Ρωσία ξεκίνησε την επίθεσή της το 2014.

ΝΚ: Τι συνέβαινε στην πόλη το 2014 όταν ξεκίνησε η εισβολή;

ΤΛ: Η Μαριούπολη διασπάστηκε ανάμεσα σε αυτούς που υποστήριζαν τις Ουκρανικές Αρχές και αυτούς που δεν τις υποστήριζαν. Ταυτόχρονα δεν υπήρξε ποτέ η άποψη ότι αυτή η πόλη θα έπρεπε να είναι μέρος της Ρωσίας. Οι άνθρωποι ανησυχούσαν για τον νέο νόμο εισαγωγής της ουκρανικής γλώσσας ως επίσημης γλώσσας του κράτους. Νόμιζαν ότι θα εφαρμοζόταν πολύ γρήγορα. Στην πραγματικότητα είχε σχεδιαστεί πολύ σταδιακά: ο χάρτης πορείας για την εισαγωγή της ουκρανικής γλώσσας στη σχολική εκπαίδευση, για παράδειγμα, την προγραμμάτιζε για το 2032. Σε όλα τα σχολεία της Μαριούπολης συνέχιζαν να διδάσκουν ρωσικά μέχρι και την ολοκληρωτική εισβολή. Υπήρχε επίσης νοσταλγία για την ΕΣΣΔ στην παλαιότερη γενιά: αντιστέκονταν στην ιδέα της Ευρωπαϊκής στροφής. Τους φαινόταν τρομακτική εξαιτίας της ρωσικής προπαγάνδας, η οποία δεν απαγορευόταν στην Ουκρανία και που συχνά παρουσίαζε την Ευρώπη με μελανά χρώματα: λόγου χάρη, τροφοδοτώντας και εκμεταλλευόμενη την ομοφοβία.

Το άλλο τμήμα του πληθυσμού της Μαριούπολης υποστήριζε ενεργά την ενσωμάτωση με την Ευρώπη. Ως επί το πλείστον, οι νέοι και οι μεσήλικες αντιλαμβάνονταν ότι με την ανεξαρτησία της Ουκρανίας, η Μαριούπολη είχε πραγματικά βελτιωθεί. Φυσικά η Ουκρανία προσπαθούσε να επιβεβαιώσει ότι αυτή η θεώρηση ήταν σωστή επενδύοντας πολύ στην ανάπτυξη της πόλης μετά το 2014.

ΝΚ: Η Μαριούπολη έγινε πόλη πρώτης γραμμής το 2014. Πώς ήταν;

ΤΛ: Μετά το 2014 βομβάρδιζαν συνεχώς κτίρια στη Μαριούπολη. Μια φορά, για παράδειγμα, ένας πύραυλος χτύπησε κάποιο σχολείο. Δυστυχώς υπήρχε ένας πληροφοριοδότης. Εκείνη την ημέρα όλοι οι μαθητές της πρώτης τάξης θα συγκεντρώνονταν. Ο πληροφοριοδότης είχε επιλέξει την ώρα που αναφερόταν στην επίσημη σχολική ανακοίνωση και ο πύραυλος χτύπησε το σχολείο τη συγκεκριμένη εκείνη ώρα. Ευτυχώς την προηγουμένη το σχολείο είχε αλλάξει την ώρα της συνάντησης, κάτι που γνωστοποιήθηκε μόνο στους γονείς και τους δασκάλους τηλεφωνικά.

Όλη αυτή την περίοδο τα περίχωρα της Μαριούπολης, ειδικά τα ελληνικά χωριά, βομβαρδίζονταν τακτικά. Μια μέρα ένας πύραυλος χτύπησε το ελληνικό χωριό Σαρτανά κατά τη διάρκεια μιας νεκρώσιμης ακολουθίας. Πολλοί άνθρωποι σκοτώθηκαν τότε. Οι βομβαρδισμοί δεν γίνονταν κάθε μέρα, αλλά δεν ήταν ποτέ ήσυχα και ειρηνικά από το 2014 έως το 2022.

Από τους κατοίκους της Μαριούπολης με τους οποίους συναναστράφηκα (και συζήτησα πολύ, όχι μόνο με τους συγγενείς μου αλλά και με τελείως αγνώστους που βοήθησα κατά την διάρκεια της πολιορκίας) άκουσα ότι ο λόγος για τον οποίο η πόλη καταστράφηκε με τον πιο βάναυσο τρόπο που ήταν δυνατόν ήταν για να ικανοποιηθεί η εκδίκηση της ρωσικής ηγεσίας για το γεγονός ότι η Μαριούπολη δεν είχε παραδοθεί. Περίμεναν να τους υποδεχθούν με ψωμί κι αλάτι, αλλά η Μαριούπολη προέβαλε σθεναρή αντίσταση.

2.

Έχουμε ήδη χορτάσει «σωτηρία»

Σβιτλάνα Αραμπατζή, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας στο Κρατικό Πανεπιστήμιο Μαριούπολης, επιστημονική συνεργάτις στο Πανεπιστήμιο του Όσλο. Εγκαταστάθηκε στη Νορβηγία το 2022.

 
ΝΚ: Θα μπορούσατε να μου πείτε την ιστορία της οικογένειάς σας; Γνωρίζατε τις ελληνικές σας ρίζες;

ΣΑ: Ναι. Αλλά τις ένιωθα περισσότερο όταν επισκεπτόμουν την αδελφή της γιαγιάς μου στο χωριό Στάαρι Κριμ (που σημαίνει «Παλιά Κριμαία»). Καταρχάς, μπορούσε να μιλάει άλλη γλώσσα. Δεν ήταν ελληνική αλλά τουρκική, γιατί το Στάαρι Κριμ κατοικείται από Ουρούμ, Έλληνες που μιλούν τουρκογενή γλώσσα. Εκτός από τη γλώσσα, πάντα μαγείρευε κάτι ελληνικό, από γλυκά έως πίτες. Και οι γιορτές μας ήταν διαφορετικές. Λόγου χάρη, υπήρχε μια γιορτή που η οικογένειά μας γιόρταζε κάθε χρόνο, και ακόμα και τώρα την γιορτάζουμε παρά την απόσταση ανάμεσά μας. Είναι η ημέρα του Αγίου Βασιλείου στις 13 Ιανουαρίου, μια καθαρά ελληνική παράδοση που ακολουθούσε η οικογένειά μου.

Ουκρανοελληνικό Φεστιβάλ «Μέγα Γιορτή», Μαριούπολη, φωτογραφίες από τον Λεβ Σαντάλοβ.

Ο προπάππους μου υπέστη δίωξη – είχε ανακηρυχθεί «εχθρός του λαού». Κατάφερε να συμπεριληφθεί στο 10% αυτών που δεν εκτελέστηκαν αλλά εξορίστηκαν στη Σιβηρία. Για οκτώ χρόνια η προγιαγιά μου μεγάλωσε μόνη της δύο παιδιά. Αλλά οι συνέπειες που βίωναν κάθε μέρα επειδή είχε ανακηρυχθεί εχθρός του λαού –και τα παιδιά του, συνεπώς, τα παιδιά ενός εχθρού του λαού– καθόρισαν τον τρόπο με τον οποίο η προγιαγιά μου τα μεγάλωσε, καθώς αργότερα και τη μητέρα μου. Γνώριζαν ότι ήταν Έλληνες αλλά δεν μιλούσαν για την ιστορία της οικογένειας. Τους ρώτησα πολύ αργότερα γιατί η οικογένεια βρισκόταν στη Σιβηρία, τόσο μακριά από το Στάαρι Κριμ. Απέφευγαν να απαντήσουν, αλλάζοντας θέμα. Αυτός ο φόβος των συνεπειών ήταν ο λόγος που η ελληνική κουλτούρα στην οικογένειά μου μπορούσε μόνο να παρατηρηθεί σε λίγα φαγητά που μαγειρεύαμε, όπως το τσεμπουρέκι και την παραδοσιακή πίτα στις 13 Ιανουαρίου (Ημέρα του Αγίου Βασιλείου). Αλλά όταν πήγαινα στο Στάαρι Κριμ μπορούσα να την αισθανθώ.

ΝΚ: Ο προπάππους σας διώχθηκε εξαιτίας της ελληνικής του καταγωγής;

ΣΑ: Ήταν το 1937, ακριβώς πριν την ενεργή έναρξη της Ελληνικής Επιχείρησης της NKVD. Οι φήμες λένε πως είπε, μεταξύ φίλων, ότι θα ήταν καλύτερα να υπήρχε άλλος ηγέτης εκτός του Στάλιν και κάποιος τον κατήγγειλε. Είναι δύσκολο να επιβεβαιωθεί. Αλλά το πιθανότερο είναι πως το γεγονός ότι εκδιώχθηκε πριν από τους άλλους Έλληνες του έσωσε την ζωή γιατί εκείνοι στην πλειονότητά τους εκτελέστηκαν. Τον πήραν πριν ακόμα οι μυλόπετρες αρχίσουν να αλέθουν ορμητικά. Εξορίστηκε στη Σιβηρία. Όπως μου είπε η γιαγιά μου, οι συνθήκες εκεί ήταν φρικτές. Ήταν ένα στρατόπεδο υλοτομίας. Τους μετέφεραν σε ένα απολύτως απροετοίμαστο μέρος, οι άνθρωποι κοιμούνταν σε σκηνές. Έπρεπε να χτίσουν οι ίδιοι τους στρατώνες τους. Και όσοι κοιμούνταν στις άκρες των σκηνών συχνά δεν ξυπνούσαν γιατί πάγωναν. Εκεί τραυματίστηκε στο πόδι. Τον έστειλαν για θεραπεία και γνώρισε έναν γιατρό από τη Μόσχα που τον έσωσε. Χάρη στο γεγονός ότι ο προπάππους μου ήταν λογιστής –μορφωμένος, πράγμα σπάνιο τότε– δεν τον έστειλαν πίσω στο στρατόπεδο υλοτομίας. Κρατούσε τα βιβλία. Αυτό του έσωσε τη ζωή γιατί ζούσε σε καλύτερες συνθήκες από τους άλλους φυλακισμένους. Δεν πάγωσε και δεν πέθανε. Δέκα χρόνια αργότερα επετράπη στην οικογένειά του να πάει μαζί του. Έτσι η προγιαγιά μου πήρε τις δύο της κόρες για να είναι μαζί του στη Σιβηρία. Πολύ σύντομα η υγεία της επιδεινώθηκε. Ο γιατρός είπε ότι το κλίμα δεν της έκανε καλό και τους επετράπη να επιστρέψουν στο Στάαρι Κριμ. Φυσικά δεν τους είχε απομείνει τίποτα εκεί –ούτε σπίτι, τίποτα– και έπρεπε να το ξαναχτίσουν. Ήταν ήδη στη δεκαετία του 1950, μετά τον θάνατο του Στάλιν.

ΝΚ: Θέλω να επιστρέψω σε αυτό που αναφέρατε για τους Έλληνες Ουρούμ που ζουν στο Στάαρι Κριμ και μιλούν τουρκογενή γλώσσα. Ποια είναι η θέση τους στην κουλτούρα των Ελλήνων της Μαριούπολης;

ΣΑ: Αυτοπροσδιορίζονται ξεκάθαρα ως Έλληνες. Η απάντησή τους στις προκλητικές μου ερωτήσεις, ότι η γλώσσα δεν έχει καμία σχέση με τα ελληνικά ήταν πάντα: «Όχι, είμαστε Έλληνες». Αυτό δεν ετίθετο υπό συζήτηση. Αλλά υπήρχε ανταγωνισμός μεταξύ όλων των ελληνικών χωριών, και οι άλλοι Έλληνες έλεγαν στη γιαγιά μου ότι ήταν κάποιο λάθος είδος Ελληνίδας γιατί μιλούσε την λάθος γλώσσα.

Νομίζω πως όσο πιο μακριά βρισκόταν το χωριό από τη Μαριούπολη, τόσο πιο πολύ διατηρούνταν η γλώσσα. Φυσικά, η γιαγιά μου μιλούσε ρωσικά με μένα. Δυστυχώς δεν μου μιλούσε Ουρούμ. Αλλά όταν την επισκέπτονταν οι φίλες της, αποκλειόμουν από ό,τι συνέβαινε. Νόμιζα ότι συζητούσαν για μένα και δεν μπορούσα να καταλάβω τίποτε. Κανείς δεν δίδαξε τη μητέρα μου, αλλά καταλαβαίνει τα Ουρούμ γιατί πήγε στο Στάαρι Κριμ να επισκεφθεί τη θεία της και τα έμαθε από εκείνη και τις φίλες της. Αλλά δεν μου τα έμαθαν και δεν σκέφτηκα να τους ζητήσω να μου τα μάθουν, δυστυχώς.

ΝΚ: Πώς βιώσατε την προσέγγιση των εθνικών μειονοτήτων στην Ουκρανία, συγκεκριμένα των Ελλήνων που έλαβε χώρα όταν η Ουκρανία έγινε ανεξάρτητη;

ΣΑ: Πήγα σχολείο στη Μαριούπολη μόλις η Ουκρανία απέκτησε την ανεξαρτησία, και κάναμε ελληνικά στην πέμπτη τάξη. Ήταν δεύτερη γλώσσα. Η δασκάλα των ελληνικών ήταν ίσως από τις πρώτες αποφοίτους του Ελληνικού Τμήματος του Πανεπιστημίου της Μαριούπολης. Αλλά πέθανε κατά τη διάρκεια της γέννας και τα ελληνικά μας μαθήματα σταμάτησαν. Μάθαμε το αλφάβητο όμως. Τη δεκαετία του 1990, ξεκίνησαν διεθνή συνέδρια στα οποία συμμετείχαν Έλληνες από την Ελλάδα. Ήταν ένα ισχυρό κίνητρο για το Κρατικό Πανεπιστήμιο της Μαριούπολης να αναπτυχθεί ως επιστημονικό κέντρο. Η Ομοσπονδία των Ελληνικών Συλλόγων της Ουκρανίας έγινε ένα πολιτιστικό κέντρο που οργάνωνε εκδηλώσεις και φεστιβάλ.

ΝΚ: Πώς γίνατε καθηγήτρια στο Κρατικό Πανεπιστήμιο της Μαριούπολης που μελετούσε τους Έλληνες της Ουκρανίας;

ΣΑ: Στη σχολή μου άρεσε περισσότερο η ιστορία. Το τρίτο έτος συμμετείχα σε μια εκπαιδευτική εκδρομή με την καθοδήγηση της Ειρήνης Πονομαριόβα. Διάβασα το άρθρο της για τα βιβλία οικιακής χρήσης που είχαν ως εκ θαύματος σωθεί σε κάποια ελληνικά χωριά. Παρείχαν πλήρεις πληροφορίες για τη σύνθεση μιας οικογένειας: επίθετα, εκπαίδευση, φυτά. Μου κίνησε την περιέργεια και ζήτησα πληροφορίες στο συμβούλιο του χωριού Στάαρι Κριμ. Αποδείχθηκε πως είχαν τέτοια βιβλία που χρονολογούνταν από το 1941. Έγραψα το πρώτο μου άρθρο για το υλικό αυτών των βιβλίων, αναλύοντας ηλικιακές δομές και γάμους. Διαπίστωσα ότι ακόμα και το 1941, το 89% όλων των γάμων στο χωριό ήταν ενδο-εθνοτικοί: οι Έλληνες παντρεύονταν Ελληνίδες, οι Ουκρανοί Ουκρανές. Ήταν ήδη η Σοβιετική περίοδος, υπήρχαν καταστολές, οι περισσότεροι ήδη μιλούσαν ρωσικά, αλλά και πάλι! Έπειτα συνέχισα τις μεταπτυχιακές μου σπουδές. Το Τμήμα μας ασχολούνταν με τους Έλληνες Ναντάζοφ και εργάστηκα στο πλαίσιο αυτού του θέματος. Αργότερα έγραψα ένα βιβλίο για το Στάαρι Κριμ μαζί με μια δασκάλα, την Γαλήνη Ναμετσενιούκ που είχε συλλέξει υλικό και φωτογραφίες του χωριού. Χαίρομαι που το έκανα γιατί τώρα είναι αδύνατον να βρει κανείς τέτοιο υλικό και φωτογραφίες, ενώ το βιβλίο τα έχει όλα συγκεντρωμένα.

ΝΚ: Το Στάαρι Κριμ είναι τώρα υπό κατοχή;

ΣΑ: Ναι, είναι δίπλα από τη Μαριούπολη – δηλαδή τώρα θεωρείται μέρος της πόλης στη γειτονιά του Κάλμιους.

ΝΚ: Τώρα βρίσκεστε στη Νορβηγία. Μπορείτε να μοιραστείτε την ιστορία σας; Πώς συνέβη αυτό;

ΣΑ: Φύγαμε από τη Μαριούπολη το 2022, την τρίτη μέρα του πολέμου, χωρίς να περιμένουμε τι θα συνέβαινε μετά. Το 2015 βρεθήκαμε στον βομβαρδισμό στο Βοστότσνι, όταν η Ρωσία βομβάρδισε την πόλη για πρώτη φορά. Περίπου τριάντα άνθρωποι σκοτώθηκαν στη γειτονιά. Εξαιτίας της ανάμνησης της εμπειρίας αυτής της επίθεσης και των ψυχολογικών συνεπειών –είχα ένα μικρό παιδί τότε– αποφασίσαμε ότι δεν πρέπει να περιμένουμε. Ο σύζυγός μου είναι σε αναπηρικό καρότσι και δεν ήταν δυνατόν να κρυφτούμε στο υπόγειο. Περάσαμε ορισμένους μήνες στη Δυτική Ουκρανία και έπειτα αποφασίσαμε να πάμε στη Νορβηγία.

ΝΚ: Ως ιστορικός ποιο πράγμα για τους Έλληνες της Ουκρανίας θεωρείτε ότι θα πρέπει να γίνει πιο γνωστό στην Ελλάδα ή στον κόσμο;

ΣΑ: Τα γεγονότα που αφορούν την μετεγκατάσταση από την Κριμαία συχνά γίνονται αποδεκτά όπως περιγράφονται στη ρωσική ιστοριογραφία η οποία ισχυρίζεται ότι ήταν μια απελευθέρωση, μια καλή πράξη, διότι η Ρωσία έσωζε αυτούς τους Έλληνες από τους Τατάρους. Αλλά θα πρέπει να συζητούνται ως μια απέλαση. Τώρα μπορούμε να δούμε πόσο πολλές σχέσεις είχαν οι Έλληνες και οι Τάταροι, καθώς και μικτούς γάμους. Σήμερα βλέπω τους Έλληνες που έμειναν υπό κατοχή στη Μαριούπολη (και υπάρχουν πάρα πολλοί που έμειναν). Καταλαβαίνω ότι τίποτα δεν μπορεί να τους αναγκάσει να φύγουν, παρ’ όλα όσα βίωσαν. Πώς είναι δυνατό να πείσεις ανθρώπους που είναι εβδομήντα χρονών να μετακομίσουν;

Σήμερα επίσης η Ρωσία διαδίδει το μήνυμα ότι σώζει. Σύμφωνα με τη λογική της, με «έσωσε» στερώντας μου το σπίτι μου. Πριν από αυτό «έσωζε» τη Σοβιετική κοινωνία από τον προπάππου μου, έναν «εχθρό του λαού». Έτσι μας έχουν «σώσει» ήδη τρεις φορές. Έχουμε ήδη χορτάσει «σωτηρία». Είναι πια καιρός να σταματήσει αυτό.

3.

Θα επιστρέψω στο Ντονέτσκ όταν γίνει ξανά Ουκρανία

Σβιτλάνα Πετροπούλου, Διευθύντρια του Τμήματος Δημόσιας Διπλωματίας της «Ένωσης των Ελλήνων της Ουκρανίας στην Ελλάδα».

 
ΝΚ: Πώς νιώθατε για τις ελληνικές σας ρίζες; Η οικογένειά σας ακολουθούσε τις ελληνικές παραδόσεις;

ΣΠ: Όλη μου η ζωή συνδέεται με την Ελλάδα κατά κάποιο τρόπο. Η οικογένειά μου επικροτούσε τη μίξη των δύο πολιτισμών: του Ουκρανικού και του Ελληνικού. Η μητέρα μου είναι Ουκρανή αλλά πάντοτε αγαπούσε την ελληνική κουλτούρα, την ποίηση, τη μουσική. Μετακόμισε από την περιφέρεια Τσερκάσι στο ανατολικό τμήμα της Ουκρανίας – στην πόλη Γκόρλιβκα. Ο πατέρας μου κατάγεται από το ελληνικό χωριό Μπουγάς που ιδρύθηκε από Έλληνες τον 18ο αιώνα – 70 χιλιόμετρα έξω από την Μαριούπολη.

Θέατρο Δράματος της Μαριούπολης την επομένη του ρωσικού αεροπορικού βομβαρδισμού στις 16 Μαρτίου 2022. Φωτογραφία από τον Λεβ Σαντάλοβ.

Από την παιδική μου ηλικία προσπαθούσαμε να μάθουμε και για την ουκρανική και την ελληνική κουλτούρα. Φυσικά η πρόσβαση στην ουκρανική κουλτούρα ήταν πιο ανοιχτή διότι στο Ντονμπάς υπάρχουν πολλά ουκρανικά σχολεία και αποφοίτησα από ουκρανικό δημοτικό σχολείο. Για να ενισχύσουμε την ελληνική πλευρά, γίναμε μέλη της Ελληνικής Ένωσης «Αργώ» στην πόλη Γκόρλιβκα όπου γεννήθηκα, όταν η αδερφή μου ήταν δέκα και εγώ οκτώ ετών. Στην Γκόρλιβκα υπήρχαν πολλοί Έλληνες· κάποιοι ήταν από ελληνικά χωριά ή οι γονείς τους ή οι παππούδες και γιαγιάδες τους ήταν Έλληνες.

ΝΚ: Μελετήσατε τη Νέα Ελληνική Γλώσσα;

ΣΠ: Ναι, από παιδί. Αλλά ήταν δύσκολο να λάβει κανείς καλή εκπαίδευση και να βρει λογοτεχνία στα ελληνικά. Υπήρχε έλλειψη δασκάλων με γνώση Νέων Ελληνικών. Η Γκόρλιβκα βρίσκεται αρκετά μακριά από τη Μαριούπολη, το ιστορικό κέντρο του Ελληνισμού. Το 1995 ιδρύθηκε η Ομοσπονδία των Ελληνικών Συλλόγων της Ουκρανίας η οποία ένωνε εκατόν έξι Ελληνικούς Συλλόγους της Ουκρανίας από είκοσι μία περιοχές. Η Ομοσπονδία βοήθησε στη διανομή υλικού μεταξύ των συλλόγων.

Από παιδί συμμετείχαμε σε διάφορες εκδηλώσεις και φεστιβάλ. Έλαβα μουσική εκπαίδευση: τραγουδούσα. Προσπαθούσαμε να μάθουμε ελληνικά τραγούδια από τα υλικά που ήταν διαθέσιμα. Δεν χρησιμοποιούνταν τότε ευρέως το Ίντερνετ και έτσι είχαμε κάποιες κασέτες από την Ελλάδα και γράφαμε τους στίχους αυτών των τραγουδιών εξ ακοής. Το 2010 κέρδισα το μεγάλο βραβείο του Διεθνούς Ελληνικού Φεστιβάλ προς τιμήν της Ταμάρα Κατσή, το οποίο διεξαγόταν στην Μαριούπολη κάθε δύο χρόνια. Τότε ήταν ένας πανουκρανικός διαγωνισμός αλλά αργότερα έγινε διεθνής. Το φεστιβάλ παρουσίαζε ελληνικά τραγούδια συμπεριλαμβανομένων των τραγουδιών των Ελλήνων της Μαριούπολης. Στην Ουκρανία πολλοί με γνωρίζουν ακόμα ως Ελληνίδα τραγουδίστρια. Έδινα σόλο συναυλίες στο Ντονέτσκ, στην Γκόρλιβκα.

ΝΚ: Ήσασταν μάρτυρας της πρώτης εισβολής στο Ντονέτσκ το 2014. Μπορείτε να μου μιλήσετε για αυτή την περίοδο;

ΣΠ: Αργότερα άλλαξα καριέρα και ξεκίνησα να δουλεύω στο στάδιο Ντονμπάς Αρένα. Τότε ζούσα στο Ντονέτσκ. Τα πρώτα νέα ότι η Κριμαία είχε καταληφθεί, πράγμα που έγινε πολύ γρήγορα, τον Φεβρουάριο του 2014, ήταν πολύ ανησυχητικά για όλους τους πολίτες του Ντονμπάς και το ανατολικό τμήμα της Ουκρανίας. Κατέλαβαν το γραφείο του γενικού εισαγγελέα, το κτίριο της διοίκησης της περιφέρειας. Κατέφθασαν τα επονομαζόμενα «μικρά πράσινα ανθρωπάκια» οι οποίοι παρουσιάστηκαν ως αυτονομιστές, ένα είδος εσωτερικών μαχητών για την απελευθέρωση του Ντονμπάς, τους οποίους δεν είχαμε ποτέ. Ούτε είχαμε πρόβλημα με τη γλώσσα. Μπορούσα να μιλάω ελεύθερα και ουκρανικά και ρωσικά. Η πολιτική πληροφόρησης της Ρωσίας έλεγε ψέματα ότι υπήρχε ένα είδος εμφυλίου πολέμου. Γνώριζα ότι ήταν ψέματα και ότι ήταν κατοχή. Οι στρατιώτες που φορούσαν τη στολή της Ρωσικής Ομοσπονδίας κρατούσαν όπλα. Τους βλέπεις και καταλαβαίνεις ότι αυτές δεν είναι τοπικές ομάδες όπως παρουσιάζονταν, αλλά εκπαιδευμένοι μαχητές που ήρθαν για να καταλάβουν την εξουσία στην περιφέρεια Ντονέτσκ με οργανωμένο τρόπο.

Η αδελφή μου κι εγώ δεν θέλαμε να ζούμε σε παγωμένο έδαφος ή στη Ρωσία διότι ήμασταν πάντα περήφανες για την καταγωγή μας: την Ουκρανία. Φύγαμε στο Κίεβο για το καλοκαίρι. Τον Αύγουστο, όταν έγινε η μάχη του Ιλοβαΐσκ, συνειδητοποιήσαμε ότι δεν υπήρχε επιστροφή. Επέλεξα να ξεκινήσω από το μηδέν, παίρνοντας μόνο μια βαλίτσα στο Κίεβο. Δεν το μετανιώνω.

Η μητέρα μου ήταν στην Γκόρλιβκα. Και η Γκόρλιβκα ήταν τότε όπως η Μαριούπολη το 2022: αποκλεισμένη, βομβαρδισμένη παντού. Η μητέρα μου κρυβόταν στο υπόγειο. Τότε τον Αύγουστο, με απίστευτες δυσκολίες και με τη βοήθεια όλων των πιθανών ανθρώπων, καταφέραμε να φέρουμε τη μητέρα μου και τη γιαγιά μου στο Κίεβο όπου ζούσαμε. Δεν θα επέστρεφα ποτέ. Δηλαδή θα επιστρέψω όταν είναι τμήμα της Ουκρανίας. Για μένα το Ντονέτσκ ήταν το κέντρο του σύμπαντος. Ήταν μια πολύ καλά ανεπτυγμένη πόλη, με βιομηχανία και υποδομές, ένα από τα καλύτερα αεροδρόμια στην Ουκρανία. Και την κατέστρεψαν εντελώς.

Μαριούπολη μετά τις 24 Φεβρουαρίου 2022, φωτογραφία από τον Σεργίι Μακάροβ.

ΝΚ: Ήξερες πολλούς ανθρώπους που έφυγαν από το Ντονέτσκ μετά το 2014;

ΣΠ: Οι περισσότεροι άνθρωποι στον κύκλο μου έφυγαν. Ξέρω πολύ λίγους που έμειναν. Για ορισμένους ήταν οικονομικοί λόγοι, και κάποιοι έπρεπε να φροντίσουν τις οικογένειές τους. Κάποιοι φοβούνταν να ξεκινήσουν τα πάντα από την αρχή – να αφήσουν τις περιουσίες τους και να μην έχουν πού να πάνε.

ΝΚ: Η Ρωσία κατάσχεσε την περιουσία όσων έφυγαν από τα κατεχόμενα εδάφη;

ΣΠ: Ναι, πράγματι. Εάν δεν επέστρεφες στην περιοχή, εάν δεν μετέφερες τα έγγραφα στη ρωσική δικαιοδοσία, τότε έχανες την περιουσία σου. Εθνικοποιούνταν. Αυτό συμβαίνει τώρα στη Μαριούπολη. Βάζουν τους δικούς τους ανθρώπους στα διαμερίσματα των ανθρώπων που έφυγαν αλλοιώνοντας την εθνικότητα του πληθυσμού της περιοχής.

ΝΚ: Πώς αναμορφώθηκε το ελληνικό κίνημα μετά την εισβολή του 2022;

ΣΠ: Το 2022 συνειδητοποιήσαμε ότι χάναμε τους ανθρώπους μας, τις ρίζες μας. Κατέστρεψαν τη Μαριούπολη βομβαρδίζοντάς την (καταστράφηκε το 95% της πόλης) και η πλειονότητα των ελληνικών χωριών, σαράντα επτά από τα σαράντα οκτώ καταλήφθηκαν ή σβήστηκαν από τον χάρτη. Μόνο ένα ελληνικό χωριό βρίσκεται τώρα στην γκρίζα ζώνη. Το χωριό από το οποίο καταγόμαστε καταστράφηκε κατά 70%. Οι τάφοι των προγόνων μου καταστράφηκαν.

Τα νέα της μαζικής εισβολής με βρήκαν στο Σικάγο, όπου είχα μεταβεί το 2019 με τον σύζυγό μου. Είναι διπλωμάτης και δούλευε στο Γενικό Προξενείο της Ελλάδας στο Σικάγο. Φυσικά οι πρώτες μας σκέψεις αφορούσαν την ασφάλεια της οικογένειάς μου, γιατί η αδερφή μου και η μητέρα μου ήταν στο Κίεβο. Δόξα τω Θεώ καταφέραμε να τους φέρουμε στην Ελλάδα. Είχαμε και στενούς συγγενείς στη Μαριούπολη με τους οποίους δεν είχαμε καμία επαφή για δέκα μέρες. Ευτυχώς είναι ζωντανοί και σχετικά ασφαλείς, αλλά έχασαν όλη τους την περιουσία και πρέπει να ξαναρχίσουν πάλι από την αρχή σε πολύ μεγάλη ηλικία.

Αφού σιγουρευτήκαμε ότι η οικογένειά μας ήταν ασφαλής, συνειδητοποιήσαμε αφενός ότι έπρεπε να βοηθήσουμε τους Ουκρανούς Έλληνες που ήρθαν στην Ελλάδα και αφετέρου ότι έπρεπε να μιλήσουμε στον κόσμο για αυτό που συμβαίνει στην Ανατολική Ουκρανία. Τον Μάιο του 2022 ιδρύσαμε την Ένωση των Ελλήνων της Ουκρανίας στη Θεσσαλονίκη. Από σύμπτωση οι ηγέτες από το Χάρκοβο, το Ντνίπρο, την Μαριούπολη βρέθηκαν μαζί σε αυτή την πόλη. Η Ομοσπονδία τότε είχε διαλυθεί εντελώς.

ΝΚ: Μπορείτε να μας μιλήσετε για κάποιες δράσεις που έχετε οργανώσει από το 2022;

ΣΠ: Αφού ήρθαμε στην Ελλάδα συνειδητοποιήσαμε ότι υπάρχει πολλή ρωσική προπαγάνδα εδώ. Η πληροφόρηση για το τι συμβαίνει στην Ουκρανία δεν περνάει. Δεν υπάρχουν στοιχεία για τις φρικαλεότητες και τις μαζικές δολοφονίες αμάχων, συμπεριλαμβανομένων των Ελλήνων της Ουκρανίας με τους οποίους η Ελλάδα ιστορικά διατηρούσε επαφές. Κάναμε πορείες μαζί με άλλους Ουκρανούς. Οργανώσαμε μια έκθεση αφιερωμένη στη Μαριούπολη, στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη.

Επειδή βρισκόμουν στις Ηνωμένες Πολιτείες και είχα πρόσβαση στην Ελληνοαμερικανική διασπορά, οργανώσαμε μια έκθεση για τη Μαριούπολη στο Σικάγο το 2023. Παρουσίαζε φωτογραφίες από γνωστούς φωτογράφους της Μαριούπολης που βρίσκονταν στην πόλη τη στιγμή της εισβολής. Χάρη στον ατομικό ηρωισμό αυτών των ανθρώπων έχουμε αυτές τις φωτογραφίες. Δύο από αυτούς τους φωτογράφους σκοτώθηκαν. Ένας ήταν ο Βίκτορ Ντέντοφ, ο οποίος ήταν εικονολήπτης του τηλεοπτικού καναλιού της Μαριούπολης «Sigma». Σκοτώθηκε στις 11 Μαρτίου 2002: ένας πύραυλος χτύπησε το διαμέρισμά του όπου βρισκόταν με την οικογένειά του. Σκοτώθηκε καλύπτοντάς τους για να τους σώσει από την έκρηξη. Ήταν μόνο πενήντα τριών ετών τότε. Η γυναίκα του μας έδωσε τη δουλειά του. Υπάρχει επίσης μια φωτογραφία από τον Μαξίμ Σαγαϊντάκ. Ήταν ένας νέος φωτογράφος, μέλος της Ένωσης Φωτογράφων της Μαριούπολης. Ήταν μόνο είκοσι εννέα ετών. Στην αρχή του πολέμου εντάχθηκε στις αμυντικές χερσαίες δυνάμεις και βοηθούσε τους ανθρώπους με τρόφιμα για να επιβιώσουν. Δυστυχώς σκοτώθηκε τον Μάιο του 2022 στη χαλυβουργεία της Άζοφσταλ, το τελευταίο σημείο άμυνας της Εθνικής Φρουράς της Ουκρανίας στη Μαριούπολη. Οι συγγενείς του μας έδωσαν τις φωτογραφίες του. Οι εκθέσεις μας δεν αφορούν μόνο την πόλη – διηγούνται και τις ιστορίες των ανθρώπων.

Τον Φεβρουάριο του 2024 οργανώσαμε μια φωτογραφική έκθεση αφιερωμένη στη Μαριούπολη και την Οδησσό στο Γενικό Προξενείο της Ελλάδας στη Νέα Υόρκη. Συνεργαστήκαμε με τον Ολεξάντρ Σινέλνικοβ, έναν γνωστό φωτογράφο που παραμένει στην πόλη και εξακολουθεί να καταγράφει τα εγκλήματα πολέμου εναντίον του άμαχου πληθυσμού της Οδησσού. Σκεφτήκαμε ότι πρέπει να δείξουμε όχι μόνο ότι η Ανατολική Ουκρανία έχει ουσιαστικά καταστραφεί, αλλά να παρουσιάσουμε και το κέντρο όπου ξεκίνησε το ελληνικό κίνημα για την ανεξαρτησία της Ελλάδας. Η Οδησσός είναι πολύ σημαντική για τους Έλληνες – έχει μεγάλη συμβολική αξία. Θέλαμε να δείξουμε πως οι πόλεις της Ουκρανίας, με την μοναδική τους κληρονομιά τώρα χάνονται.

4.

Τρομοκρατία και γενοκτονία εναντίον όλων των πολιτών της Ουκρανίας, συμπεριλαμβανομένων των Ελλήνων

Νίνα Πλετσάκ-Πασκάλ, αδερφή της Σβιτλάνα Πετροπούλου, την οποία η Σβιτλάνα αναφέρει στην συνέντευξή της. Η Νίνα είναι πρόεδρος του Ελληνικού Συλλόγου του Κιέβου «Ενότητα». Έφυγε για την Ελλάδα το 2022, αλλά πρόσφατα επέστρεψε στο Κίεβο.

 
ΝΚ: Μπορείτε να μας μιλήσετε για τη διαδρομή σας που σας οδήγησε να ηγηθείτε του Ελληνικού Συλλόγου του Κιέβου;

ΝΠ: Η μακρά μου πορεία για να κάνω γνωστούς τους Έλληνες της Ουκρανίας καλύπτει πάνω από είκοσι έξι χρόνια, από τον Ελληνικό Σύλλογο «Αργώ» της Γκόρλιβκα, όπου με έφερε η μητέρα μου όταν ήμουν δέκα ετών. Το 2014 μετακόμισα στο Κίεβο από το Ντονέτσκ λόγω του πολέμου. Τάσσομαι ενεργά υπέρ της Ουκρανίας: συμμετείχαμε σε πορείες στο Ντονέτσκ και στον σχηματισμό της αλυσίδας ενότητας κοντά στο Θέατρο δηλώνοντας την υποστήριξή μας στην Ουκρανία. Ήταν πολύ τρομακτικό διότι δίπλα μας υπήρχαν κακοποιοί που κρατούσαν ρόπαλα. Καταλάβαμε ότι η κατάσταση γινόταν όλο και πιο επισφαλής και φύγαμε για το Κίεβο.

Μαριούπολη μετά τις 24 Φεβρουαρίου 2022, φωτογραφία από τον Σεργίι Μακάροβ.

Στην αρχή το Κίεβο δεν με δέχθηκε και ούτε εγώ μπορούσα να δεχθώ το Κίεβο. Έφτασα με μια βαλίτσα και το παιδί μου. Εκείνη την εποχή, οι άνθρωποι στο Κίεβο δεν καταλάβαιναν ότι ο πόλεμος είχε αρχίσει: νόμιζαν ότι ήταν κάπου μακριά στην Ανατολή – ζούσαν τις ζωές τους, γλεντούσαν, ήταν χαλαροί. Υπήρξαν και κρούσματα διακρίσεων. Για κάποιο διάστημα κανείς δεν ήθελε να μου νοικιάσει ένα διαμέρισμα διότι είχα έγγραφα από το Ντονμπάς: υπέθεταν ότι μπορεί να έκλεβα κάτι. Όλο αυτό συνοδευόταν από ψυχολογικό τραύμα – με το Κίεβο να είναι ένα εντελώς καινούργιο μέρος και κάπως απρόσωπο. Είχα κατάθλιψη για μισό χρόνο. Ο Ελληνικός Σύλλογος με βοήθησε να την αντιμετωπίσω.

Πήγα στον Ελληνικό Σύλλογο του Κιέβου «Ενότητα» την εθνική επέτειο του «Όχι». Μου άρεσε: οι άνθρωποι με ρωτούσαν πώς μπορούσαν να με βοηθήσουν – ένιωθα σαν οικογένεια. Οργάνωναν παραδοσιακούς ελληνικούς χορούς που με βοήθησαν να ανακάμψω. Θυμήθηκα ότι ήμουν ακτιβίστρια και ηγέτις της νεολαίας του ελληνικού κινήματος και ότι ήμουν επιτυχημένη σε αυτόν τον ρόλο. Η αδερφή μου και εγώ γίναμε ενεργά μέλη του Συλλόγου και το 2017 εκλέχθηκα πρόεδρος της «Ενότητας». Είμαι τώρα επικεφαλής του Συλλόγου.

ΝΚ: Γνωρίζουμε ότι στην περιφέρεια του Ντονέτσκ υπάρχουν πολλοί Έλληνες. Οι πολίτες στο Κίεβο ενδιαφέρονταν για την παρουσία των Ελλήνων στην Ουκρανία;

ΝΠ: Η Ουκρανία είναι πολυπολιτισμική και πολυεθνική χώρα. Πολλοί Ουκρανοί ενδιαφέρονται για την ελληνική κουλτούρα. Στις εκδηλώσεις μας πάντα συμμετείχαν φιλέλληνες – άνθρωποι που ενδιαφέρονταν για την κουλτούρα και την ιστορία της Ελλάδας. Τους αρέσει να βλέπουν τους απογόνους των Ελλήνων, να μπορούν να συναναστρέφονται και να συμμετέχουν στην ατμόσφαιρα, την ελληνική γλώσσα και τους χορούς. Επιπλέον είμαστε λίγο παλαβοί όταν γλεντάμε. Για εμάς η ελευθερία της έκφρασης είναι πολύ σημαντική και αυτό αρέσει στους ανθρώπους. Μπορεί κάποιος να είναι δεύτερης ή τρίτης γενιάς αλλά να αυτοπροσδιορίζεται ως Έλληνας. Είσαι πολίτης της Ουκρανίας αλλά έχεις αυτή την υπέροχη εθνική καταγωγή.

ΝΚ: Γνωρίζω πως στις 24 Φεβρουαρίου φύγατε για την Ελλάδα, αλλά τώρα βρίσκεστε και πάλι στο Κίεβο. Μπορείτε να μας πείτε πώς συνέβη αυτό;

ΝΠ: Όταν στις 24 Φεβρουάριου 2022, τις πρώτες πρωινές ώρες άρχισαν οι εκρήξεις, κατάλαβα αμέσως ότι ο πόλεμος είχε ξεκινήσει γιατί είχα ακούσει τις ίδιες εκρήξεις το 2014 όταν ξεκίνησαν την κατοχή του Ντονέτσκ. Ήταν σοκαριστικό. Θυμάμαι ότι η κόρη μου κοιμόταν.

Γνωρίζω κάποιους ανθρώπους που έχουν σχέση με τον στρατό και μου είπαν: «Νίνα, μπορεί να υπάρξει κατάρρευση. Εφοδιάσου όσο μπορείς, βρες μετρητά, γιατί το τραπεζικό σύστημα μπορεί να καταρρεύσει». Οι άνθρωποι στο Κίεβο δεν καταλάβαιναν ακόμα τι συνέβαινε. Βρήκα μετρητά και μόλις άνοιξαν τα μαγαζιά, στις 8 π.μ. αγόρασα δημητριακά και νερό, επέστρεψα σπίτι και άνοιξα την τηλεόραση. Πέρασα πάνω από μια εβδομάδα στο Κίεβο εκείνη την περίοδο.

Είχαμε την τηλεόραση ανοιχτή είκοσι τέσσερις ώρες το εικοσιτετράωρο γιατί ήταν απαραίτητο να παρακολουθούμε τις ειδήσεις. Στη γειτονιά που έμενα δεν μπορούσαμε να ακούσουμε τις σειρήνες. Ήταν πολύ τρομακτικό. Ζούσα στην αριστερή όχθη του Δνείπερου, όπου βρισκόταν το φράγμα. Το φράγμα ήταν ένας στρατηγικά σημαντικός στόχος. Προσπάθησαν να το ανατινάξουν πολλές φορές για να πλημμυρίσουν την αριστερή όχθη. Πεντακόσιοι χιλιάδες πολίτες του Κιέβου ζούσαν εκεί. Αν τα κατάφερναν, η περιοχή θα έμενε χωρίς ενέργεια και θα ήταν αδύνατον να φύγει κανείς. Για να πας στο κέντρο της πόλης έπρεπε να περάσεις στη δεξιά όχθη του Δνείπερου. Έτσι, έπρεπε να διασχίσεις τη γέφυρα. Αλλά παρομοίως προσπαθούσαν πάρα πολύ να καταστρέψουν τη γέφυρα. Δεν μπορούσα να καταλάβω καθόλου πώς μπορούσα να διαφύγω. Οι δημόσιες συγκοινωνίες δεν περνούσαν πάνω από τη γέφυρα, δεν είχα αυτοκίνητο, και ήταν αδύνατο να βρω ταξί.

Ζούσαμε στον πέμπτο όροφο. Δεν μπορούσαμε να χρησιμοποιήσουμε ασανσέρ, διότι αν σταματούσε να δουλεύει μπορεί να έπεφτε. Υπήρχε μια σύσταση να ετοιμάσουμε μια τσάντα διαφυγής με σημαντικά έγγραφα, κάποια φάρμακα και τρόφιμα. Πηγαίναμε στο υπόγειο με όλα αυτά. Τώρα έχουμε καταφύγια, αλλά τότε ήταν ένα κοινό υπόγειο. Ακατάλληλο για μεγάλη παραμονή εκεί: ήταν μέσα στη σκόνη και με πολύ πολύ κρύο. Πηγαίναμε δέκα-δώδεκα φορές την ημέρα. Δεν κοιμόμουν σχεδόν καθόλου. Κάθε φορά που μου τηλεφωνούσε η αδερφή μου την αποχαιρετούσα.

Μαριούπολη μετά τις 24 Φεβρουαρίου 2022, φωτογραφία από την Ολένα Σουγάκ.

Όταν προσπαθούσαν να μπουν μέσω της Μπούτσα, τα τανκς βομβάρδιζαν κτίρια κατοικιών και δεν τους ένοιαζε εάν υπήρχαν άνθρωποι μέσα ή όχι. Το έδαφος κυριολεκτικά αναπηδούσε κάτω από τα πόδια μας, και έκανε πολύ θόρυβο. Μια μέρα, νομίζω ήταν Πέμπτη, είχε ήλιο και φαινόταν λίγο πιο ήσυχα και έτσι αποφάσισα να μαγειρέψω λίγα ζυμαρικά. Πρέπει να τρως για να έχεις ενέργεια. Μαγείρευα τα ζυμαρικά κι ακριβώς εκείνη τη στιγμή ένα πυραυλικό θραύσμα χτύπησε το γειτονικό κτίριο. Όλος ο τοίχος του κτιρίου έπεσε και κάηκε ολοσχερώς, τόσο δυνατή ήταν η έκρηξη. Δύσκολο να το περιγράψω. Ήταν πάρα πολύ τρομακτικό – αφάνταστα τρομακτικό.

Έπειτα ανακοίνωσαν μια ημέρα ησυχίας – ήταν Δευτέρα νομίζω. Η κόρη μου κι εγώ αποφασίσαμε πως έπρεπε με κάποιο τρόπο να φύγουμε, και, ως εκ θαύματος, καταφέραμε να καλέσουμε ένα ταξί στο τηλέφωνο. Μας είπαν ότι το ταξί θα ήταν εκεί σε τρία λεπτά. Είχαμε τρία μόνο λεπτά να ετοιμάσουμε τα πράγματά μας και τι νομίζατε ότι πακετάραμε; Τα σχολικά βιβλία της κόρης μου για να συνεχίζει να διαβάζει. Δεν σκέφτηκα ότι υπήρχαν σε ηλεκτρονική μορφή. Το ταξί ήταν πολύ ακριβό, αλλά και πάλι, ο οδηγός ήταν ο φύλακας άγγελός μας.

Ήθελα να πάω στους φίλους μου στη Δυτική Ουκρανία. Πήγαμε στον σιδηροδρομικό σταθμό. Τότε υπήρχαν σαμποτέρ-τρομοκράτες που πυροβολούσαν στους δρόμους και η μετακίνηση ήταν πολύ επικίνδυνη γιατί μπορεί να έτρωγες κάποια σφαίρα. Είδα πάρα πολλούς ανθρώπους στη στάση του λεωφορείου να περιμένουν να τους πάρει κάποιος, αλλά κανείς δεν σταματούσε παρ’ όλο που τα αυτοκίνητα μπροστά μας είχαν χώρο. Είπα στον οδηγό να σταματήσει και πήραμε μια κοπέλα που έψαχνε μέσο μετακίνησης. Περάσαμε τη γέφυρα, πράγμα που ήταν πολύ επικίνδυνο διότι οι γέφυρες ήταν στόχος τους. Με κάποιο τρόπο την περάσαμε και εισήλθαμε στην ζώνη όπου έπεφταν πυροβολισμοί στον δρόμο.

Δόξα τω Θεώ, ο οδηγός ήξερε πώς να πάει. Το πιο σημαντικό είναι να μην πηγαίνεις ευθεία αλλά λοξά, και να στρίβεις απότομα για να μη σε χτυπούν οι σφαίρες. Φτάσαμε στον σιδηροδρομικό σταθμό και κατάλαβα πως ή θα έχανα το παιδί μου ή τη βαλίτσα με τα έγγραφα σε τόσο πλήθος. Εάν είδατε στην τηλεόραση πόσο πολλοί άνθρωποι προσπαθούσαν να διαφύγουν – στην πραγματικότητα ήταν πολύ πιο τρομακτικό. Ζήτησα από τον οδηγό να με πάει στη Δυτική Ουκρανία. Συμφώνησε για πολλά χρήματα. Το είχε ξανακάνει και γνώριζε τον δρόμο: ποιο έδαφος ήταν υπό κατοχή και ποιο όχι. Πήραμε μαζί μας άλλον έναν φίλο και φύγαμε μέσω ενός ασφαλούς χωριού. Μόλις φτάσαμε στο χωριό, είδα ένα ρωσικό ελικόπτερο από το οποίο κατέβαιναν στρατιώτες και άρχιζαν να πυροβολούν. Ξεκίνησαν μια μάχη στο χωριό που θεωρούνταν ασφαλές, με άμαχους να βρίσκονται εκεί φυσικά. Οδηγούσαμε κάτω από σφαίρες και ήμασταν τυχεροί που ο οδηγός μας ήταν ραλίστας. Δεν εύχομαι αυτή την εμπειρία σε κανέναν. Πήγαμε μέσω Μπίλα Τσέρκβα. Πέντε λεπτά αργότερα διάβασα πως ένας πύραυλος χτύπησε το μέρος από όπου είχαμε μόλις περάσει.

Φτάσαμε στον φίλο μου Άντον το απόγευμα. Δεν με αναγνώρισε επειδή είχα χάσει δέκα κιλά. Τρελό άγχος. Αλλά αφού αισθάνθηκα ότι το παιδί μου ήταν σχετικά ασφαλές, αποφασίσαμε ότι δεν μπορούσαμε να καθόμαστε χωρίς να κάνουμε τίποτα. Δεν είχαμε επαφή με την Ομοσπονδία των Ελληνικών Συλλόγων που είχε την έδρα της στη Μαριούπολη. Αλλά υπήρχαμε εμείς. Συγκεντρώσαμε την ομάδα μας, μεταφράσαμε όλες τις δηλώσεις του Προέδρου Ζελένσκι στα ελληνικά και τις στείλαμε στα ελληνικά μέσα ενημέρωσης για να μπορούν να τις μεταδώσουν. Έγραψα μια επιστολή στον Ύπατο Αρμοστή του ΟΑΣΕ για τις Εθνικές Μειονότητες λέγοντας ότι δεν γνωρίζουμε τι συμβαίνει στην επικράτειά μας κι ότι χρειαζόμαστε προστασία βάσει του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου.

Τελικά έφυγα για τη Θεσσαλονίκη απ’ όπου κατάγεται ο κουνιάδος μου. Κι άλλοι Έλληνες της Ουκρανίας άρχισαν να πηγαίνουν εκεί. Η πρώην πρόεδρος της Ομοσπονδίας Ολεξάνδρα Προτσένκο ήταν ζωντανή και κατάφερε να φύγει από τη Μαριούπολη. Ήταν μεγάλη χαρά. Δημιουργήσαμε την Ένωση των Ελλήνων της Ουκρανίας στην Ελλάδα. Ασχοληθήκαμε με πολλές δράσεις, με στόχο να κάνουμε γνωστούς όχι μόνο τους Έλληνες αλλά και την Ουκρανία την ίδια, διότι προπαντός είμαστε πολίτες της Ουκρανίας.

ΝΚ: Μπορείτε να μας μιλήσετε για κάποιες δράσεις σας στην Ελλάδα;

ΝΠ: Στην Ελλάδα, δυστυχώς, υπάρχει ένα μεγάλο ρωσικό λόμπι. Δαπανώνται πολλά χρήματα και υπάρχουν πολλοί που υποστηρίζουν τη ρωσική πλευρά, συμπεριλαμβανομένων μεταναστών από τον σοβιετικό χώρο που απέκτησαν υπηκοότητα ως επαναπατριζόμενοι. Πολλοί από αυτούς ζουν σε μια ρωσόφωνη γειτονιά, δεν μιλούν νέα ελληνικά και παρακολουθούν ρωσική τηλεόραση.

Μία από τις τελευταίες μας δράσεις στην Ελλάδα ήταν η προβολή της ταινίας «20 ημέρες στην Μαριούπολη» (σκην. Μστισλάβ Τσερνόβ) η οποία κέρδισε το Όσκαρ καλύτερου ντοκιμαντέρ το 2024. Στην Ελλάδα η ταινία δεν έλαβε δημοσιότητα. Στη Θεσσαλονίκη δεν προβλήθηκε καθόλου στη μεγάλη οθόνη. Ήταν πολύ σημαντικό για μας να τη δουν οι άνθρωποι και το Προξενείο της Ουκρανίας στη Θεσσαλονίκη συνεργάστηκε μαζί μας. Η διεύθυνση του θεάτρου «Ολύμπιον» συμφώνησε να την προβάλει στο κέντρο της Θεσσαλονίκης με ελληνικούς υπότιτλους. Καλέσαμε διπλωμάτες και πολλούς ντόπιους. Ήταν μια συγκινητική εκδήλωση. Το θέατρο ήταν γεμάτο. Οι άνθρωποι έκλαιγαν. Αλλά ακόμα και μετά αφού το είχαν παρακολουθήσει, κάποιοι Έλληνες έλεγαν: «Δεν μπορούμε να το πιστέψουμε. Δεν μπορεί να είναι αλήθεια». Πιστέψτε με, αυτό που έζησα ήταν τρομακτικό. Αλλά δεν μπορεί να συγκριθεί με αυτό που βίωσαν οι άνθρωποι στη Μαριούπολη. Και η Μαριούπολη είναι το κέντρο του Ουκρανικού Ελληνισμού – το σπίτι μας.

ΝΚ: Τώρα επιστρέψατε στο Κίεβο; Γιατί;

ΝΠ: Αναβιώνω τον ελληνικό μου σύλλογο. Τώρα υπάρχουν πολλοί Έλληνες που έχουν έρθει στο Κίεβο, ειδικά όσοι μπόρεσαν να φύγουν από τα κατεχόμενα. Υπάρχει μια ανάγκη – τους λείπει μια ελληνική οικογένεια. Και θέλω να συναντήσω κάποιους νέους ανθρώπους που θα μπορέσουν να συνεχίσουν το έργο μας.

5.

Βρίσκεται σε κίνδυνο ο Ελληνισμός που υπήρχε πάντα στην Ουκρανία

Ρώτησα κάθε μια από τις συνομιλήτριές μου σχετικά με το τι θα μπορούσε να κάνει καλύτερα η Ελλάδα και η Δύση για να βοηθήσει τους Έλληνες της Μαριούπολης. Μου απάντησαν ως εξής:

 
ΤΛ: Όταν ήμουν στην Κύπρο το 2000, γνώρισα για πρώτη φορά την εμπειρία της κατοχής: όταν οι άνθρωποι έπρεπε να αφήσουν τα σπίτια τους μέσα στη νύχτα χωρίς βαλίτσα. Είδα ανθρώπους που πλησίαζαν στην Πράσινη Γραμμή με φωτογραφίες των αγνοούμενων συγγενών τους. Αν και έχουν περάσει δεκαετίες, ακόμα δεν είχαν κάποια πληροφορία για αυτούς. Αυτή η εικόνα μου έρχεται στο μυαλό σε σχέση με τη Μαριούπολη. Ακόμα δεν υπάρχει λίστα με όσους σκοτώθηκαν εκεί. Νομίζω ότι αυτό πρέπει να συζητηθεί σε διεθνές επίπεδο. Αντιλαμβάνομαι ότι οι δυνάμεις κατοχής θα εναντιωθούν σε αυτό, γιατί θα οδηγήσει στην γνωστοποίηση του πραγματικού αριθμού των θυμάτων. Αλλά είναι πολύ σημαντικό για όσους επέζησαν και για τη μνήμη αυτών που έμειναν στη Μαριούπολη για πάντα.

Μαριούπολη μετά τις 24 Φεβρουαρίου 2022, φωτογραφία από την Ολένα Σουγάκ.

ΣΑ: Έχω την εντύπωση ότι λίγοι γνωρίζουν για τους Έλληνες της Μαριούπολης. Υπήρξε μια περίοδος που η Ομοσπονδία των Ελληνικών Συλλόγων της Ουκρανίας επεδίωκε την αναγνώρισή τους ως ιθαγενούς λαού: δηλαδή ενός λαού που διαμορφώθηκε στο έδαφος της Ουκρανίας. Αυτό είναι οι Έλληνες της Μαριούπολης. Νομίζω πως πρέπει να μιλάμε για αυτούς σαν έναν λαό του οποίου το μέλλον είναι τώρα άγνωστο.

 
ΣΠ: Θα ήταν καλό εάν η Ελληνοαμερικανική διασπορά συμμετείχε πιο ενεργά. Ελπίζουμε στο μέλλον να συνεργαστούμε σε έργα ανοικοδόμησης στην Ουκρανία. Θα είμαστε ευγνώμονες αν προγράμματα όπως αυτό για την αποκατάσταση παιδιών από την Ουκρανία στην Ελλάδα, το οποίο υποστηρίζει το ελληνικό κράτος, συνεχιστούν.

 
ΝΠ: Η διεθνής ελληνική διασπορά θα μπορούσε να κάνει περισσότερα για το ζήτημα των Ελλήνων της Ουκρανίας και της τραγωδίας μας. Είμαστε κι εμείς απόγονοι της Αρχαίας Ελλάδας: πέρασαν πολλοί αιώνες, εγκατασταθήκαμε στην Κριμαία· αλλά ακόμα είμαστε Έλληνες. Η εισαγωγή του θέματος των Ελλήνων της Ουκρανίας στο εκπαιδευτικό σύστημα στην Ελλάδα θα ήταν ένα μεγάλο βήμα. Εάν οι Έλληνες πολιτικοί και η Εκκλησία μιλήσουν για εμάς, το ζήτημα θα γίνει αντιληπτό από την ελληνική κοινότητα. Θυμάμαι όταν ήρθα στην Ελλάδα το 2022, πήγα στην εκκλησία· με συγκίνησε πολύ που ο παπάς είπε ότι τα αδέρφια μας, οι Έλληνες της Ουκρανίας τώρα ζουν μια τραγική κατάσταση. Δυστυχώς μετά το 2022 ο κόσμος μάς ξέχασε. Θα ήθελα η ελληνική διασπορά να ανταποκριθεί περισσότερο: στηρίξτε μας όπως μπορείτε, γράψτε για εμάς στα μέσα μαζικής ενημέρωσης, καλέστε μας σε συνέδρια. Ο κόσμος πρέπει να γνωρίζει ότι ο Ελληνισμός στην Ουκρανία υπήρχε εκεί επί μακρόν και τώρα βρίσκεται σε κίνδυνο.

— Μετάφραση: Μιμή Βασιλάκη

Μαριούπολη μετά τις 24 Φεβρουαρίου 2022, οι έγχρωμες φωτογραφίες από την Ολένα Σουγάκ και οι ασπρόμαυρες από τον Σεργίι Μακάροβ.