Ρισάρ Μαλκά, Το δικαίωμα να χλευάζουμε τον Θεό, μτφρ. Αθηνά Πεντίδη, Πρόλογος-Επιμέλεια-Επίμετρο Ιωάννης Παπαδόπουλος, Εκδόσεις Athens Review of Books, Αθήνα 2024, σελ. 136
Η σύγκρουση ανάμεσα στην ελεύθερη σκέψη και στην μισαλλόδοξη και καταπιεστική μορφή του Χριστιανισμού που δυνάστευε την Ευρώπη κατά τον Μεσαίωνα ήταν ο κεντρικός άξονας του αγώνα για τη δημιουργία μιας ελεύθερη κοινωνίας. Ο Χριστιανισμός εκείνος δεν υπάρχει σήμερα στη δημοκρατική Δύση. Κάποιες μόνο παραφυάδες του Προτεσταντισμού στην Αμερική, των οποίων ηγούνται σαλεμένοι φανατικοί, είναι ωχρή αντανάκλασή του. Αλλά ούτε και κατά τον Μεσαίωνα ο σκοταδιστικός φανατισμός ήταν η μοναδική όψη της χριστιανικής θρησκείας, η οποία χαρακτηριζόταν και τότε από έντονες εσωτερικές αντιπαραθέσεις που έθεταν σε αμφισβήτηση καίρια θεολογικά δόγματα και τις εξουσιαστικές αξιώσεις της Εκκλησίας. Ως εκ τούτου η καταιγιστική κριτική του Διαφωτισμού βρήκε απήχηση και στους κόλπους του, κι έτσι ο Χριστιανισμός έγινε καλύτερη θρησκεία. Εντάχθηκε δηλαδή στο θεσμικό πλαίσιο της φιλελεύθερης πολιτείας και αποδέχθηκε το δικαίωμα ετεροδόξων, αγνωστικιστών και αθέων να κρίνουν και να επικρίνουν την κοσμοθεωρία του. Σήμερα κανένας σοβαρός χριστιανός δεν αμφισβητεί την επιστήμη κι ούτε κατανοεί τις Γραφές ως κυριολεκτικές αλήθειες για τη Φύση και τον άνθρωπο. Ούτε φυσικά διανοείται να χρησιμοποιήσει βία εναντίον εκείνων που τις απορρίπτουν.
Η τραγωδία της εποχής μας είναι όμως ότι ο θρησκευτικός φονταμενταλισμός που δεν διστάζει να χρησιμοποιήσει τη δολοφονική βία για να «εκδικηθεί την προσβολή του Θεού» από «απίστους» δεν εξαφανίστηκε. Γιγαντώθηκε αντίθετα μέσα στο Ισλάμ, ιδίως από την «επανάσταση» των αγιατολλάδων στο Ιράν το 1979 και μετά. Τα πλοκάμια της τζιχαντιστικής τρομοκρατίας απλώθηκαν και στην Ευρώπη, από την «φετφά» του Χομεϊνί κατά του Σαλμάν Ρούσντι μέχρι τις δολοφονίες των δημοσιογράφων του Charlie Hebdo και τις σφαγές των νέων που άκουγαν μουσική στο Μάντσεστερ και το Μπατακλάν. Και το πιο εξοργιστικό είναι ότι η θηριωδία αυτή, που είχε και μουσουλμάνους ως θύματα όπως οι δύστυχοι εκείνοι εργάτες στη Λιβύη που αποκεφαλίστηκαν από το Ισλαμικό Κράτος πάνω στην παραλία, βρήκε υποστηρικτές από «προοδευτικούς» διανοούμενους και στην ίδια τη Δύση. Οι ίδιοι αυτοί βέβαια δεν παύουν διόλου να αναθεματίζουν τον χριστιανισμό για τον σκοταδισμό του, ταυτόχρονα όμως απαγορεύοντας σε κάθε άλλο να επικρίνει τα ισλαμιστικά δόγματα.
Ο Ρισάρ Μαλκά ήταν νομικός εκπρόσωπος των θυμάτων στη δίκη των δολοφόνων των δημοσιογράφων της σατιρικής εφημερίδας Charlie Hebdo. Εξέδωσε την αγόρευσή του με τη μορφή βιβλίου που κυκλοφόρησε πρόσφατα και στα ελληνικά με τίτλο Το δικαίωμα να χλευάζουμε τον Θεό, από τις εκδόσεις της Athens Review of Books. Το βιβλίο είναι σύντομο, αλλά δρα ως εγερτήρια έκρηξη στη συνείδηση κάθε δημοκρατικού και απλώς έντιμου ανθρώπου. Στις σελίδες του ζωντανεύει, με τρόπο που σε αρπάζει από τον λαιμό, η φρίκη της ισλαμιστικής κακουργίας.
Το πρώτο μέρος εξηγεί ότι το δικαίωμα της κριτικής κάθε δήθεν «αποκεκαλυμμένης» θρησκείας είναι καταστατική αρχή του πολιτισμού της ελευθερίας στην Ευρώπη. Κάθε εξαίρεση από τον κανόνα αυτόν, όπως απαιτούσαν όσοι ζητούσαν τη λογοκρισία των γελοιογραφιών του Μωάμεθ, είναι κατάλυση της ελευθερίας της έκφρασης. Στο δεύτερο μέρος ο Μαλκά επισκοπεί την ιστορία του Charlie Hebdo, η οποία χαρακτηρίζεται από την ατρόμητη χρήση της προσβολής, και της αισχρότητας ακόμα, στην καταπολέμηση κάθε εξουσίας που στοχεύει στον περιορισμό της ελεύθερης έκφρασης. Εξηγεί επίσης την ανάμιξη του περιοδικού στο θέμα των γελοιογραφιών και –το πιο αποκαρδιωτικό– παραθέτει την πινακοθήκη των «προοδευτικών» προσωπικοτήτων που είτε χαιρέτισαν ανοιχτά τις δολοφονίες είτε τις κάλυψαν πίσω από μια παρελκυστική καταδίκη της «ισλαμοφοβίας».
Η φρουρά της Γαλλικής Δημοκρατίας κατά τη διάρκεια τελετής φόρου τιμής στα θύματα των τρομοκρατικών επιθέσεων του 2015 στην Πλατεία Ρεπουμπλίκ στο Παρίσι. © ΑΠΕ-ΜΠΕ / EPA / Yoan Valat
Σε συνοδευτικό τόμο του 2023 με τίτλο Πραγματεία περί μισαλλοδοξίας[1] ο Μαλκά καταπιάνεται με το μέγα ζήτημα της επικράτησης στο Ισλάμ του επιθετικού φονταμενταλισμού (ουαχαμπισμού, σαλαφισμού) εις βάρος των ανθρωπιστικών και ανεκτικών εκδοχών του (σουφισμός), εις βάρος δηλαδή του «ισλάμ των καλλιτεχνών, των μουσικών και των φιλοσόφων». Όπως υπογραμμίζει ο συγγραφέας, οι μεγάλοι φιλόσοφοι Αβερρόης, Αβικέννας και Αλ Γκαζάλι, που τόσα προσέφεραν στον πολιτισμό, είναι σήμερα απαγορευμένοι ως αιρετικοί. Υπό την έποψη αυτή η μουσλουλμανική θρησκεία, σε αντίθεση με τον χριστιανισμό, χαρακτηρίζεται από οξεία πολιτιστική οπισθοδρόμηση σε σύγκριση με την κλασική εποχή της. Για τους ισλαμιστές το Κοράνι θεωρείται ως αυτούσιος ο λόγος του Θεού. Είναι επομένως «αδημιούργητο», και όχι έργο ανθρώπων που μεταφέρουν ένα θείο μήνυμα. Κάθε επομένως ανάλυση, εξήγηση, επαναδιατύπωση, ακόμα κι αν δεν περιέχει κριτική, είναι εξ ορισμού προσβολή του Θεού και δικαιολογεί τη βία.
Στον Πρόλογο και το Επίμετρό του στο Δικαίωμα να χλευάζουμε τον Θεό ο καθ. Ιωάννης Παπαδόπουλος αναπτύσσει με εξαιρετική σαφήνεια τις νομικές και πολιτικές διαστάσεις του έργου.
Η απόρριψη της επιστημολογίας της αποκαλύψεως και της αυθεντίας, αλλά και της θεοκρατικής αντίληψης της πολιτικής που έχουν σφραγίσει τις ιστορικές θρησκείες, και εξακολουθεί να κυριαρχεί στον μουσουλμανικό κόσμο μέχρι σήμερα, ήταν και είναι το θεμέλιο του πολιτισμού της ελευθερίας στην Ευρώπη. Ήταν η προϋπόθεση για την ανάπτυξη της επιστημονικής έρευνας και της αυτονομίας της συνείδησης σε μια κοινωνία των ατομικών δικαιωμάτων.
Κάθε κίνημα που συνέβαλε στην εξέλιξη αυτή, όπως ο φιλελευθερισμός και ο σοσιαλισμός, θεωρούσε αυτονόητη την αντίθεση σε κάθε δόγμα «ιερών αληθειών». Συνεπώς κάθε αυτοαποκαλούμενος «ριζοσπαστικός» αριστερισμός, μετακομμουνισμός, αντισυστημισμός ή οποιοσδήποτε παρεμφερής τραγέλαφος που απαγορεύει σήμερα την κριτική κατά του ισλαμισμού είναι ακύρωση της προοδευτικής αυτής κληρονομιάς, και τίποτε άλλο από αποκρουστική αντίδραση. Το δικαίωμα στην βλασφημία είναι όρος απαράβατος για την ελεύθερη σκέψη, όποιες κι αν είναι οι άδικες και καταχρηστικές μορφές που παίρνει συχνά η άσκησή του (όπως άλλωστε και όλες οι μορφές της κριτικής).
Ο χριστιανισμός, με τη βαριά μεσαιωνική του πανοπλία θεωρητικών απαγορεύσεων και κοινωνικού καταναγκασμού, υπήρξε όπως προείπαμε ο πρωταρχικός στόχος αυτού του προοδευτικού κινήματος επειδή ήταν κυρίαρχος στην Ευρώπη. Ο χριστιανισμός όμως, ως υποδειγματική για τους Ευρωπαίους στοχαστές θρησκεία, ήταν αντιπροσωπευτικός της θρησκείας εν γένει. Ο μωαμεθανισμός με τον ιεροπολεμικό του ζήλο και τον φανατισμό του κατά των απίστων, όπως και ο ιουδαϊκός ταλμουδισμός, συμπαρασύρονται ρητώς από την επίκριση της (ευτυχώς σήμερα ξεπερασμένης) ανελεύθερης εκδοχής του χριστιανισμού. Δεν είναι υποφερτή εδώ, θεωρητικά αλλά και ηθικά, καμιά «εξαίρεση» από τη δικαιοδοσία του ελεύθερου λόγου. Δεν είναι δυνατόν να απεμποληθεί το πρωταρχικό και καταστατικό δικαίωμα του ευρωπαϊκού πολιτισμού από την ελληνική του ήδη περίοδο, επειδή κάποιοι εν Θεώ σαλοί ή δερβίσηδες «προσβάλλονται» από την ελεύθερη σκέψη των άλλων. Εδώ ισχύει ανυπερθέτως ο κανόνας του Τζον Στιούαρτ Μιλ: εάν δεν προκύπτει φυσική βλάβη του επικρινομένου δεν επιτρέπεται κανένας περιορισμός στη ελεύθερη έκφραση του επικριτή. Προς τιμήν τους, και ο χριστιανισμός και ο ιουδαϊσμός στον Δυτικό κόσμο, έχουν, επαναλαμβάνουμε, αποδεχθεί αυτήν τη συνθήκη. Στις ελεύθερες κοινωνίες κανείς δεν φοβάται σήμερα ότι θα δολοφονηθεί αν θα επικρίνει τα ιερά και τα όσιά τους.
Η κριτική, ή και απόρριψη, των ιστορικών θρησκειών δεν αφορά πάντως ούτε το εσωτερικό βίωμα της πίστης ούτε το δικαίωμα του συλλογικώς θρησκεύεσθαι. Και τα δύο είναι απολύτως σεβαστά. Πολιτική απαγόρευση κατά του φρονήματος και των μύχιων συναισθημάτων δεν νοείται. Στην ηθική διδαχή του χριστιανισμού υπάρχουν αιτήματα ισότητας και αλληλεγγύης που είναι απαραίτητα για μια δίκαιη κοινωνία. Ο ίδιος ο Βολταίρος έλεγε, ευφυολογώντας αλλά σοβαρά όπως πάντα, ότι θα προτιμούσε ο κουρέας που τον ξυρίζει να είναι καλός χριστιανός. Πιστοί και Εκκλησίες έχουν κάθε δικαίωμα να εκφράζουν ελεύθερα την άποψή τους για κοινωνικά και ηθικά θέματα – όπως φυσικά υποχρεούνται να ακούουν και κάθε κριτική που θα τους ασκηθεί.
Αυτό που απαγορεύεται, λογικά και νομικά, είναι η βίαιη καθυπόταξη της κοινωνικής ζωής στις θεολογικές ή βιοθεωρητικές προτιμήσεις του οποιουδήποτε. Αυτό που απαγορεύεται είναι η απαγωγή του κράτους από μια θρησκευτική ή πολιτική σέχτα.
Στην υποκειμενική περιοχή όμως βασιλεύει απόλυτη στοχαστική ελευθερία. Οι εκκλησίες, τα τεμένη και οι συναγωγές έχουν απαραβίαστο δικαίωμα να υπάρχουν εφόσον εκφράζουν υπαρκτά τμήματα της κοινωνίας. Ο πολιτικός διωγμός, και πολύ περισσότερο η βιαιοπραγία, κατά ατόμων και ομάδων για τις θρησκευτικές τους πεποιθήσεις είναι ανυπόφορος για κάθε προοδευτική συνείδηση. Τα φαινόμενα αυτά χαρακτηρίζουν σήμερα τον μουσουλμανικό κυρίως κόσμο. Ο διωγμός των Χριστιανών στις χώρες αυτές είναι ένα διαρκές έγκλημα της εποχής μας, για το οποίο ουδέποτε ενδιαφέρθηκαν οι «αντισυστημικοί» της Δύσης που κόπτονται για τον ρατσισμό και τον αποκλεισμό. Την ίδια βία υφίσταται εκεί και κάθε ετεροδοξία στο πλαίσιο του ίδιου του μουσουλμανισμού (σιίτες, γιαζίντι, ισμαηλίτες, δρούζοι κτλ.) από την κάθε επικρατούσα ισλαμική τάση.
Στον Δυτικό κόσμο η μουσουλμανική θρησκεία είναι ελεύθερη και κοινωνικά προστατευμένη. Και έτσι πρέπει να είναι. Παρ’ όλο που σημαντική μερίδα των οπαδών της αρνείται να αποδεχθεί τη νομική και κοινωνική τάξη που τους προστατεύει. Στη Γερμανία πρόσφατα έγιναν διαδηλώσεις ισλαμιστών με σύνθημα «Η μόνη λύση για τη Γερμανία είναι η Σαρία»! Οι χριστουγεννιάτικες αγορές της είναι διαρκής στόχος των δημίων του Αλλάχ. Στη Μαδρίτη ανατινάζουν τα τραίνα που πάνε τον κόσμο στη δουλειά του, επειδή λέει η Ισπανία υπήρξε κάποτε ισλαμικό έδαφος. Στην Αγγλία εκτελούνται μαζικά νέοι σε συναυλία και κάποιοι ιμάμηδες ευχαριστούν τον Θεό για τις σφαγές της Χαμάς. Οι δολοφονίες ιερέων μέσα στις εκκλησίες τους, ο αποκεφαλισμός δασκάλων, η πολτοποίηση αμέριμνων περιπατητών από τρελά φορτηγά, η σφαγή νέων που χορεύουν και η εκτέλεση δημοσιογράφων, όπως του Charlie Hebdo που τόσο παραστατικά αλλά και ανατριχιαστικά περιγράφει ο Ρισάρ Μαλκά, είναι λίγο-πολύ η πρόσφατη ιστορία της Γαλλίας.
Είναι αυτός ο «κοινωνικός αγώνας» που οραματίζονται κάποιοι «ριζοσπάστες» στη Δύση μετά την ιστορική χρεωκοπία των υπόλοιπων εγχειρημάτων της ολοκληρωτικής αριστεράς;
[1] Richard Malka, Traité sur l’intolérance, Grasset, Paris 2023. Ο γαλλικός τίτλος είναι παραλλαγή εκείνου του διάσημου έργου του Βολταίρου Traité sur la tolérance.
