Στο μυαλό του χταποδιού

Πήτερ Γκόντφρυ-Σμιθ, Ένας Άλλος Νους, μτφρ. Χρήστος Η. Γεμελιάρης, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2024, σελ. 333 Τι είναι η νοημοσύνη; Και τι η συνείδηση; Ποια η σχέση των δύο; Πρόκειται για έννοιες που χρησιμοποιούμε καθημερινά, θεωρούμε ότι τις κατανοούμε στην πράξη αλλά αδυνατούμε να τις ορίσουμε με σαφήνεια. Ακόμα και οι ειδικοί επιστήμονες ή φιλόσοφοι δεν συμφωνούν όλοι σε κάποιον ορισμό τους. Σε γενικές γραμμές, πάντως, η νοημοσύνη αφορά την ικανότητα ενός όντος να δίνει λύσεις στα προβλήματα που αντιμετωπίζει βασισμένο σε κάποιου επιπέδου κατανόηση των δεδομένων και στην εμπειρία του παρελθόντος. Η νοημοσύνη, δηλαδή, συνδέεται με κάποια μορφή διατήρησης πληροφοριών για το παρελθόν, κάποια μορφή μνήμης που μπορεί να ανακληθεί μπροστά στις κατάλληλες συνθήκες. Πρακτικά, θεωρούμε νοήμον ένα ον που αντιδρά στο περιβάλλον του με ένα εύρος πιθανών ενεργειών, οι οποίες αποκαλύπτουν κάποια προσαρμοστική πλαστικότητα. Δύσκολα θα αποκαλούσαμε νοήμον ένα ζώο που θα αντιδρούσε διαρκώς με τον ίδιο τρόπο στο ίδιο ερέθισμα ανεξαρτήτως των λοιπών συνθηκών. Η πραγματικότητα, όμως, δεν προσφέρει πάντοτε ξεκάθαρες περιπτώσεις κι έτσι υπάρχει μια γκρίζα ζώνη αποκρίσεων που μπορεί να θεωρηθούν αποτέλεσμα νοημοσύνης αναλόγως του ορισμού που θα δώσει κανείς. Έτσι, κάποιοι θεωρούν ότι συναντάμε νοημοσύνη[1] και στα φυτά ενώ άλλοι δεν το αποδέχονται[2]. Όσον αφορά τη συνείδηση πάλι, στη γενική της μορφή θεωρείται ότι αφορά την επίγνωση του εαυτού ως κάτι που διαθέτει μια εσωτερική ύπαρξη και ένα εξωτερικό περιβάλλον. Κι εδώ τα πράγματα δεν είναι ξεκάθαρα αφού δεν υπάρχει κοινή συναίνεση για τον τρόπο που διαπιστώνει κανείς τη συνείδηση αλλά και για τον επακριβή ορισμό της. Αρκεί η διάκριση σε «εσωτερικό» και «εξωτερικό» ή απαιτείται και η κατανόηση ότι η διάκριση αυτή γίνεται αντιληπτή; Η διαλεύκανση των λεπτών αποχρώσεων των εννοιών και η επακριβής σημασιοδότησή τους απασχολεί φιλοσόφους κι επιστήμονες για αιώνες. Όταν αναφερόμαστε στη συνείδηση, οι περισσότεροι σκέφτονται αμέσως τον άνθρωπο και το πώς κατανοούμε εμείς τον εαυτό μας. Για τους επιστήμονες και τους φιλοσόφους, όμως, απαιτείται κάποιος γενικός ορισμός της συνείδησης, ο οποίος να μπορεί να ελεγχθεί σε διαφορετικά όντα, βιολογικά και μη. Η συζήτηση περί της πιθανότητας απόκτησης συνείδησης από τεχνητά όντα, από «ρομπότ» με Τεχνητή Νοημοσύνη, πέρα από την επιστημονική φαντασία, απασχολεί σοβαρά και τους ειδικούς, χωρίς να υπάρχει γενική συμφωνία[3]. Το ίδιο συμβαίνει και με άλλα ζώα. Υπάρχουν άλλα ζώα με συνείδηση; Ποια είναι αυτά και ποια είναι η ελάχιστη πολυπλοκότητα στην οργάνωσή τους που θα μπορούσε να επιφέρει συνείδηση; Και, φυσικά, σε τι μπορεί να διαφέρει η ανθρώπινη συνείδηση από εκείνη που ενδέχεται να συναντάμε σε άλλα ζώα; Μήπως εντέλει πέφτουμε στο σφάλμα να προσπαθούμε να ορίσουμε έννοιες που θεωρούμε δεδομένο ότι αφορούν κάτι συγκεκριμένο απλώς και μόνο επειδή ιστορικά τις χρησιμοποίησαν οι άνθρωποι για να περιγράψουν κάτι που δεν καταλάβαιναν; Μήπως είναι καλύτερα να εξετάζουμε το τι κάνουν και πώς κάνουν αυτό που κάνουν οι διάφορες οντότητες που μας απασχολούν και να συγκρίνουμε τις εκδηλώσεις τους; Η συγκριτική μέθοδος έχει προσφέρει πολλά στην ανατομία, τη φυσιολογία, τη μελέτη της εξελικτικής ιστορίας των οργανισμών, τη μελέτη της συμπεριφοράς τους, ακόμα και της κοινωνικής τους οργάνωσης. Μήπως μπορεί να προσφέρει εξίσου πολλά και στη μελέτη των εκδηλώσεων του νου τους; Αν επιχειρήσει κανείς μια τέτοια συγκριτική εξέταση της εξέλιξης του νου στα ζώα, θα αντιμετωπίσει το πρόβλημα ότι οι γενεαλογικές γραμμές στις οποίες εμφανίστηκαν περίπλοκοι εγκέφαλοι, διαχωρίστηκαν πολύ νωρίς, πριν αρχίσει το νευρικό σύστημα να οργανώνεται σε σύνθετα όργανα. Από τη μια έχουμε σύνθετους εγκεφάλους στα λεγόμενα Χορδωτά, στα οποία ανήκουν όλα τα σπονδυλόζωα όπως τα ψάρια, τα ερπετά, τα πτηνά και τα θηλαστικά, κι από την άλλη έχουμε τα Μαλάκια, στα οποία ανήκουν οργανισμοί όπως οι αχιβάδες, τα σαλιγκάρια, τα καλαμάρια, οι σουπιές και τα χταπόδια. Συναντάμε σχετικά σύνθετο εγκέφαλο επίσης και σε ορισμένα Αρθρόποδα, δηλαδή σε οργανισμούς όπως τα καβούρια, οι καραβίδες, τα έντομα, οι αράχνες κ.λπ., αν και σε αυτά η περιπλοκότητα δεν φθάνει στα επίπεδα των δύο άλλων εξελικτικών γραμμών. Τα ζώα περιλαμβάνουν κι άλλες εξελικτικές γραμμές, όπως τους σκώληκες, τους αχινούς κι ένα σωρό άλλες «εξωτικές» μορφές οργανισμών, στις οποίες όμως το νευρικό σύστημα παρέμεινε απλούστερο. Σε κάθε περίπτωση, πάντως, το θέμα είναι πως η γενεαλογική γραμμή των Χορδωτών διαχωρίστηκε από εκείνη των Μαλακίων πάνω από 500 εκατομμύρια χρόνια πριν από σήμερα, όταν το νευρικό σύστημα των ζώων ήταν ακόμα αρκετά στοιχειώδες. Ως εκ τούτου, οι εγκέφαλοι των μεν και των δε σχηματίστηκαν ανεξάρτητα, δηλαδή δεν έχουν κοινή προέλευση. Έτσι, είναι καταρχήν πιθανό η όποια συγκριτική προσπάθεια να μην μπορεί να μας δώσει πολλές απαντήσεις. Εκτός κι αν δεν υπάρχουν και πολλοί διαφορετικοί τρόποι να οργανωθεί ένα νευρικό σύστημα! Παρόμοια κατάσταση, εξάλλου, διαπιστώνουμε στην εξέλιξη του ματιού των Κεφαλόποδων (ομάδα των Μαλακίων που περιλαμβάνει τα καλαμάρια, τις σουπιές, τα χταπόδια κ.ά.), το οποίο παρουσιάζει πάρα πολλές ομοιότητες με το μάτι των Σπονδυλοζώων παρότι εξελίχθηκε ανεξάρτητα. Πρόκειται για περίπτωση «συγκλίνουσας εξέλιξης», όπως αναφέρεται στη βιολογία το φαινόμενο της εμφάνισης παρόμοιων δομών σε οργανισμούς με διαφορετικούς προγόνους. Στην περίπτωση αυτή, βέβαια, έχουμε και την εναλλακτική εξέλιξη ματιών με εντελώς διαφορετική δομή, όπως εκείνα των Αρθροπόδων. Η αλήθεια είναι πως αν εξετάσει κανείς προσεκτικά τον εγκέφαλο των Χορδωτών και εκείνο των Κεφαλοπόδων, θα διαπιστώσει μεγάλες διαφορές στη δομή και τις κατασκευαστικές αρχές. Τα πρώτα έχουν αναπτύξει ένα «κεντρικό σύστημα επεξεργασίας κι εξουσίας», ενώ τα δεύτερα έχουν μεν ένα κέντρο αλλά αυτό φαίνεται να έχει περιορισμένη εξουσία, καθώς έχουν αναπτυχθεί και περιφερειακά «γάγγλια» (οργανωμένα συσσωματώματα νευρικών κυττάρων) με πολλές αρμοδιότητες. Αν συνεχίζαμε την παρομοίωση με πολιτικά συστήματα, θα λέγαμε ότι τα Χορδωτά έχουν κεντρική κυβέρνηση ενώ τα Κεφαλόποδα είναι ομοσπονδιακής δομής. Υπάρχει κεντρική κυβέρνηση αλλά τα «κρατίδια» έχουν μεγάλες εξουσίες. Και ποια είναι τα κρατίδια αυτά; Στα χταπόδια, όπου και συναντάμε τις πιο σύνθετες δομές, είναι τα πλοκάμια τους, τα οποία μπορούν να εκτελέσουν πολλές λειτουργίες ανεξάρτητα το ένα από το άλλο. Σε μικρό βαθμό, συμβαίνει και σε εμάς κάτι ανάλογο, όπως όταν το χέρι μας ή κάποιο άλλο μέρος του σώματός μας, εκτελεί κινήσεις αυτόματα, στη βάση ερεθισμάτων που δεν υπάρχει χρόνος να τύχουν επεξεργασίας από τον εγκέφαλο. Αλλά σε εμάς αυτές οι λειτουργίες είναι πολύ περιορισμένες. Τα χταπόδια, αντιθέτως, φαίνεται να έχουν πολύ πιο αυτοδύναμα άκρα. Ως εκ τούτου, δεν μπορούμε να μιλήσουμε για σύγκλιση όσον αφορά τη δομή του νευρικού συστήματος. Δεν ισχύει το ίδιο και για τις λειτουργίες του όμως. Ή, έστω, δεν είναι απαραίτητο ότι ισχύει. Όσοι μελετούν τα χταπόδια, διαπιστώνουν μια σειρά από λειτουργίες που φαίνεται να μοιάζουν με εκείνες που εκτελούν τα πιο περίπλοκα Χορδωτά. Τα χταπόδια μαθαίνουν, βρίσκουν λύσεις σε δύσκολα προβλήματα (π.χ., μπορούν να βγουν από δοχείο ξεβιδώνοντας το καπάκι του), εξερευνούν το περιβάλλον τους, έχουν προσωπικότητα (δηλαδή κάθε άτομο συμπεριφέρεται με ιδιοσυγκρασιακό τρόπο). Επίσης, υπάρχουν σοβαρές ενδείξεις, για τις σουπιές τουλάχιστον, πως ονειρεύονται και πως ο εγκέφαλός τους εκτελεί «συλλογισμούς» χωρίς εμφανές εξωτερικό ερέθισμα. Και, φυσικά, όντας εξαιρετικοί θηρευτές, είναι σε θέση να κυνηγούν αποτελεσματικά τη λεία τους, να αποφεύγουν τους θηρευτές τους και να επικοινωνούν με άλλα άτομα του είδους τους παρότι δεν έχουν κοινωνική οργάνωση. Οι λειτουργίες αυτές, όμως, έχουν γενική ισχύ στα ζώα (ίσως μάλιστα εμφανίζονται και σε άλλες ομάδες οργανισμών), οπότε δεν αξιολογούνται συνήθως ως κάτι το ιδιαίτερο, αν και δεν θα πρέπει να τις υποτιμούμε αφού συνδέονται άρρηκτα με τις πιο περίπλοκες λειτουργίες. Η σύνθετη νοημοσύνη συνδέεται, συνήθως, με την κοινωνική οργάνωση. Είναι αλήθεια πως η συντριπτική πλειονότητα των ευφυέστερων ζώων έχουν έντονη κοινωνική ζωή, όπως οι πίθηκοι, τα δελφίνια, πολλές φάλαινες, οι ελέφαντες, τα γουρούνια, οι λύκοι, τα λιοντάρια, οι παπαγάλοι, τα κορακοειδή κ.λπ. Οι κοινωνικές αλληλεπιδράσεις θεωρούνται βασικός παράγοντας ώθησης σε πιο σύνθετη σκέψη, η οποία φθάνει μέχρι και την εξέλιξη «θεωρίας του νου» (ToM), δηλαδή της αντίληψης ότι τα άλλα άτομα σκέφτονται και εκείνα. Η θεωρία του νου προάγει περαιτέρω τη νοημοσύνη, αφού η συμπεριφορά κάθε ατόμου θα πρέπει να προβλέψει και να προσαρμοστεί σε εκείνες των άλλων ατόμων της ομάδας του. Υπάρχουν όμως και κάποιες εξαιρέσεις. Εμφανίζεται αυξημένη νοημοσύνη και σε οργανισμούς που, σήμερα τουλάχιστον, δεν εκδηλώνουν σύνθετη κοινωνική οργάνωση. Όταν δεν πρόκειται για υπολειμματικό χαρακτηριστικό κοινωνικών προγόνων, συνήθως πρόκειται για ανώτερης τάξης θηρευτές. Δηλαδή, για θηρευτές που κυνηγούν αρκετά ευφυή θηράματα. Διαπιστώνουμε, για παράδειγμα, αυξημένη νοημοσύνη στα αιλουροειδή, τα οποία, με την εξαίρεση των λιονταριών, είναι εν γένει μοναχικά ζώα. Ως εκ τούτου, η αυξημένη νοημοσύνη των χταποδιών δεν θα πρέπει να μας εκπλήσσει, αφού είναι θηρευτές που κυνηγούν κάθε λογής θηράματα. Αυτό που πρέπει να μας εκπλήσσει, όμως, είναι η εξέλιξη νοημοσύνης σε ζώα με πολύ σύντομη διάρκεια ζωής. Τα χταπόδια, αλλά και οι περισσότερες σουπιές, ζουν το πολύ ένα με δύο χρόνια! Γιατί τότε η εξέλιξη να ευνόησε την επένδυση σε σύνθετο νευρικό σύστημα με μεγάλες δυνατότητες νοητικής λειτουργίας κάτι που απαιτεί σχετικά μεγάλη ενεργειακή δαπάνη; Ποιο το εξελικτικό όφελος μιας τέτοιας πορείας; Τέτοιους και πολλούς ακόμα προβληματισμούς σχετικά με τη νοημοσύνη, τον εγκέφαλο και το πώς οι οργανισμοί αναπτύσσουν σύνθετη συμπεριφορά καθώς αλληλεπιδρούν με το περιβάλλον τους, θα βρει κανείς στο συναρπαστικό βιβλίο του φιλοσόφου Πήτερ Γκόντφρυ-Σμιθ με τίτλο Ένας Άλλος Νους. Ο Γκόντφρυ-Σμιθ είναι ένας φιλόσοφος που ασχολείται με τον νου υιοθετώντας εξελικτική οπτική γωνία και έχοντας βαθιές γνώσεις βιολογίας. Παράλληλα, είναι ικανός δύτης που αρέσκεται να παρατηρεί θαλάσσιους οργανισμούς στο φυσικό τους περιβάλλον. Στο βιβλίο του παρουσιάζει αυτές τις δύο μεγάλες του αγάπες, τη φιλοσοφία του νου και τη θαλάσσια ζωή, έχοντας ως επίκεντρο την παράξενη ζωή των χταποδιών και άλλων κεφαλόποδων, όπως οι σουπιές. Τα ζώα αυτά εκδηλώνουν υψηλή νοημοσύνη και περίπλοκους εγκεφάλους, χαρακτηριστικά μοναδικά στον κόσμο των ασπόνδυλων ζώων, δηλαδή της συντριπτικής πλειονότητας των ζώων που ζουν στον πλανήτη μας. Η νοημοσύνη των πιθήκων, των δελφινιών και των άλλων θηλαστικών, ακόμα κι εκείνη που συναντάμε σε αρκετά πτηνά, δεν μας εκπλήσσει ιδιαίτερα, αφού οι οργανισμοί αυτοί έχουν αρκετές ομοιότητες με εμάς, τουλάχιστον όσον αφορά την ανατομία του εγκεφάλου τους. Θα δεχόμασταν ότι εκδηλώνεται σχετικά αυξημένη νοημοσύνη ακόμα και σε άλλα σπονδυλόζωα, όπως κάποια ερπετά και ψάρια, αφού θεωρούμε τα ζώα αυτά πιο προηγμένα όσον αφορά την ανατομία και τη δομή του νευρικού συστήματος από τα ζώα που δεν διαθέτουν σπονδυλική στήλη. Τα Αρθρόποδα, τα Μαλάκια, διάφοροι σκώληκες (γεωσκώληκες, βδέλλες κ.ά.), τα Εχινόδερμα (αχινοί, αστερίες κ.ά.), τα Κνιδόζωα (κοράλλια, μέδουσες κ.ά.), όμως, τα οποία «τσουβαλιάζουμε» στον όρο «ασπόνδυλα», συνθέτουν το 95% του συνόλου των ειδών ζώων που γνωρίζουμε, με τα σπονδυλόζωα (ψάρια, ερπετά, πτηνά, θηλαστικά) να αποτελούν όλα μαζί λιγότερο από 5%! Οι αμμωνίτες του Ουίλιαμ Σμιθ. Χρονολογημένα αυτά τα πλάσματα στα 200 εκατομμύρια χρόνια είναι από τα παλαιότερα που καταγράφηκαν ποτέ στη Βρετανία. Ο Σμιθ δικαιολογημένα αναφέρεται ως ο πατέρας της αγγλικής Γεωλογίας. Μουσείο Φυσικής Ιστορίας, Λονδίνο. Όπως αναφέραμε, παρά τη θαυμαστή ποικιλία μορφών που συναντάμε στα ασπόνδυλα, οι εγκέφαλοι που εξελίχθηκαν σε κάποια από αυτά είναι συνήθως απλοί, χωρίς να προσφέρουν τη δυνατότητα σύνθετων διεργασιών, όπως η μάθηση, η μακροπρόθεσμη μνήμη κ.λπ. Με την εξαίρεση των κεφαλόποδων! Στην ομάδα αυτή των μαλακίων συναντάμε ζώα με κάπως εξωτική μορφή, όπως οι ναυτίλοι, τα καλαμάρια, οι σουπιές και τα χταπόδια, αλλά και οι εξαφανισμένοι εδώ και δεκάδες εκατομμύρια χρόνια αμμωνίτες. Τα ζώα αυτά εμφανίζουν μια ιδιαίτερη αντίστροφη σχέση ανάμεσα στην ύπαρξη προστατευτικού σκληρού κελύφους και την ανάπτυξη του εγκεφάλου τους. Τα χταπόδια, χωρίς καθόλου σκληρό «σκελετό», έχουν την πιο σύνθετη εγκεφαλική δομή, οι σουπιές και τα καλαμάρια, με το εσωτερικό «κόκκαλο» κάπως λιγότερο περίπλοκο, ενώ οι ναυτίλοι που ζουν προστατευμένοι σε εξωτερικό κέλυφος, τον πιο απλό εγκέφαλο. Αντίστοιχα, όλα τα υπόλοιπα μαλάκια, τα οποία ζουν σε κάποιας μορφής κέλυφος, έχουν τυπικά απλούς εγκεφάλους, ανάλογους με ό,τι συναντάμε στα αρθρόποδα και άλλα ασπόνδυλα. Μόνο οι γυμνοσάλιαγκες ζουν χωρίς κέλυφος και δεν ανέπτυξαν περίπλοκο εγκέφαλο για τον λόγο που θα εξηγήσουμε αμέσως. Τι ώθησε τα χταπόδια να εξελίξουν περίπλοκο εγκέφαλο; Η απάντηση που δίνει ο Γκόντφρυ-Σμιθ είναι η ανάγκη για προστασία σε συνδυασμό με την ικανότητά τους ως θηρευτές. Τα καλαμάρια και σουπιές είναι ικανοί θηρευτές, επίσης και η προστασία που τους προσφέρει το εσωτερικό τους «κόκκαλο» είναι περιορισμένη. Τα χταπόδια, χωρίς καθόλου εσωτερικό σκελετό, έχουν επιπλέον και ένα εξαιρετικά πλαστικό σώμα, το οποίο μπορεί να εξερευνά και να χρησιμοποιεί κάθε λογής περιβάλλοντα στον βυθό της θάλασσας, ενώ τα ξαδέλφια τους κολυμπούν στο νερό. Έτσι, ο συνδυασμός του σύνθετου περιβάλλοντος του βυθού με τη θήρευση και την προστασία, οδήγησαν την εξέλιξη των χταποδιών στην ανάπτυξη περίπλοκου νευρικού συστήματος, φθάνοντας σε επίπεδα λειτουργίας που θυμίζουν τα πιο σύνθετα σπονδυλόζωα! Τα χταπόδια μαθαίνουν, έχουν προσωπικότητα, εκδηλώνουν συμπεριφορές που δεν έχουν τίποτα να ζηλέψουν από πολλά θηλαστικά. Κι αυτό, έχοντας τον αποκεντρωμένο εγκέφαλο που αναφέραμε νωρίτερα. Οι γυμνοσάλιαγκες, πάλι, είναι κατά κύριο λόγο φυτοφάγοι ή φυτοσαπροφάγοι (δηλαδή τρέφονται με φυτικούς ιστούς που αποσυντίθενται), ενώ και όσοι είναι σαρκοφάγοι ζουν σε σχετικά απλό περιβάλλον αφού η αργή τους κίνηση δεν τους δίνει τη δυνατότητα να εξερευνήσουν μεγάλο μέρος του χερσαίου τοπίου ή να κυνηγήσουν ευέλικτη, γρήγορη και ευφυή λεία. Συνήθως τρέφονται με άλλα σαλιγκάρια. Έτσι, η εξέλιξη δεν έδωσε ώθηση στην ανάπτυξη περίπλοκων εγκεφάλων. Αντιθέτως, τα κεφαλόποδα είναι ενεργητικοί και ταχύτατοι θηρευτές που συλλαμβάνουν θηράματα, τα οποία επίσης είναι γρήγορα και μερικά έχουν και ανεπτυγμένη νοημοσύνη τα ίδια. Και τι γίνεται με τη διάρκεια ζωής; Ο Γκόντφρυ-Σμιθ αποδίδει την «εξελικτική σπουδή» όσον αφορά την ανάπτυξη περίπλοκων εγκεφάλων και πάλι στον παραπάνω συνδυασμό παραγόντων. Τα χταπόδια ζουν σε πολύπλοκο περιβάλλον, πρέπει να αποφύγουν θηρευτές και να καταφέρουν να πιάσουν αρκετά θηράματα ώστε να προλάβουν μέσα σε 1-2 χρόνια ζωής να μεγαλώσουν αρκετά και να αναπαραχθούν. Ο ιδιαίτερος αυτός συνδυασμός εξελικτικών πιέσεων, μαζί και με την παράξενη σωματική δομή που επιτρέπει την παράλληλη εξερεύνηση διαφορετικών σημείων, αφού κάθε πλοκάμι μπορεί να απλωθεί προς άλλη κατεύθυνση και να συλλέξει πληροφορίες από εκεί, έσπρωξαν την εξέλιξη του νευρικού τους συστήματος προς τη δομή της «αποκεντρωμένης διοίκησης» που περιγράψαμε νωρίτερα. Ο νους τους δουλεύει γρήγορα και πολύ διαφορετικά από τον δικό μας, παράγοντας εντέλει συμπεριφορές που συγκλίνουν σε εκδηλώσεις όπως η μνήμη και η μάθηση. Παραμένουν, πάντως, πολύ διαφορετικές, σε σημείο που πολλές εκδηλώσεις τους μας είναι ακατανόητες. Η πιο εντυπωσιακή, ίσως, ερμηνεία που δίνει ο Γκόντφρυ-Σμιθ σε εκδηλώσεις Κεφαλόποδων είναι αυτή των χρωματικών παραλλαγών στις σουπιές όταν βρίσκονται σε κατάσταση που θα την ονομάζαμε ύπνο. Η πανδαισία προτύπων και χρωμάτων που εκδηλώνεται στο σώμα τους, χωρίς να έχει εμφανή αποδέκτη, είτε εχθρό είτε άτομο του ίδιου είδους, είναι για τον συγγραφέα αποτέλεσμα των «ονείρων» που βλέπουν οι σουπιές, δηλαδή της εγκεφαλικής τους λειτουργίας κατά τον ύπνο, όταν ο εγκέφαλος ταξινομεί, απορρίπτει και συνθέτει πληροφορίες κι ερεθίσματα που δέχθηκε σε συνθήκες εγρήγορσης. Όπως κάνουμε κι εμείς στον ύπνο μας! Τα όνειρα της σουπιάς αποτυπώνονται ακούσια σε χρωματικά παιχνίδια, όπως για εμάς αποτυπώνονται σε ιστορίες, εικόνες και συναισθήματα. Πρόκειται για υπόθεση, βέβαια, αφού δεν έχει επιβεβαιωθεί μέσα από πειράματα, υπόθεση που ακούγεται πάντως εύλογη και συναρπαστική! Τα ζώα αυτά επικοινωνούν μέσα από τα πρότυπα των χρωμάτων τους, τα οποία παίζουν σημαντικό ρόλο στη ζωή τους, οπότε γιατί να μη «μιλούν» με αυτά και στον ύπνο τους; Δυστυχώς, δεν γνωρίζουμε και πολλά για τα όνειρα των χταποδιών, κάτι που θα είχε εξαιρετικό ενδιαφέρον. Έτσι, λοιπόν, είναι πλέον σαφές ότι τα κεφαλόποδα έχουν εξελίξει νοημοσύνη ανεξάρτητα από τα σπονδυλόζωα, η οποία μάλιστα βασίζεται σε διαφορετική δομή εγκεφάλου αν και εντέλει εκδηλώνεται μέσα από παρόμοιες συμπεριφορές. Ισχύει, τότε, ότι η νοημοσύνη των χταποδιών και των σπονδυλοζώων είναι «όμοια αλλά διαφορετική», όπως χαρακτηριστικά έχει διατυπώσει ο Χίλαρι Πάτναμ[4] στη θεωρία του για τον νου; Ή μήπως είναι «κάπως όμοια και κάπως διαφορετική» κατά τους Πόλγκερ και Σαπίρο[5]; Ο Γκόντφρυ-Σμιθ μας ζητά να είμαστε επιφυλακτικοί και να μην προβαίνουμε σε εύκολες διαπιστώσεις. Τα χταπόδια μπορεί να περιγράφονται ως «εξωγήινα» στα ΜΜΕ και τα ΜΚΔ, και να έχουν όντως πολύ διαφορετικά οργανωμένο νευρικό σύστημα από τα σπονδυλόζωα που μας είναι πιο οικεία αφού μοιραζόμαστε μαζί τους τη γενική αρχιτεκτονική, αλλά στην πραγματικότητα διαπιστώνουμε πως η ανάπτυξη του νευρικού τους συστήματος έχει πολλές ομοιότητες σε γονιδιακό επίπεδο[6]! Η πρόοδος στον τομέα της ανάγνωσης γονιδιωμάτων είναι τόσο ραγδαία ώστε το 2016 που δημοσιεύθηκε το βιβλίο του Γκόντφρυ-Σμιθ μόλις είχε δημοσιευθεί το πρώτο «διάβασμα» του γονιδιώματος του χταποδιού[7], αποκαλύπτοντας περιορισμένα κοινά στοιχεία μεταξύ κεφαλοπόδων και σπονδυλοζώων, ιδίως όσον αφορά κάποιες πρωτεΐνες που σχετίζονται με τη σύνδεση των νευρικών κυττάρων. Αυτές, όμως, παρότι εμφανίζουν αρκετές ομοιότητες, φαίνεται πως εξελίχθηκαν ανεξάρτητα στις δύο εξελικτικές γραμμές. Μέσα σε έξι μόλις χρόνια3 μάθαμε με λεπτομέρεια πώς κωδικοποιείται η ανάπτυξη του εγκεφάλου τους, ανακαλύπτοντας περισσότερες ομοιότητες που οφείλονται σε κοινές εξελικτικές καταβολές («ορθόλογα» γονίδια στην τεχνική ορολογία)! Έτσι, μπορεί η αρχιτεκτονική του εγκεφάλου στα χταπόδια να είναι διαφορετική από εκείνη στα θηλαστικά και τα άλλα σπονδυλόζωα, αλλά υπάρχει κοινό υπόβαθρο που ίσως να σημαίνει και ομοιότητες στις εκδηλώσεις του νευρικού συστήματος. Μπορεί, ας πούμε, τα χταπόδια να αντιλαμβάνονται κάποια πράγματα, όπως ο πόνος, ο φόβος κ.λπ., με παρόμοιο τρόπο. Το μέλλον της πολύ δύσκολης αυτής έρευνας θα δείξει. Ο Γκόντφρυ-Σμιθ, καθώς μας ταξιδεύει στον κόσμο των χταποδιών, προσφέρει και πλούσια τροφή για σκέψη όσον αφορά τη νοημοσύνη, τα συναισθήματα, τη γενικότερη αντίληψη του κόσμου, αλλά και πλήθος άλλα βιολογικά και μη ερωτήματα. Θα βρει κανείς αναφορές από τα Συστήματα 1 και 2, τη «γρήγορη και αργή σκέψη» δηλαδή, του Ντάνιελ Κάνεμαν[8] και τη «τζοϋσιανή μηχανή» (τους ορμητικούς εσωτερικούς μονολόγους στο κεφάλι μας) του Ντάνιελ Ντένετ[9], μέχρι τη θεωρία της γήρανσης του Ουίλιαμ Χάμιλτον[10] και τις (εν μέρει) λανθασμένες εκτιμήσεις του Τόμας Χάξλεϋ[11] για τα αλιευτικά αποθέματα! Είναι βέβαιο ότι η ανάγνωση του βιβλίου δεν αφήνει περιθώρια ανίας. Από την άλλη πλευρά, όμως, ίσως αυτό το εύρος των επιμέρους «ταξιδιωτικών προορισμών» να αποτελεί και τη μοναδική αδυναμία του. Μερικές φορές φαίνεται πως ο ισότιμος ενθουσιασμός του συγγραφέα για τα χταπόδια, τη φιλοσοφία, την επιστήμη του νου, τις καταδύσεις και το θαλάσσιο περιβάλλον τον οδήγησε σε μια προσπάθεια να τα εντάξει όλα σε ένα βιβλίο τριακοσίων σελίδων, παράγοντας ένα κάπως ετερογενές αποτέλεσμα που κάπου-κάπου αφήνει ανολοκλήρωτη τη συζήτηση. Η ικανότητά του πάντως στη γραφή και το ενδιαφέρον που προκαλεί στον αναγνώστη ελαχιστοποιεί εντέλει τα όποια μειονεκτήματα, δίνοντας ένα συναρπαστικό ανάγνωσμα που διεγείρει τη σκέψη με ευχάριστο και εύληπτο τρόπο. Η μετάφραση του Χρήστου Γεμελιάρη προσφέρει ένα κείμενο που διαβάζεται απρόσκοπτα κι ευχάριστα, με τα ελάχιστα λαθάκια σε κάποιους τεχνικούς όρους να δείχνουν ασήμαντα. Εν κατακλείδι, οι ΠΕΚ, πιστές στον πρωτοπόρο ρόλο τους στον χώρο της επιστημονικής εκλαΐκευσης, μας έδωσαν ένα ακόμα βιβλίο που δεν πρέπει να λείπει από καμιά βιβλιοθήκη. [1] Βλ. Γ. Μανέτας, Τι θα έβλεπε η Αλίκη στη χώρα των φυτών, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2014, σ. 392. [2] Π.χ., L. Taiz, D. Alkon, Α. Draguhn, Α. Murphy, Μ. Blatt, C. Hawes, G. Thiel and D.G. Robinson, “Plants Neither Possess nor Require Consciousness”, Trends in Plant Science, 2019, τ. 24(8), σ. 677–687. doi:10.1016/j.tplants.2019.05.008. [3] Βλ. G. Buttazzo, “Artificial consciousness: Utopia or real possibility?”, Computer, 2001, τ. 34(7), σ. 24–30. doi:10.1109/2.933500, και D. McDermott, “Artificial Intelligence and Consciousness”. Στο: P.D. Zelazo, M.Moscovitch and E.Thompson (eds.), The Cambridge Handbook of Consciousness. Cambridge University Press, 2007, σ. 117-150. [4] H. Putnam, “The Nature of Mental States”. Στο: H. Putnam, Mind, Language, and Reality: Philosophical Papers, τ. 2, Cambridge University Press, Νέα Υόρκη 1975. [5] T. Polger and L. Shapiro 2016. The Multiple Realization Book, Oxford University Press, Οξφόρδη 2016. [6] R. Styfhals, G. Zolotarov, G. Hulselmans, K.I. Spanier, S. Poovathingal, A.M. Elagoz, S. De Winter, A. Deryckere, N. Rajewsky, G. Ponte, G. Fiorito, S. Aerts and E. Seuntjens, “Cell type diversity in a developing octopus brain”, Nature Communications, 2022, τ. 13, 7392. https://tinyurl.com/3kcnmkfx. [7] C.B.Albertin, O. Simakov, T. Mitros, Z. Yan Wang, J.R. Pungor, E. Edsinger-Gonzales, S. Brenner, C.W. Ragsdale and D.S. Rokhsar, “The octopus genome and the evolution of cephalopod neural and morphological novelties”, Nature, 2015, τ. 524, σ. 220–224. [8] D. Kahneman, Σκέψη, αργή και γρήγορη. Συμπεριφορική οικονομική, μηχανισμοί λήψης αποφάσεων, γνωσιακή επιστήμη, μτφρ. Β. Παπαδοπούλου, Κάτοπτρο, Αθήνα 2013, σ. 730. [9] D.C. Dennett, Consciousness Explained, Back Bay Books, 1991, σ. 511. [10] W.D. Hamilton, “The moulding of senescence by natural selection”, Journal of Theoretical Biology, 1966, τ. 12(1), σ. 12–45. doi: 10.1016/0022-5193(66)90184-6. [11] T.H. Huxley, Inaugural Address. Opening Fisheries Exhibition, BBC Hulton Picture Library, 1883, βλ. http://aleph0.clarku.edu/huxley/SM5/fish.html.

Σύνδεση