Ακρίτες, τρουβαδούροι και εραστές

Μιλτιάδης Β. Χατζόπουλος, Στις απαρχές της νεώτερης ευρωπαϊκής ποιήσεως στην Ρωμανία και την Φραγγία (Έπος, λυρική ποίηση, μυθιστορία, Θ΄-ΙΔ΄ αι.). Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών, Αθήνα 2023, σελ. 384, 10 εικόνες 1. Οι κλήροι της ποιήσεως Ήταν κάποτε ένας καιρός, καθώς παραδίδουν οι παλιοί θρύλοι, όπου η βαριά σκιά της συμφοράς είχε πέσει πάνω στον κόσμο. Η αρχαία εποχή είχε πεθάνει, ύστερα από μακρό ψυχορράγημα, μα τίποτε καινούργιο δεν είχε γεννηθεί για να πάρει τη θέση της. Οι ορδές των βαρβάρων διέσχιζαν την ηπειρωτική χώρα απ’ άκρη σε άκρη και ρήμαζαν τον τόπο, λεηλατούσαν τις πολιτείες και τρομοκρατούσαν την ύπαιθρο. Πειρατές από τη Μπαρμπαριά αλώνιζαν τα πέλαγα, κούρσευαν τα νησιά και λυμαίνονταν τις ακτές. Κατσίκια έβοσκαν την καμένη χλόη ανάμεσα στα ερείπια των αρχαίων ναών και των πέτρινων αβαείων. Η παιδεία και η καλλιέργεια των γραμμάτων είχαν σχεδόν αφανιστεί από το πρόσωπο της γης. Λίγοι καλόγεροι σε απομονωμένα μοναστήρια φύλαγαν στα σκευοφυλάκιά τους πανάρχαια χειρόγραφα που κανένας δεν ήξερε πια να τα διαβάσει. Ήταν οι σκοτεινοί αιώνες, η δύση του πολιτισμού. Η ποίηση είχε λησμονηθεί, και κανείς δεν συνέθετε αρμονικούς ύμνους στον Θεό ή έντεχνα τραγούδια για τις χαρές και τους καημούς των ανθρώπων. Εκείνον ακριβώς τον καιρό, στα μέρη της γηραιάς μας Ευρώπης, κάπου ανάμεσα στη Νορμανδία και στον Ελλήσποντο, τρία αδέρφια ξεκίνησαν από το χωριό τους για να αναζητήσουν την τύχη τους στον κόσμο. Με τα χοντρά ραβδιά τους ανά χείρας και τα δισάκια τους στον ώμο, τα τρία παλικάρια έκοβαν δρόμο μέσα από τα δάση και τις δημοσιές, γυρεύοντας να βρουν κάποια γωνιά της οικουμένης που να υπόσχεται καλύτερο μέλλον. Τα ονόματά τους ήταν Βάρδος, Λυρικός και Ρομάντζος, και με αυτά τούς ήταν γραφτό να δοξαστούν και να γίνουν κοσμοξάκουστοι ανά τους αιώνες. Ο στρατός του Ρολάνδου. Σχέδιο από χειρόγραφο αγγλικής εκδοχής του Άσματος του Ρολάνδου, περ. 1240. Βρετανική Βιβλιοθήκη. Με τα πολλά, οι τρεις νέοι έφτασαν σε έναν ερημότοπο, όπου δεν βρισκόταν ψυχή για μίλια ολόκληρα τριγύρω· υπήρχαν μονάχα ξερολιθιές μαυρισμένες από την κάπνα, σκελετοί απανθρακωμένων πλασμάτων και αποκαΐδια ανάμεσα στις πέτρες, λες και το μέρος είχε ρημαχτεί από αλλεπάλληλες πυρκαγιές. Στην άκρη της άνυδρης πεδιάδας υψωνόταν ένα καταθλιπτικό βουνό όλο βράχια, και στη μέση του ανοιγόταν το πελώριο στόμιο μιας κατασκότεινης σπηλιάς. Οι ήρωές μας δεν χρειάστηκαν πολύ για να καταλάβουν τι τρέχει. Επρόκειτο αναμφίβολα για το λημέρι κάποιου πανίσχυρου δράκου, που είχε κατακάψει τα γύρω χωριά και τους αγρούς με την πύρινη ανάσα του. Δεν πέρασε πολλή ώρα, και ο δράκος εμφανίστηκε στον ουρανό, να πετάει ψηλά με απλωμένα τα γιγάντια φτερά του, βγάζοντας στριγκιές κραυγές. Το θεριό αντιλήφθηκε αμέσως τους τρεις παρείσακτους γύρω την είσοδο της σπηλιάς του. Αφού έκανε μερικούς κύκλους απειλητικά στον αέρα, εφόρμησε καταπάνω τους, εκτοξεύοντας φλόγες από τη φοβερή μουσούδα του. Παρ’ όλα αυτά, οι νεαροί παλικαράδες δεν τρόμαξαν ούτε εννοούσαν να το βάλουν κάτω. Πηδούσαν ευκίνητα εδώ κι εκεί, για να αποφύγουν τις φωτιές, και συγχρόνως έβγαλαν τα μακριά μαχαίρια τους από τα δισάκια και με αυτά φοβέριζαν τον δράκο, πασχίζοντας να τον πετύχουν και να τον πληγώσουν. Η μάχη κράτησε για ώρες ολόκληρες· ο δράκος κυνηγούσε τους τρεις νεαρούς πέρα-δώθε στην τσουρουφλισμένη πεδιάδα, χωρίς να μπορεί να τους εξοντώσει. Εντέλει, οι δύο από τους αδελφούς εκτέλεσαν πετυχημένο αντιπερισπασμό και παρέσυραν το τέρας προς τη μεριά τους. Τότε ο τρίτος, ο μικρότερος και πιο πολυμήχανος, σκαρφάλωσε κρυφά πάνω στη ράχη του δράκου, πιάστηκε από τα πελώρια αγκάθια του και καβάλησε στον σβέρκο του. Από εκεί άπλωσε το μαχαίρι του εμπρός και κατάφερε γερό χτύπημα στο κεφάλι του θεριού, ανάμεσα στα δυο του μάτια, εκεί όπου η σάρκα του δεν προστατευόταν από το τραχύ φολιδωτό δέρμα. Ο δράκος έβγαλε απαίσια κραυγή, αμόλησε ψηλά δυο τολύπες φωτιάς ανάμικτης με καπνό, και έπειτα σωριάστηκε στο χώμα νεκρός. Οι τρεις αδελφοί είχαν νικήσει το θεριό. Με περιέργεια μπήκαν στη σπηλιά του δράκου και έμειναν έκθαμβοι από όσα αντίκρισαν. Σωροί από χρυσά νομίσματα υψώνονταν σε όλες τις μεριές. Το έδαφος ήταν σκεπασμένο με διαμάντια και πετράδια. Ήταν οι θησαυροί που ο δράκος μάζευε από παντού, για αιώνες επί αιώνων, και τους στοίβαζε στο λημέρι του, ώστε να κοιμάται αναπαυτικά επάνω τους. Όμως την προσοχή των τριών νέων, ύστερα από το πρώτο ξάφνιασμα, την τράβηξε κάτι άλλο. Στην κορυφή του πιο ψηλού σωρού από χρυσαφικά καθόταν μια πανέμορφη κοπέλα, με μακριά χρυσαφένια μαλλιά και ροδαλό πρόσωπο νεράιδας. Ήταν ντυμένη με ακριβά μεταξωτά, σαν σπουδαία πριγκίπισσα, και στην αρχή έμοιαζε θλιμμένη. Μόλις όμως είδε μπροστά της τα τρία παλικάρια και κατάλαβε ότι ο δράκος είχε σκοτωθεί, η όψη της φωτίστηκε. Κατέβηκε στο έδαφος γλιστρώντας μαγικά στον αέρα, στάθηκε απέναντι από τους τρεις έκπληκτους νέους και τους καλωσόρισε: «Γεια σας, γενναίοι μου σωτήρες και ελευθερωτές. Ο κόσμος ολόκληρος θα σας ευγνωμονεί για την ανδραγαθία σας». Και ευθύς τούς αποκάλυψε την ταυτότητά της: «Εγώ είμαι η Μούσα», τους είπε, «η θεά της ποίησης και του τραγουδιού. Πάνε αιώνες τώρα που ο δράκος με απήγαγε και με φυλάκισε μέσα στο φρικτό τούτο σπήλαιο, αποκόβοντάς με από τον κόσμο. Ήθελε να με κρατήσει μονάχα για τον εαυτό του, για να τον νανουρίζω με τα τραγούδια και τις μουσικές μου, ώστε να πέφτει και να αποκοιμιέται πάνω στα συσσωρευμένα χρυσάφια, όποτε γύριζε από τις επιδρομές του. Εξαιτίας αυτού, οι χάρες της τέχνης και των γραμμάτων είχαν εξαφανιστεί τόσον καιρό από τη γη, και η οικουμένη ολόκληρη βυθίστηκε στη θλίψη και την ερήμωση. Μα τώρα που το θηρίο εξολοθρεύτηκε, το πνεύμα και ο πολιτισμός θα ξανανθίσουν – και εσείς οι ίδιοι θα πρωτοστατήσετε σε αυτό, χάρη στα δώρα που θα σας δώσω». Από ένα σεντούκι που ήταν απιθωμένο κοντά της, η θεϊκή δεσποσύνη έβγαλε τρία αντικείμενα, τυλιγμένα μέσα σε βαρύτιμα υφάσματα, και στράφηκε πάλι στους τρεις ήρωες. «Θα σας χαρίσω τώρα τους κλήρους της ποιήσεως, από έναν στον καθέναν σας. Με τη βοήθεια αυτών θα αναζωογονήσετε την τέχνη του λόγου στον έξω κόσμο. Καθένας σας, χρησιμοποιώντας τον δικό του κλήρο, θα γίνει ο γενάρχης ενός ποιητικού είδους και θα το διδάξει στους κατοπινούς, για να το αναπτύξουν και να το χαίρονται η μία γενιά μετά την άλλη». Η Μούσα ξετύλιξε τότε το πρώτο από τα δώρα της. Ήταν ένα μακρύ κοντάρι, με στιβαρό στέλεχος από συμπαγές ξύλο και κοφτερή αιχμή στην κορυφή. Αυτό το παρέδωσε στον μεγαλύτερο από τους τρεις αδελφούς, τον Βάρδο, με τα εξής λόγια: «Εσύ, Βάρδε, θα λάβεις τούτο εδώ το δόρυ, έμβλημα των επικών ασμάτων που έχουν για θέμα τα ανδραγαθήματα των μεγάλων ηρώων. Θα ψέλνεις τα κατορθώματα των πολεμιστών και τους θριάμβους των βασιλιάδων, τις πολιτείες που κυριεύονται και τις στρατιές με τα λάβαρα που ανεμίζουν. Οι ήρωές σου θα καβαλάνε υπέροχα άλογα, θα εκπορθούν τείχη και θα φυλάνε τα σύνορα της επικράτειας. Θα πολεμούν τους Σαρακηνούς, θα υψώνουν κάστρα στα βουνά, θα εξολοθρεύουν φοβερά θεριά και θα κερδίζουν αιώνια δόξα για τη δύναμή τους». Έπειτα η δεσποσύνη αποκάλυψε το δεύτερο αντικείμενο: ένα έγχορδο όργανο με σφαιρικό σώμα και καμπυλωτό ηχείο, με πολλές φίνες χορδές, κάπως σαν λαούτο ή στρογγυλεμένη βιόλα. Το πρόσφερε στον δεύτερο αδελφό, τον Λυρικό, και τον ορμήνεψε: «Λυρικέ, δέξου αυτήν εδώ τη λύρα, για να την παίζεις δεξιοτεχνικά όπως θέλεις, με τα δάχτυλα ή με το δοξάρι. Με τη συνοδεία της θα τραγουδάς τα πάθη και τις χαρές της ανθρώπινης καρδιάς, τη θέρμη και τον καημό της αγάπης, την ευφροσύνη του γλεντιού και τη θυμοσοφία της ζωής. Μέσα στις μελωδικές στροφές σου θα κλείνεις όλα τα συναισθήματα και τους στοχασμούς της καθημερινής εμπειρίας. Το μερτικό σου είναι η λυρική ποίηση, η πιο γνήσια και άμεση έκφραση της ανθρώπινης ψυχής». Οι Βυζαντινοί ακρίτες μάχονται κατά των Σαρακηνών. Μικρογραφία από κώδικα του έργου Σύνοψις Ιστοριών του βυζαντινού ιστορικού Ιωάννη Σκυλίτζη, 12ος αιώνας. Εθνική Βιβλιοθήκη της Μαδρίτης. Ο τρίτος αδελφός στεκόταν παράμερα και αναρωτιόταν τι χάρισμα θα απέμενε για τον ίδιον. Στο τέλος η Μούσα στράφηκε προς το μέρος του και του έβαλε στα χέρια έναν μακρύ μανδύα, κεντημένο και καταστόλιστο με κάθε λογής χρωματιστές φιγούρες. «Εσύ είσαι ο Ρομάντζος, ο νεότερος και πιο πανούργος της οικογένειας», του είπε. «Το δικό σου είδος είναι το πιο σύνθετο από όλα και το πιο συναρπαστικό, έστω και αν τα αδέλφια σου και οι απόγονοί τους μπορεί καμιά φορά να το καταφρονούν. Εσύ θα γράφεις τη μυθιστορία, τυλιγμένος με τον πολυποίκιλο μανδύα του θρύλου και του παραμυθιού. Θα συνταιριάζεις την πλατιά αφήγηση του έπους με τα ερωτικά πάθη του λυρισμού, και όλα θα τα βαφτίζεις μέσα στις ανεξάντλητες πηγές της φαντασίας. Οι ήρωές σου θα αγαπούν πανέμορφες δεσποσύνες και θα τραγουδούν τη νύχτα κάτω από τους πύργους για να τις γοητεύσουν· θα περιπλανιούνται σε μαγεμένα νησιά και δάση, θα ανακαλύπτουν θαυματουργά φίλτρα και δαχτυλίδια, θα μονομαχούν με δράκους και θα ξετρυπώνουν θησαυρούς. Ο μανδύας σου είναι φτιαγμένος από τη στόφα που κόβονται και ράβονται τα όνειρα». Αυτοί ήταν οι κλήροι της ποιήσεως: το κοντάρι του ηρωικού έπους, το μουσικό όργανο του λυρικού τραγουδιού και ο παραμυθένιος μανδύας της μυθιστορίας. Σε παλιές περγαμηνές μπορεί να τους δει κανείς συνδυασμένους σε ενιαίο σχέδιο: μια κάθετη γραμμή στο κέντρο, που παριστάνει το κοντάρι· ένας κύκλος γύρω της, αποδίδοντας σχηματικά τη λύρα· και από πάνω τους ένα τρίγωνο, ο μυθιστορικός μανδύας, που καλύπτει και περικλείει τα δύο άλλα σχήματα στο εσωτερικό του. Τα τρία αδέρφια παρέλαβαν τους κλήρους από τη Μούσα και ξεχύθηκαν στον κόσμο, για να ξαναζωντανέψουν τη λησμονημένη τέχνη της ποίησης. Άρχισε έτσι η νέα εποχή, που αργότερα πήρε το όνομα Μεσαίωνας και έμελλε να γίνει ο πρόδρομος του δικού μας κόσμου: μια ενιαία Ευρώπη, από τον Ατλαντικό μέχρι την ανατολική Μεσόγειο, ενωμένη με τους δεσμούς του κοινού πολιτισμού και περικυκλωμένη γύρω-γύρω από ορδές φανατικών βαρβάρων. Από τότε διατηρήθηκε στην ιστορία των γραμμάτων η τριπλή διάκριση των ειδών που καθιέρωσε η Μούσα, όταν παρέδωσε τους κλήρους της στα τρία αδέρφια. Το ηρωικό έπος, η λυρική ερωτική ποίηση και η αφηγηματική μυθιστορία έγιναν οι τρεις βασικές μορφές της ποιητικής δημιουργίας και κυριάρχησαν στον λογοτεχνικό κανόνα του Δυτικού κόσμου, μέχρι το κατώφλι της εποχής μας. Ακόμη και σήμερα η παλαιά εκείνη ειδολογική τριχοτόμηση διατηρεί εν τινι μέτρω τη δύναμή της. Επηρεάζει την οργάνωση της ύλης στις φιλολογικές μελέτες και στα εγχειρίδια ιστορίας της λογοτεχνίας, και δεν λείπει από τη ζωντανή λογοτεχνική παραγωγή – παρ’ όλο που η μυθιστορία έχει πλέον γιγαντωθεί στις μέρες μας με χίλια δυο υποείδη, ενώ το έπος κρύβεται κάτω από τη μεταμφίεση του γουέστερν και της πολεμικής περιπέτειας. 2. Βιβλίο αγάπης Στο νέο βιβλίο του, ο ακαδημαϊκός Μιλτιάδης Χατζόπουλος πραγματεύεται ένα θέμα γοητευτικό όσο και σπανιότατο στην ελληνική φιλολογική βιβλιογραφία: την ποιητική παραγωγή της Δυτικής Ευρώπης κατά την ώριμη εποχή του Μεσαίωνα, σε εκλεκτική αντιπαραβολή προς αντίστοιχες δημιουργίες του ελληνόφωνου, βυζαντινού κόσμου. Καθώς ομολογεί ο ίδιος, το θέμα αυτό δεν αποτελεί μέρος των κύριων ερευνητικών ενδιαφερόντων του. Ο Μιλτιάδης Χατζόπουλος είναι ένας από τους επιφανέστερους Έλληνες ειδικούς στην αρχαία ιστορία, διάσημος στον επιστημονικό χώρο ιδίως για τις πολυάριθμες μελέτες του γύρω από την αρχαία Μακεδονία και τη μεγάλη προσφορά του στην έκδοση αρχαίων επιγραφών από τη Βόρεια Ελλάδα. Από το 2015 κατέχει την έδρα της Αρχαίας Ελληνικής Ιστορίας στην Ακαδημία Αθηνών. Η επιστημονική του δράση τού εξασφάλισε επίσης θέση στην περιώνυμη Ακαδημία Επιγραφών και Γραμμάτων, που αποτελεί μέρος του Ινστιτούτου της Γαλλίας. Σαν τον σοφό Συλβέστρο Μπονάρ, τον ήρωα του Ανατόλ Φρανς, ο Χατζόπουλος δικαιούται να υπογράφει με τον τίτλο «Membre de l’Institut». Ο Ζαουφρέ Ρουντέλ πεθαίνει στην αγκαλιά της αγαπημένης του. Μικρογραφία από χειρόγραφο του 13ου αιώνα με ποιήματα των τρουβαδούρων. Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας. Πάνω από όλα, ο Μιλτιάδης Χατζόπουλος είναι πολύπλευρος πνευματικός άνθρωπος με πλατιά φιλολογικά και λογοτεχνικά ενδιαφέροντα. Η ενασχόλησή του με τη μεσαιωνική ποίηση, ιδίως εκείνην που άνθισε στον γεωγραφικό χώρο της σημερινής Γαλλίας και στις όμορες περιοχές, ανάγεται στα φοιτητικά του χρόνια – τότε που έμαθε παλαιά γαλλικά και προβηγκιανά και παρακολουθούσε μαθήματα μεσαιωνικής λογοτεχνίας στη Σορβόννη, παράλληλα προς τις αρχαιογνωστικές σπουδές του. Πρωτύτερα, μαθητής ακόμη στο σχολείο, είχε ανακαλύψει τον κόσμο των τρουβαδούρων και των μεσαιωνικών μυθιστοριών μέσα από τις αντανακλάσεις του στη νεότερη ποίηση, στα έργα του Τ. Σ. Έλιοτ και του Έζρα Πάουντ. Ακολούθησε έτσι από νωρίς τον δρόμο που έμελλε να πάρουμε και άλλοι με τη σειρά μας – το μονοπάτι που ξεκινάει από την Έρημη Χώρα και τα πρώιμα γραπτά του Πάουντ και οδηγεί, μέσω της Θείας Κωμωδίας του Δάντη, στα πιο μυστικά τοπία της μεσαιωνικής γραμματείας: τα κάστρα του Λανγκντόκ με τους περιπλανώμενους τρουβαδούρους, τη Στρογγυλή Τράπεζα των ιπποτών του Αρθούρου και τη μυστηριώδη κρύπτη του Ιερού Γκράαλ. Καρπός έξι δεκαετιών μελέτης του ποιητικού αυτού κόσμου, το βιβλίο του Μιλτιάδη Χατζόπουλου είναι έργο βαθιάς αγάπης, ισχυρής και ακατάλυτης σαν εκείνην που διέπνεε κάθε άξιο τρουβαδούρο για τη δέσποινα των λογισμών του. Ο συγγραφέας συστήνει στο ελληνικό κοινό ποιητές και έργα που ήταν ολωσδιόλου άγνωστα στα γράμματά μας μέχρι τώρα – από το επικο-ιστορικό Άσμα του Γουλιέλμου της Οράγγης μέχρι τις περίτεχνες ωδές του Ζαουφρέ Ρουντέλ και του Μπερνάρτ ντε Βενταντόρν, από τις έμμετρες μυθιστορίες του Κρετιέν ντε Τρουά έως τους αυτοβιογραφικούς στίχους του Ραϊμπάουτ ντε Βακεϊράς, που ανιστορεί τις εμπειρίες του από την Τέταρτη Σταυροφορία και τις μάχες έξω από την Κωνσταντινούπολη. Εκτός αυτού, το βιβλίο συμπληρώνει ουσιωδώς τις γνώσεις μας για σπουδαίες δημιουργίες που υπήρχαν στη μνήμη των περισσότερων απλώς ως διάσημοι τίτλοι, δίχως πραγματικό κειμενικό αντίκρισμα, όπως το Άσμα του Ρολάνδου, το Άσμα του Σιδ και οι πρώτες έμμετρες εκδοχές του θρύλου για τον Τριστάνο και την Ιζόλδη. Για όλα αυτά τα κείμενα, εκτός από γραμματολογικές πληροφορίες και ερμηνευτικές παρατηρήσεις, ο Χατζόπουλος παραθέτει επίσης μεγάλα αποσπάσματα σε δική του μετάφραση, συνοδευόμενη πάντοτε από το πρωτότυπο κείμενο (στην παλαιά γαλλική, την προβηγκιανή ή την καστιλιάνικη γλώσσα). Οι προσεγμένες μεταφράσεις του είναι φιλολογικές και ακριβείς, αλλά στολίζονται και με ποιητικές χάρες. Έτσι οι αναγνώστες έχουν την ευκαιρία να προσεγγίσουν απευθείας το περιεχόμενο και την ποιητική τεχνική των μεσαιωνικών συνθέσεων, να εκτιμήσουν τις ζωηρές εικόνες και την οργάνωση της αφήγησης, ακόμη και αν δεν μπορούν να διαβάσουν το παλαιόγλωσσο κείμενο και να χαρούν τα περίτεχνα στιχουργικά παιχνίδια με τους ήχους και τις ομοιοκαταληξίες. Έχει ειπωθεί κατά κόρον ότι η ποίηση είναι αυτό που χάνεται στη μετάφραση. Λιγότερο συχνά επισημαίνεται η άλλη μεγάλη αλήθεια: ότι στις άξιες μεταφράσεις, παρ’ όλα όσα χάνονται, απομένουν αρκετά για να διαφωτίσουν και να ευχαριστήσουν τον φιλομαθή αναγνώστη. Και ίσως (πού ξέρεις;) κάποιο ζωηρό παιδί, φανατικό για γράμματα, να παρακινηθεί από τον τόμο αυτό για να μελετήσει τα μεσαιωνικά γαλλικά και τα προβηγκιανά, και να πορευτεί μετά μονάχος του μέσα στους μαιάνδρους των στροφών του Ζαουφρέ και του Μπερνάρτ, ή στα χνάρια των ιπποτών που αναζητούν το Γκράαλ. Ίσως η πιο διορατική και συναρπαστική έμπνευση σε αυτό το βιβλίο έγκειται στη συγκριτική διάθεση και την παράλληλη οργάνωση της ύλης. Ο συγγραφέας δεν περιορίζεται στα ποιητικά συνθέματα του δυτικού Μεσαίωνα, αλλά τα αντιπαραβάλλει και τα διαβάζει αντικριστά προς ανάλογα έργα που γράφτηκαν την ίδια πάνω-κάτω περίοδο στα ελληνικά, στην επικράτεια που αποκαλούμε σήμερα Βυζάντιο. Τα ακριτικά τραγούδια, που ανιστορούν τις μάχες των Βυζαντινών πολεμιστών ενάντια στους Σαρακηνούς και τους ληστές της μεθορίου, συγκρίνονται με τα ηρωικά άσματα της Δύσης, όπου οι βασάλοι του Καρλομάγνου συγκρούονται ομοίως με τους Άραβες εισβολείς. Οι έμμετρες αφηγήσεις του Τριστάνου και της Στρογγυλής Τραπέζης, με τις κονταρομαχίες των ιπποτών και την απαγορευμένη αγάπη τους για λογοδοσμένες δεσποσύνες, τοποθετούνται πλάι στις βυζαντινές μυθιστορίες, που ξετυλίγουν και αυτές τις περιπέτειες, τους χωρισμούς και το ξανασμίξιμο νεαρών εξιδανικευμένων ζευγαριών. Με τον τρόπο αυτό προσφέρεται ένα είδος πανοράματος της ποιητικής παραγωγής του μεσαιωνικού κόσμου από τη μία άκρη της Ευρώπης ώς την άλλη. Αν και δεν γίνεται αναφορά στον ενδιάμεσο γερμανικό χώρο (που η πλουσιότατη παραγωγή του σε έπη, μυθιστορίες και ερωτικά τραγούδια θα απαιτούσε ξεχωριστό βιβλίο), στήνεται μια νοερή λογοτεχνική γέφυρα η οποία ενώνει τις δύο μεγάλες ευρωπαϊκές αυτοκρατορίες των Μέσων Χρόνων, από τη Νορμανδία έως την Καππαδοκία, από τις ακτές του Ατλαντικού μέχρι τις παρυφές του Ευφράτη. Υπ’ αυτήν την προοπτική, το Βυζάντιο δεν φαίνεται πια σαν απομονωμένη οντότητα, έξω από την κύρια ιστορία της Ευρώπης και άσχετη προς τη συγκρότηση της πολιτισμικής ταυτότητας του Δυτικού κόσμου. Αντιθέτως, γίνεται τμήμα της πλατιάς ευρωπαϊκής οικογένειας, εντάσσεται στην πλούσια παρακαταθήκη του πανευρωπαϊκού πολιτισμού και συνεισφέρει ισότιμα στον πνευματικό θησαυρό του. Ο γραφιάς του Βυζαντίου, με τις περγαμηνές του παραμάσχαλα, κινεί από τη Βασιλεύουσα και διασχίζει τη Μακεδονία και το Ιλλυρικόν, για να συναντηθεί καταμεσής του δρόμου με τον Προβηγκιανό τρουβαδούρο και τον Φράγκο μενεστρέλο, που περνούν τις Άλπεις καβάλα στα μουλάρια τους. Ο βυζαντινός ελληνισμός δεν είναι το αποκομμένο πετράδι μιας φαντασιακής καθ’ ημάς Ανατολής, φυλαγμένο ζηλότυπα από μαυροφορεμένους καλογήρους. Είναι και αυτός ένα ακριβό, περήφανο στολίδι πάνω στο μεγάλο χρυσοποίκιλτο στέμμα της Ευρώπης. Ο τρουβαδούρος παρουσιάζει τα τραγούδια του στον ηγεμόνα και τους αυλικούς. Μικρογραφία από ισπανικό κώδικα, περ. 1280-1284. Βιβλιοθήκη της Μονής του Αγίου Λαυρεντίου, Εσκοριάλ. Σε όλη την έκταση της μελέτης του, ο Χατζόπουλος προτιμάει να χρησιμοποιεί τις ονομασίες που έδιναν στις χώρες τους οι ίδιοι οι άνθρωποι του Μεσαίωνα, παρά την ορολογία που έχει καθιερωθεί στη σύγχρονη ιστοριογραφία. Για την ελληνόφωνη Βυζαντινή Αυτοκρατορία της Ανατολής, επισήμως γνωστή ως «Βασιλεία των Ρωμαίων», επιστρατεύει τον τιμημένο τίτλο Ρωμανία. Το όνομα αυτό, προκειμένου για το ανατολικό τμήμα του ρωμαϊκού κράτους, ανάγεται ήδη σε πηγές της ύστερης αρχαιότητας. Η χρήση του επισημοποιήθηκε κατά τον ενδέκατο και δωδέκατο αιώνα, σε διπλωματικά έγγραφα και εμπορικές συμβάσεις που συνήπταν οι δυναστείες των Μακεδόνων και των Κομνηνών. Την κατάληξη την ξέρουμε όλοι: στο τέλος η λέξη Ρωμανία θα γίνει λυγμός και θρήνος στα δημοτικά τραγούδια που πενθούν την Άλωση της Πόλης και στο συγκλονιστικό Πάρθεν του Καβάφη. Αφετέρου, την επικράτεια της σημερινής Γαλλίας, από την οποία αντλούνται κατεξοχήν τα παραδείγματα της δυτικής ποίησης, ο συγγραφέας την αποκαλεί Φραγγία· μεταχειρίζεται μάλιστα τον αρχαϊστικό τύπο με διπλό -γγ-, όπως τον έγραφαν οι λόγιοι του Βυζαντίου, αντί για την κοινόχρηστη ορθογραφία Φραγκία (αν και αυτή η τελευταία θα ταίριαζε ορθότερα στην ετυμολογία και στη μορφολογία της λατινογενούς λέξης Francia). Για τις ανάγκες της λογοτεχνικής ιστορίας, η μεσαιωνική αυτοκρατορία των Φράγκων διακρίνεται σε δύο ημίσεα, κατά τον άξονα Βορρά-Νότου. Η βόρεια Φραγκία ήταν η κοιτίδα των δυτικών κτήσεων του Καρλομάγνου, στην καρδιά της βόρειας και κεντρικής Γαλλίας, από τη Νορμανδία μέχρι την Ιλ-ντε-Φρανς (την ευρύτερη περιοχή των Παρισίων, όπου έδρευε η βασιλική εξουσία) και τα σύνορα της Φλάνδρας. Εκεί ήκμασαν τα δύο μεγάλα είδη αφηγηματικής ποίησης: το ηρωικό έπος των ανδραγαθιών, με ιστορικά κυρίως θέματα, και κατόπιν οι μυθιστορίες με ερωτική πλοκή, ιπποτικά σκηνικά και μαγικά μοτίβα. Η νότια Φραγκία, από την άλλη πλευρά, απλωνόταν κάτω από τον ποταμό Λίγηρα, μέχρι τη Μεσόγειο και τα όρια της χώρας των Βάσκων. Αυτή ήταν η πατρίδα των τρουβαδούρων, που η ποίησή τους στάθηκε η πιο γνήσια και πρωτότυπη μορφή λυρικής έκφρασης στον ώριμο Μεσαίωνα. Πολλές κομητείες εκείνης της περιοχής έγιναν διάσημες από τους στίχους των τρουβαδούρων, καθώς οι περισσότεροι από αυτούς ήταν οι ίδιοι πυργοδεσπότες ή υπηρετούσαν ως αυλικοί τοπικών ηγεμόνων: Προβηγκία και Ωβέρνη, Περιγκόρ και Λιμουζέν, Τουλούζη και Γασκώνη, και προπάντων το δουκάτο της Ακουιτανίας, που αρχόντισσά του ήταν η μοιραία Ελεονώρα, σύζυγος δύο βασιλέων και αληθινή φαμ φατάλ της εποχής («Ελεανώρ, ελέναυς και ελέπτολις», καθώς την αποκαλούσε με αισχύλειο τρόπο ο Πάουντ). Στην αυλή της Ελεονώρας στο Πουατιέ, λίγο μετά τα μέσα του δωδέκατου αιώνα, συγκεντρώνονταν οι σπουδαιότεροι τρουβαδούροι για να αναμετρηθούν μεταξύ τους και να επιδείξουν τις συνθέσεις τους. Υπό την πατρωνία της εκπληκτικής εκείνης γυναίκας άνθισε η τρουβαδουρική ποίηση, και μαζί της βλάστησε η εκλεπτυσμένη τέχνη του αυλικού έρωτα, που έμελλε να εμπνεύσει εκατοντάδες τραγούδια του καημού και του πόθου. Οι τρουβαδούροι έγραφαν τα ποιήματά τους στο τοπικό ιδίωμα του νότου της Φραγκίας, τη λεγόμενη οξιτανική ή «γλώσσα του οκ» (langue d’oc), ονοματισμένη έτσι από το καταφατικό μόριο «οκ», που σήμαινε το «ναι» στη διάλεκτο της περιοχής. Γνωστή επίσης με την ονομασία «προβηγκιανά», η γλυκιά αυτή γλώσσα, αληθινό χάρμα στο άκουσμα με την εναλλαγή των υγρών συμφώνων και των σκληρών συμπλεγμάτων της, μοιάζει από την άποψη της φωνολογίας και της μορφολογίας πιο πολύ με τα καταλανικά και με κάποιες νοτιοϊταλικές διαλέκτους παρά με τα κανονικά γαλλικά. Στην άλλη πλευρά, στον βορρά της Φραγκίας, μιλούσαν τη λεγόμενη «γλώσσα του όιλ» (langue d’oïl), δηλαδή την παλαιά γαλλική, το μεσαιωνικό ιδίωμα που υπήρξε ο πρόδρομος των σύγχρονων γαλλικών. Σε αυτήν τη γλώσσα έχουν γραφτεί τα έπη και οι μυθιστορίες του φραγκικού μεσαίωνα. Από τον τύπο oïl, που δήλωνε πάλι το «ναι», προέκυψε η σημερινή λέξη oui, με την οποία κάθε όμορφη Γαλλίδα μπορεί να ευφράνει την καρδιά του εραστή της. Ο Χατζόπουλος εστιάζει αποκλειστικά στην ποίηση που έχει συντεθεί σε δημώδη ιδιώματα, τόσο στη Δύση όσο και στην ελληνική Ανατολή. Οι σεβάσμιες γλώσσες του αρχαίου κόσμου, τα αρχαϊστικά αττικά ελληνικά και τα λατινικά, καλλιεργούνταν βέβαια και αυτές ανελλιπώς σε όλη τη διάρκεια του Μεσαίωνα, τα μεν στην επικράτεια του Βυζαντίου, τα δε στη Φραγκία και την κεντροδυτική Ευρώπη. Αν και είχαν σβήσει από την καθημερινή προφορική επικοινωνία, παρέμεναν εν χρήσει ως μέσα ρητορικής επίδειξης και λογοτεχνικής γραφής· αποτελούσαν το γλωσσικό όργανο των μορφωμένων και την επίσημη έκφραση της Εκκλησίας και του κλήρου. Μεταξύ άλλων, γράφτηκε και αξιόλογη ποίηση στη λατινική και στην αρχαΐζουσα ελληνική κατά τους μεσαιωνικούς χρόνους: ποιήματα έξυπνα, περίτεχνα, ενίοτε διασκεδαστικά, καμιά φορά συγκινητικά, έστω και αν δύσκολα βρίσκει κανείς ανάμεσά τους δείγματα πραγματικά υψηλής και συγκλονιστικής δημιουργίας. Όμως αυτό το είδος ποίησης δεν εμπίπτει στον θεματικό ορίζοντα της ανά χείρας μελέτης. Θα χρειαστεί άλλο βιβλίο για να μελετηθούν κατ’ αντιπαράθεση τα λόγια ποιητικά προϊόντα της Δύσης και της Βυζαντινής Ανατολής – για να διαβαστούν, λόγου χάρη, ο Αρχιποιητής και ο Ούγος της Ορλεάνης πλάι στον Χριστόφορο τον Μυτιληναίο, ή ο Ιωάννης ο Γεωμέτρης παράλληλα προς την Ιλδεγάρδη του Μπίνγκεν. 3. Ακρίτες και μαρκήσιοι Σαν πιστός μαθητής της Μούσας, ο Χατζόπουλος χρησιμοποιεί στη μελέτη του την τριμερή διαίρεση της ποιητικής ύλης, την οποία εισήγαγε εξαρχής η θεά, όταν μοίρασε τους κλήρους της τέχνης στα τρία αδέλφια του παραμυθιού. Το έπος, η λυρική έκφραση και η μυθιστορία είναι οι τρεις μεγάλοι κλώνοι του δέντρου της ποίησης, τα τρία βασικά σημεία του ορίζοντα στο λογοτεχνικό τοπίο του Μεσαίωνα. Σύμφωνα με την παραδοσιακή ιεραρχία των γραμματειακών ειδών, όπως τη θεμελίωσαν ήδη ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης, το ηρωικό έπος είναι η πρεσβύτερη και τιμιότερη μορφή έντεχνου λόγου και συνεπώς απολαμβάνει τα πρωτεία. Στην αρχαία Ελλάδα και στη Ρώμη είχαν δημιουργηθεί κορυφαία αριστουργήματα της επικής ποίησης, με θέματα παρμένα κυρίως από τις πανάρχαιες μυθικές παραδόσεις περί θεών και ηρώων. Κατά τους ύστερους αιώνες της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, εντούτοις, η αρχαία μορφή του είδους είχε πλέον εξαντλήσει τη δυναμική της. Από τον πέμπτο αιώνα μ.Χ., ύστερα από τα ογκώδη Διονυσιακά του Νόννου (αληθινός δεινόσαυρος της αρχαίας γραμματείας, μεγαλοπρεπής όσο και δυσκίνητος), η επική ποίηση παράκμασε και εγκαταλείφθηκε για μεγάλο διάστημα. Η αναβίωσή της κατά την ώριμη περίοδο του Μεσαίωνα θα γινόταν με ολωσδιόλου νέους όρους. Η καινοφανής ηρωική ποίηση των Μέσων Χρόνων έμελλε να αναπτυχθεί αυτόνομα, δίχως εξάρτηση από τα κλασικά ελληνορωμαϊκά πρότυπα, και θα αντλούσε έμπνευση από την πρόσφατη ιστορία: από τους αγώνες των δυνάμεων της Χριστιανοσύνης εναντίον των βαρβάρων της Ανατολής και των εισβολών του Ισλάμ. Οι περιπέτειες του ιππότη Υβαίν. Μικρογραφίες από γαλλικό κώδικα της ομώνυμης μυθιστορίας του Κρετιέν ντε Τρουά, περ. 1325. Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας. Στη βυζαντινή αυτοκρατορία η βασική δύναμη κρούσης κατά των μουσουλμάνων εχθρών (ιδίως των Σαρακηνών Αράβων, μέχρι και τον δέκατο αιώνα) ήταν οι ακρίτες, δηλαδή οι φρουροί των «άκρων» του κράτους. Επρόκειτο για μια τάξη πολεμιστών μικροκτηματιών και στρατευμένων αγροτών, που θα την λάτρευαν, ως σύλληψη και ιδεώδες, τόσο οι αρχαίοι Έλληνες όσο και οι σύγχρονοι οπαδοί του παλιομοδίτικου αγροτοκεντρικού συντηρητισμού, από τον Τόλκιν έως τον Βίκτορ Νταίηβις Χάνσον. Κτήματα γης στις μεθοριακές περιοχές της βυζαντινής επικράτειας (ιδίως στα ανατολικά σύνορα, από την Καππαδοκία μέχρι τον Ευφράτη) παραχωρούνταν σε ασκημένους στρατιωτικούς, για να τα καλλιεργούν και βιοπορίζονται από την αγροτική παραγωγή. Σε αντάλλαγμα, είχαν την υποχρέωση να φυλάσσουν τα σύνορα στην περιοχή τους, να αποκρούουν τις εισβολές των αλλοεθνών και να μάχονται επίσης εναντίον των ληστών που λυμαίνονταν τους γύρω τόπους. Συγκροτήθηκε έτσι ένα σώμα ετοιμοπόλεμων συνοριοφυλάκων, οι οποίοι ήταν πιο αφοσιωμένοι και αξιόπιστοι από τους πληρωμένους μισθοφόρους, και φυσικά κόστιζαν πολύ λιγότερο στο κράτος. Οι ακρίτες ήταν υπήκοοι της Ρωμανίας· για αυτούς η διαφύλαξη των συνόρων ισοδυναμούσε με υπεράσπιση των κτημάτων και της περιουσίας τους. Δεν υπάρχει γενναιότερος και ικανότερος στρατιώτης από εκείνον που πολεμάει για την ίδια τη γη του – αρκεί να είναι σωστά εκπαιδευμένος και να έχει άνεση χρόνου για να εξασκείται στα πολεμικά. Ο λαός των Ρωμιών, ό,τι και να του προσάψει κανείς, δεν ξεχνάει ποτέ τους μαχητές του. Οι αδιάκοποι αγώνες των ακριτών ενάντια στους Σαρακηνούς και τους λοιπούς εχθρούς έγιναν αντικείμενο του λαϊκού φαντασιακού και του θρύλου. Οι σκληροτράχηλοι πολεμιστές των συνόρων ανυψώθηκαν σε ηρωικές διαστάσεις, προικίστηκαν με μυθώδη παλικαριά και με υπερφυσικές δυνάμεις· τους φαντάζονταν να επιτελούν τρομερούς άθλους αντιμετωπίζοντας στρατούς και λήσταρχους, θηρία και στοιχεία της φύσης. Οι περιπέτειες των ακριτών εξυμνήθηκαν σε μια ιδιαίτερη κατηγορία δημωδών ασμάτων, τα λεγόμενα «ακριτικά», που επιβίωσαν μέχρι τους νεότερους χρόνους στην προφορική λαϊκή παράδοση, σαν παραδοσιακά δημοτικά τραγούδια. Πολλά δείγματα καταγράφηκαν κατά τον δέκατο ένατο και εικοστό αιώνα, ιδίως σε χαμένες πατρίδες ή περιοχές στην περιφέρεια του ελληνικού κόσμου, όπως ο Πόντος, η Καππαδοκία και η Κύπρος. Χειρόγραφα από την ύστερη βυζαντινή περίοδο διασώζουν επίσης γραπτές εκδοχές μεσαιωνικών ακριτικών ασμάτων, όπως εκείνα Του Αρμούρη και Του υιού του Ανδρονίκου. Πολλοί είναι οι ακρίτες που κατονομάζονται και δοξάζονται για τις ανδραγαθίες τους σε αυτές τις συνθέσεις: Αλέξης και Ανδρόνικος, Αρμούρης και Αρέστης, Πόρφυρας και Αμάραντος, και φυσικά (αφού μιλούμε για ήρωες του νεότερου ελληνικού φαντασιακού) Γιάννος και Κωνσταντίνος. Ένας όμως είναι ο κορυφαίος και πιο προβεβλημένος, η εμβληματική μορφή της ακριτικής ποίησης, ο νέος Ηρακλής του Βυζαντίου: ο Βασίλειος, που πήρε το προσωνύμιο Διγενής επειδή η καταγωγή του βαστούσε από δύο εθνότητες («γένη»). Ο πατέρας του Διγενή ήταν Άραβας εμίρης που ερωτεύτηκε την κόρη ενός Βυζαντινού στρατηγού, βαφτίστηκε Χριστιανός και αυτομόλησε στη Ρωμανία για να την παντρευτεί. Το πιο γνωστό από τα ακριτικά δημοτικά τραγούδια αναφέρεται στη συνάντηση του Διγενή με τον Χάρο και την πάλη τους στα μαρμαρένια αλώνια. Η πάλη συνεχίζεται ακόμη στον τελευταίο στίχο, με τον Διγενή όρθιο και μάχιμο, έστω και αν το αίμα από τις πληγές του γεμίζει τάφρους. Μολονότι το άσμα επιγράφεται Ο θάνατος του Διγενή, τον ήρωα δεν τον βλέπουμε να πεθαίνει. Αν πιστέψουμε τον λαϊκό αοιδό, η μονομαχία με τον Χάρο θα κρατάει επ’ άπειρον, όσο έχει ο ελληνισμός αίμα για να χύσει. Ο Βασίλειος Διγενής αξιώθηκε να του αφιερωθεί επίσης μια πολύ εκτενέστερη σύνθεση, που αποτελεί το πρώτο μνημειακό έργο της δημώδους ελληνικής γραμματείας. Το λεγόμενο Έπος του Διγενή Ακρίτη διηγείται συνολικά τον βίο και τις περιπέτειες του ήρωα, από το ειδύλλιο των γονιών του και τη θαυμαστή παιδική του ηλικία μέχρι το απόγειο της δόξας του και τον πρόωρο θάνατό του. Το έργο ανάγεται μάλλον σε κάποιο χαμένο πρωτότυπο που γράφτηκε κατά τον δωδέκατο αιώνα. Όπως όμως συμβαίνει με πολλά δημοφιλή κείμενα της μεσαιωνικής γραμματείας, σε Δύση και Ανατολή, σώζεται σήμερα σε αρκετές διαφορετικές παραλλαγές, οι οποίες ακολουθούν εν γένει κοινή γραμμή όσον αφορά την πλοκή και την αλληλουχία των βασικών γεγονότων αλλά αποκλίνουν κατά πολύ η μία από την άλλη ως προς τη γλώσσα, το ύφος και τη συγκρότηση των επιμέρους επεισοδίων. Προφανώς το έπος γνώρισε πλατιά κυκλοφορία κατά τους ύστερους βυζαντινούς αιώνες, με αποτέλεσμα διάφοροι διασκευαστές (γραφιάδες και λόγιοι αλλά και προφορικοί εκτελεστές και ποιητάρηδες) να αντιμετωπίζουν το κείμενο με δημιουργική ελευθερία. Καθένας τους έπλαθε τη δική του εκδοχή, αλλάζοντας κατά βούληση τη μορφή, προσθέτοντας ή αφαιρώντας σκηνές, περιγραφές και άλλα συστατικά. Η πρωταρχική μορφή του έπους προέκυψε πιθανότατα από συμπίληση συντομότερων ακριτικών ασμάτων, που αφηγούνταν επιμέρους κατορθώματα ή περιστατικά της θρυλικής ζωής του Διγενή. Πρόκειται για συγγραφική διαδικασία που έχει παρατηρηθεί πολλές φορές στην ιστορία της επικής δημιουργίας, από τον Βαβυλώνιο Σιν-λέκι-ουννίννι, που συνέθεσε την πάγια εκδοχή του Έπους του Γκιλγκαμές, μέχρι τον Έλιας Λένροτ, ο οποίος χάρισε στους Φινλανδούς το εθνικό τους ποίημα, την Κάλεβαλα. Ο Διγενής του έπους είναι το χαρακτηριστικό παλικάρι των θρύλων της Ανατολής. Κινείται ανάμεσα στην υπεράνθρωπη ανδραγαθία και στη άχρονη ανεμελιά του παραμυθιού. Ξεκινώντας από την ηλικία των δώδεκα ετών, σκοτώνει αρκούδες και λιοντάρια στο κυνήγι, δαμάζει δράκους και πολεμάει τους απελάτες, τους φοβερούς ληστές που είχαν τα λημέρια τους στη μεθόριο. Ερωτεύεται την ωραία κόρη ενός στρατηγού, την κλέβει και την παντρεύεται, αν και ο γάμος του δεν τον εμποδίζει από περαιτέρω ερωτικές αναζητήσεις. Νικάει σε μονομαχία τη φοβερή Αμαζόνα Μαξιμώ, που οι απελάτες την καλούν σε βοήθεια, και της παίρνει την παρθενιά της. Παραδόξως, το επίτευγμα αυτό προξενεί μεγάλη ικανοποίηση και στην ίδια τη σύζυγο του Διγενή, η οποία αγάλλεται για τον ανίκητο ανδρισμό του καλού της. Στο τέλος ο ακρίτης, σαν άλλος Κουμπλάι Χαν, χτίζει ένα παραδεισένιο ανάκτορο στις όχθες του Ευφράτη και αποσύρεται στους κατάφυτους κήπους του, για να χαρεί τον αισθησιακό έρωτα παρέα με τη γυναίκα του. Εκεί θα τον βρει ο θάνατος, με τη μορφή ενός αγγέλου που φέρει όλα τα γνωρίσματα του Χάρου της λαϊκής παράδοσης. Σαν γνήσιος Ρωμιός ήρωας, ο Διγενής δεν προσδοκάει ούτε Παράδεισο ούτε Κόλαση. Θρηνεί μόνο για τις χαρές της ζωής, που θα τις στερηθεί εσαεί στον σκοτεινό Άδη. Η τελευταία του έκκληση προς την αγαπημένη του είναι να μην τον λησμονήσει, να τον κρατάει στη θύμησή της, διότι η μόνη αθανασία που ελπίζει ο ανδρειωμένος είναι η μνήμη των ανθρώπων για τα ανδραγαθήματά του. Στις εσχατιές της βυζαντινής αυτοκρατορίας, ανάμεσα στους βράχους της Καππαδοκίας και στα σπαθιά των Σαρακηνών, ο μυθικός Αχιλλέας ξαναζεί και ξαναπεθαίνει. Ο Τριστάνος και η Ιζόλδη στο πλοίο, καθώς πίνουν το μαγικό ερωτικό φίλτρο. Μικρογραφία από γαλλικό χειρόγραφο, περ. 1470. Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας. Στη Δυτική Ευρώπη, την ίδια εποχή, οι πολιτικές συνθήκες ήταν διαφορετικές. Η εκτεταμένη αυτοκρατορία του Καρλομάγνου, στην καρδιά της ευρωπαϊκής ηπείρου, είχε διασπαστεί σε τρία κράτη από τους διαδόχους του, που κατείχαν τα εδάφη της σημερινής Γαλλίας και Γερμανίας. Στις παρυφές τους ξεφύτρωναν άλλα βασίλεια και μικρότερες ηγεμονίες, στη Βρετανία, στην Ισπανία και στην Ιταλία. Όμως η απειλή του Ισλάμ δεν είχε σβήσει στα νότια σύνορα, και ο πόλεμος κατά των απίστων συνέχιζε να απασχολεί τους ηγεμόνες και τους λαούς της Δύσης. Ο Κάρολος Μαρτέλλος είχε νικήσει το 732 τις στρατιές του χαλίφη των Ομεϋαδών στο Πουατιέ, εμποδίζοντας το Ισλάμ να επεκταθεί στην επικράτεια της Γαλλίας και να υλοποιήσει πρόωρα τους εφιάλτες του Μισέλ Ουελμπέκ. Ο Καρλομάγνος μαχόταν διαρκώς κατά των Αράβων γύρω από τα Πυρηναία, ενώ από τον ενδέκατο αιώνα και εξής οι βασιλιάδες της Καστίλης και της Αραγωνίας αγωνίστηκαν σκληρά για να αποσπάσουν τα εδάφη της Ιβηρικής χερσονήσου από τα χέρια των Μαυριτανών. Το αντίστοιχο του ακρίτη στη μεσαιωνική Δύση ήταν ο μαρκήσιος. Ο τίτλος αυτός (marchis) προέρχεται από την παλαιά γερμανική λέξη Mark (< λατινικά margo, «το περιθώριο»), που σήμαινε τη μεθοριακή ζώνη, τα εδάφη στα σύνορα μεταξύ δύο βασιλείων. Οι στρατηγοί των συνοριακών αυτών περιοχών διαδραμάτιζαν σημαντικό ρόλο για την άμυνα της επικράτειας. Απέκτησαν έτσι υψηλότερη αίγλη και αξίωμα σε σχέση με τους απλούς, απόλεμους ευγενείς της αυλής, τους κόμητες (< λατινικά comites, «σύντροφοι») του βασιλιά. Γι’ αυτό και σύμφωνα με τα πρωτόκολλα της ευρωπαϊκής αριστοκρατίας ο μαρκήσιος έχει ιεραρχική προτεραιότητα έναντι του κόμη σε όλες τις αυλικές εκδηλώσεις. Άλλο που δύσκολα θα αναγνωριζόταν πια η παλιά τραχιά αρετή των πολεμικών marchis της Φραγκίας κάτω από τις περούκες και τις πούδρες των κομψευόμενων στις Βερσαλλίες ή μέσα στις βαθιές διαστροφές του ερωτογράφου Μαρκησίου της Βαστίλης. Οι αγώνες των σιδηρόφρακτων στρατηγών στα σύνορα της Ευρώπης προσέφεραν τα βασικά θέματα για τα λεγόμενα «άσματα ανδραγαθιών» (chansons de geste), το νέο επικό είδος του Δυτικού Μεσαίωνα. Στα έργα αυτά εξιστορούνται τα κατορθώματα των ιπποτών από τη Φραγκία ή τα όμορα χριστιανικά βασίλεια κατά τους πολέμους εναντίον μουσουλμανικών στρατευμάτων, ανταρτών ή ληστρικών επιδρομέων. Η μεγάλη ποιητική παράδοση των chansons de geste, έστω και αν τα προϊόντα της δύσκολα συγκινούν το σύγχρονο κοινό, χάρισε μεταξύ άλλων στη Γαλλία και στην Ισπανία τα εθνικά τους έπη. Συνέβαλε επίσης καθοριστικά στη σφυρηλάτηση του ιπποτικού πνεύματος ως ποιητικού συστατικού, το οποίο έμελλε να κυριαρχήσει και σε άλλα λογοτεχνικά είδη της Δύσης μέχρι τα τέλη του Μεσαίωνα. Το παλαιό γαλλικό Άσμα του Ρολάνδου (Chanson de Roland) συντέθηκε στα τέλη του ενδέκατου αιώνα, καθώς ο ευρωπαϊκός κόσμος προετοιμαζόταν με έξαρση για την Πρώτη Σταυροφορία. Η πλοκή εμπνέεται από ιστορικό γεγονός της εποχής του Καρλομάγνου, τρεις αιώνες πρωτύτερα. Το 778 η οπισθοφυλακή της στρατιάς των Φράγκων, υπό την ηγεσία του Ρολάνδου (ανεψιού του Καρλομάγνου), έπεσε σε ενέδρα καθώς διέσχιζε μια στενωπό των Πυρηναίων και αποδεκατίστηκε. Με τον καιρό ο θρύλος απέδωσε την εχθρική πράξη στους Σαρακηνούς, αν και οι πραγματικοί υπεύθυνοι ήταν μάλλον τοπικοί λήσταρχοι από την περιοχή των Βάσκων. Στο φραγκικό έπος, που εκτείνεται σε 4002 στίχους, εκείνη η δευτερεύουσα αψιμαχία ανυψώνεται σε αρχετυπική αναμέτρηση ανάμεσα στη Χριστιανοσύνη και στους απίστους – σαν ποιητικός προάγγελος της Σταυροφορίας που επρόκειτο να ακολουθήσει. Η δράση ξεκινάει με πολεμικά συμβούλια και διαπραγματεύσεις του Καρλομάγνου με τους πολιορκημένους Σαρακηνούς. Όμως οι προσπάθειες αυτές υπονομεύονται από την προδοσία του δόλιου Γκανελόν, που είναι κουνιάδος του Καρλομάγνου αλλά συνωμοτεί με τους απίστους από μικροψυχία και φθόνο. Το όνομα Γκανελόν κατέληξε να δηλώνει παροιμιωδώς τον προδότη στα νεότερα γαλλικά, σαν ντόπιο αντίστοιχο του Ιούδα. Ο Ρολάνδος, έξοχος ιππότης και απαράμιλλος στη μάχη, είναι εντούτοις απερίσκεπτος και γεμάτος έπαρση, η οποία αποδεικνύεται μοιραία για τον ίδιο και τους άνδρες του. Η οπισθοφυλακή του στρατού παγιδεύεται και εξοντώνεται, ύστερα από απεγνωσμένη αντίσταση. Ο Ρολάνδος πληγώνεται θανάσιμα και ξεψυχάει κάτω από ένα πεύκο, αφού αποχαιρετίσει τους νεκρούς συντρόφους του και ζητήσει τη θεία συγχώρεση για τα ολέθρια σφάλματα της στρατηγικής του: «Άρχοντα σύντροφέ μου, μάταιη η αντρειοσύνη σου! Μαζί σταθήκαμε και έτη και ημέρες, κακό δεν μου ’καμες, ούτε εγώ σ’ αδίκησα. Όταν εσύ είσαι νεκρός, εγώ να ζω είν’ μαρτύριο». (...) Το δεξί του γάντι στον Θεό παρέδωσε. Ο Άγιος Γαβριήλ από το χέρι του το πήρε. Πάνω στο μπράτσο του σκυμμένη είχε την κεφαλή του· με τα χέρια ενωμένα πορεύθηκε στο τέλος του. Γύρω στα χρόνια που γραφόταν το Άσμα του Ρολάνδου στη Φραγκία, ανδραγαθούσε στην Ισπανία ένας άλλος ονομαστός ιππότης, ο Ροδρίγος Δίατς ντε Βιβάρ, ο οποίος δοξάστηκε και από τους δύο λαούς της Ιβηρικής για τους άθλους του. Οι Καστιλιάνοι συμπατριώτες του τον αποκαλούσαν «Ελ Καμπεαδόρ», «ο Μαχητής». Όμως το πιο διάσημο προσωνύμιο τού το χάρισαν οι Μαυριτανοί, τους οποίους πολέμησε τόσες και τόσες φορές: εκείνοι τον βάφτισαν Ελ Σιδ (από την αραβική λέξη «ας-σαγίντ»), «ο Αυθέντης», και με αυτόν τον τίτλο πέρασε η μορφή του στον θρύλο. Κάπου έναν αιώνα αργότερα, ο αυθέντης Ροδρίγος έγινε πρωταγωνιστής στο εθνικό έπος της ισπανικής γλώσσας, το Άσμα του Σιδ μου (El Cantar de mio Cid). Αντίθετα προς το Άσμα του Ρολάνδου, που επικεντρώνεται σε ένα μόνο πολεμικό επεισόδιο, το Έπος του Σιδ καλύπτει μακρότερη περίοδο του βίου του ήρωα, έστω και αν και δεν ξεκινάει με τη γέννησή του, σαν το Έπος του Διγενή. Η αρχή της ιστορίας σημαδεύεται από ένα τυπικό μοτίβο της αυλικής νουβέλας: ο Σιδ, έντιμος πολεμιστής στην υπηρεσία του βασιλιά Αλφόνσου της Καστίλης, διαβάλλεται από φθονερούς αυλικούς και εξορίζεται άδικα. Για να επιβιώσει και να ανακτήσει το κύρος του, θα χρειαστεί να δώσει μακρούς και σκληρούς αγώνες. Με λίγους πιστούς συντρόφους κάνει επιδρομές και λεηλατεί τα εδάφη των Μαυριτανών, ώσπου κυριεύει την πόλη της Βαλένθιας και εγκαθιδρύει εκεί τη δική του ημιαυτόνομη ηγεμονία, την οποία σπεύδει να θέσει υπό την επικυριαρχία του βασιλιά Αλφόνσου. Κερδίζει έτσι ξανά την εύνοια του μονάρχη, αλλά έχει ακόμη να αντιμετωπίσει προσβολές και δολοπλοκίες από μέρους των αριστοκρατών φεουδαρχών, μέχρι να γνωρίσει την τελική δικαίωση. Στους στίχους του Άσματος του Σιδ αισθανόμαστε τη γνήσια γεύση του ηρωισμού. Ο πρωταγωνιστής, ώριμος άνδρας και έμπειρος στρατιωτικός, πιστός σύζυγος και πατέρας, γνωρίζει την πίκρα της αδικίας και την ικανοποίηση της τιμής, κατακτώντας τη θέση που του αξίζει στο βασίλειο της Ισπανίας και στο πάνθεον της ηρωικής ποίησης. Ποιος δεν θα ξεσηκωνόταν να πολεμήσει στο πλευρό του, όταν τον ακούμε να παρακινεί τους στρατιώτες του στη μάχη; Με τα σκουτάρια στα μπράτσα εμπρός απ’ τις καρδιές τους χαμηλώνουν τα κοντάρια με τις παντιέρες τυλιγμένες, έσκυψαν τα πρόσωπα επάνω στις σέλλες, πάνε να τους χτυπήσουν με αδάμαστη ορμή. Με κραυγές τους καλεί ο καλόμοιρος: «Πάνω τους, καβαλλάρηδες, για την αγάπη του Θεού! Εγώ είμαι ο Ρούι Δίατς, ο Σιδ ο Μαχητής». 4. Ένας φτωχός και μόνος τρουβαδούρος Η επική σύνθεση δεν απέκλεισε ποτέ το ερωτικό στοιχείο από τον θεματικό ορίζοντά της, έστω και αν δεν του απέδιδε κεντρική θέση. Στα κύκλια έπη της αρχαϊκής εποχής ο Αχιλλέας ερωτευόταν την Αμαζόνα Πενθεσίλεια, προτού αναγκαστεί να τη φονεύσει σε μονομαχία. Η αδιέξοδη αγάπη της Διδώς για τον Αινεία έκανε πολλές αναγνώστριες της Αινειάδας του Βιργιλίου να δακρύσουν. Οι εποποιίες της Ανατολής, όπως το πελώριο Σαχναμέ του Φιρντουσί, είναι γεμάτες παθιασμένα ζευγάρια εραστών, πιστές κοπέλες αφοσιωμένες στον πρίγκιπά τους, αλλά και μαυλίστρες και πλανεύτρες με σκοτεινή γοητεία (καμιά φορά μάλιστα η ίδια γυναικεία μορφή παίζει διαδοχικά και τους δύο αυτούς ρόλους, σαν τη μοιραία πριγκίπισσα Σουνταμπέ). Το Έπος του Διγενή περιέχει γερές δόσεις αισθησιασμού, καθώς αφιερώνει αρκετή έκταση στις ερωτοτροπίες του ήρωα με την καλή του και στη σεξουαλική καθυπόταξη της Αμαζόνας. Ομολογουμένως, τα δυτικοευρωπαϊκά άσματα ανδραγαθιών δεν άφηναν πολλά περιθώρια σε αυτό το συστατικό. Η Δόνια Σιμένα, η σύζυγος του Σιδ στο ισπανικό έπος, είναι μακρόθυμη σύντροφος που αγωνιά πριν από τις μάχες του γενναιόκαρδου άνδρα της και προσεύχεται για τη σωτηρία του. Όμως το ειδύλλιο της αγάπης τους, αν υπήρξε ποτέ, δεν περιγράφεται στο ποίημα. Η Άλδη, η αρραβωνιαστικιά του Ρολάνδου στο ομώνυμο άσμα, σωριάζεται νεκρή από τον καημό της όταν πληροφορείται τον χαμό του μνηστήρα της στη μάχη. Ο ποιητής τής αφιερώνει δυο συγκινητικές στροφές, αλλά δεν έχει τη δημιουργική δύναμη να την ανυψώσει σε μεσαιωνικό πρόδρομο της Ιουλιέτας. Πάνω: Ο Δάντης συναντάει τον Αρνάουτ Ντανιέλ μέσα στις φλόγες του Καθαρτηρίου. Μικρογραφία από ιταλικό χειρόγραφο της Θείας Κωμωδίας, 14ος αιώνας. Βιβλιοθήκη της Μονής Girolamini, Νάπολη. Κάτω: Η Ελεονώρα της Ακουιτανίας, μαζί με τον δεύτερο σύζυγό της, Ερρίκο Β΄ της Αγγλίας. Τοιχογραφία του 12ου αιώνα από το παρεκκλήσι της Αγίας Ραδεγούνδης στη Σινόν της Γαλλίας. Στη μεσαιωνική Φραγκία αναπτύχθηκε άλλο ποιητικό είδος, αμιγώς λυρικής υφής, όπου ο έρωτας αναδείχθηκε σε κεντρικό θέμα και ενέπνευσε ωδές μεγάλης δεξιοτεχνίας. Στα ποιήματα αυτού του είδους, μάλιστα, διεκτραγωδήθηκε και εξυμνήθηκε κατεξοχήν η πιο καθαρή και δυνατή μορφή ερωτικού αισθήματος: η ανεκπλήρωτη, ακόμη και απαγορευμένη αγάπη, που καίει τα κορμιά και τις ψυχές των ερωτευμένων χωρίς να μπορεί να χαρεί την πλήρωση ή την ανταπόκριση. Πρωταρχικά, η λυρική ερωτική ποίηση άνθισε στον νότο της Φραγκίας, στην Ακουιτανία, την Προβηγκία και τις γύρω περιοχές, που ήταν οι κοιτίδες των τρουβαδούρων. Το όνομα αυτών των τελευταίων (troubadour) ετυμολογείται από το λατινικό ρήμα tropare, που σήμαινε την ποιητική σύνθεση (προερχόμενο με τη σειρά του από την ελληνική λέξη «τρόπος», με την έννοια του σχήματος λόγου ή του ποιητικού τεχνάσματος). Τρουβαδούροι αποκαλούνταν οι τραγουδοποιοί που έδρασαν στις αυλές και τα κάστρα της νότιας Φραγκίας κατά τον δωδέκατο και δέκατο τρίτο αιώνα και έγραψαν στην τοπική οξιτανική γλώσσα. Οι τρουβαδούροι ήταν καλλιτέχνες του έντεχνου τραγουδιού με όλες τις σημασίες της φράσης. Έγραφαν τους στίχους, τους μελοποιούσαν και συχνά εκτελούσαν οι ίδιοι τις συνθέσεις τους, αν και μαρτυρείται επίσης ότι χρησιμοποιούσαν άλλους τραγουδιστές («μενεστρέλους»). Είναι γνωστά σήμερα τα ονόματα κάπου τετρακοσίων εξήντα τρουβαδούρων· από την παραγωγή τους έχουν φτάσει στα χέρια μας συνολικά πάνω από δυόμισι χιλιάδες ποιήματα. Για τριακόσια περίπου από αυτά έχει διασωθεί και η μουσική σημειογραφία, οπότε είναι δυνατόν να ανασυστήσουμε και να τραγουδήσουμε τις μελωδίες τους. Η τέχνη του τρουβαδούρου ήταν ζωντανή παράσταση, σαν την αρχαία ελληνική λυρική ποίηση ή τις σημερινές εμφανίσεις των τραγουδοποιών-τραγουδιστών όπως ο Μπρασσένς, ο Λεό Φερρέ ή ο Μπομπ Ντύλαν (που, διόλου τυχαία, αποκαλούνται και αυτοί καμιά φορά «σύγχρονοι τρουβαδούροι»). Τα ποιήματα των τρουβαδούρων έχουν συνήθως έκταση μερικές δεκάδες στίχων και χωρίζονται σε πανομοιότυπες στροφές, όλες βασισμένες στο ίδιο μετρικό πρότυπο και στην ίδια εναλλαγή ομοιοκαταληξιών. Η στιχουργική τους τεχνική είναι περίπλοκη, αποτέλεσμα εκλεπτυσμένης αισθητικής και προσήλωσης στη μορφή. Οι ρίμες καθ’ εαυτές είναι απλές, αρκετά εύκολες στην οξιτανική γλώσσα, χάρη στην ποικιλία των κλιτικών τύπων της. Τοποθετούνται όμως σε περίτεχνη διάταξη στο εσωτερικό της στροφής, ζευγαρώνουν ή πλέκονται σε ποικίλα διακλαδωτά σχήματα. Συχνά ο ποιητής διατηρεί τις ίδιες ομοιοκαταληξίες σε όλες τις στροφές του ποιήματός του – το ίδιο ακριβώς άκουσμα στο τέλος των αντίστοιχων στίχων κάθε στροφής, με διαφορετικές λέξεις κάθε φορά. Ενίοτε ο τρουβαδούρος θέτει και άλλους περιορισμούς στη μορφή της σύνθεσής του: λόγου χάρη ορισμένες λέξεις πρέπει να επαναλαμβάνονται σε συγκεκριμένα σημεία σε κάθε στροφή (όπως συμβαίνει π.χ. στον θρήνο του Μπερτράν ντε Μπορν για τον πρόωρα χαμένο νεαρό πρίγκιπα της Βρετανίας). Οι πιο δεξιοτέχνες τρουβαδούροι είναι σε θέση να τηρήσουν τους κανόνες αυτούς ευλαβικά και χωρίς κανένα στραβοπάτημα στην έκφραση για έξι ή επτά στροφές. Ζόρικος άθλος, αν τον δοκιμάσει κανείς στην πράξη. Η στιχοποιία των τρουβαδούρων είναι έργο αληθινού βιρτουόζου, επίδειξη ενός ζογκλέρ των λέξεων που καταφέρνει να κρατήσει θαυμαστά όλες τις μπάλες του στον αέρα, χωρίς να αφήνει καμία να πέσει κάτω. Οι συνοδευτικές μελωδίες είναι απλούστερες, μονοφωνικές, μακρόσυρτες και συχνά μελαγχολικές, ποικιλμένες με λαρυγγισμούς και μελίσματα. Κατά κανόνα η ίδια μελωδία επαναλαμβάνεται σε καθεμία από τις στροφές του τραγουδιού. Δυστυχώς η ρυθμική αγωγή είναι αβέβαιη, καθώς η πρώιμη σημειογραφία της εποχής δεν δήλωνε τη χρονική έκταση των φθόγγων ούτε το τέμπο της εκτέλεσης. Σήμερα μπορεί κανείς να ακούσει το ίδιο τραγούδι (λόγου χάρη, το Can l’erba fresch’ e ’lh folha par, «Σαν η χλόη η δροσερή και τα φύλλα αναφανούν», του Μπερνάρτ ντε Βενταντόρν) να αποδίδεται με διαφορετικό ρυθμό, ανάλογα με την ηχογράφηση: άλλοτε πιο αργά, σαν ψαλμωδία, και άλλοτε πιο ζωηρά, σαν τονισμένος χωριάτικος χορός. Στο βιβλίο παρουσιάζονται επτά τρουβαδούροι, οι σημαντικότεροι του κανόνα, και ανθολογούνται αντιπροσωπευτικά δείγματα από την παραγωγή του καθενός. Καθώς αποκαλύπτεται, η τέχνη αυτή έχει πριγκιπική καταγωγή. Ο πρώτος διδάξας του είδους ήταν ο ίδιος ο δούκας της Ακουιτανίας Γουλιέλμος (1071-1126), ο οποίος βασίστηκε στη στροφική δομή των εκκλησιαστικών ύμνων, αλλά τη στόλισε με περίτεχνα σχήματα ομοιοκαταληξίας και σμίλεψε την οξιτανική γλώσσα σαν όργανο υψηλής τέχνης. Από την ίδια πρώιμη περίοδο, ο πληβείος ποιητής Μαρκαμπρύ διέπρεψε ιδίως με σατιρικά συνθέματα, όπου κατήγγελλε τα ήθη του καιρού του. Ο χαρακτηριστικός τόνος και η τυπική θεματολογία της τρουβαδουρικής ποίησης εγκαινιάζονται με τον Ζαουφρέ Ρουντέλ, ο οποίος εισήγαγε την πιο εμβληματική περσόνα του είδους: τον ευγενικό τραγουδιστή που είναι ερωτευμένος με παντρεμένη δέσποινα, φλέγεται από πάθος απαγορευμένο και δεν μπορεί να χαρεί τον έρωτα μαζί της. Ο ερωτικός πόθος αποσυνδέεται από τη σαρκική ικανοποίηση και ανυψώνεται σε μεταφυσικό επίπεδο, σαν η εκλεκτότερη μορφή ύπαρξης. Δίχως ελπίδα να σμίξουν ποτέ, οι τέλειοι εραστές βιώνουν τον έρωτα καθ’ εαυτόν ως ιδανικό, που τους διαπνέει για ολόκληρη τη ζωή τους και δεν τερματίζεται παρά μόνο με τον θάνατο. Η φιγούρα της αγαπημένης γυναίκας εξαϋλώνεται, μετατρέπεται σχεδόν σε ποιητική μεταφορά· γίνεται είδωλο και αντικείμενο οιονεί θρησκευτικής λατρείας, καθώς και πηγή έμπνευσης για την ποιητική δημιουργία. Η Βεατρίκη του δαντικού Παραδείσου δεν βρίσκεται μακριά. Στα στιχουργήματα του Ζαουφρέ αισθανόμαστε ακόμη τον μόχθο του τεχνίτη για να πετύχει την άρτια μετρική μορφή και τα αυστηρά καλούπια της ομοιοκαταληξίας. Η γλωσσική διατύπωση ακούγεται κατά τόπους βεβιασμένη, η έκφραση του αισθήματος σκεπάζεται από κάποια ψυχρότητα και ακαμψία. Οι ατέλειες αυτές θα εξομαλυνθούν από τους εκπροσώπους των δύο επόμενων γενεών, που θα οδηγήσουν την τέχνη του τρουβαδούρου στο αποκορύφωμά της. Ο Μπερνάρτ ντε Βενταντόρν, ίσως ο εξοχότερος ποιητής του είδους, συνδύασε την περίτεχνη στιχουργία με την απρόσκοπτη ροή του λόγου που αποδίδει αβίαστα τους πιο λεπτούς στοχασμούς. Οι ζωηρές εικόνες του, στολισμένες με φροντισμένα ρητορικά σχήματα και πλαισιωμένες από ευθύβολα γνωμικά, προδίδουν το χέρι του μάστορα της γλώσσας: Σαν βλέπω τον κορυδαλλό να φτερουγίζει από χαρά στις ακτίνες του ήλιου, να λησμονιέται και να αφήνεται να πέσει από την ηδονή που πλημυρίζει την καρδιά του, άι, τέτοιος φθόνος με κατέχει για όσους βλέπω χαρωπούς, ώστε απορώ πώς στην στιγμή δεν λιώνει απ’ τον πόθο η καρδιά μου. Ωιμέ, πόσα νόμιζα πως ήξερα για τον έρωτα, και πόσο λίγα ξέρω... Οι τρουβαδούροι της ώριμης εποχής σφράγισαν την ιστορία της ποίησης, μέχρι και την εποχή του μοντερνισμού. Ο Αρνάουτ Ντανιέλ ήταν ο αγαπημένος τρουβαδούρος του Δάντη: ο ποιητής της Θείας Κωμωδίας τον συναντάει να εκτίει την ποινή του μέσα στις φλόγες του Καθαρτηρίου, και η αλησμόνητη συνομιλία τους αντηχεί μέχρι το φινάλε της Έρημης Χώρας. Ο Αρνάουτ επινόησε επιτηδευμένες μετρικές μορφές σχεδόν ακατόρθωτης δεξιοτεχνίας. Συνέθεσε επίσης ποιήματα ερμητικά, με λόγο κρυπτικό που συγκαλύπτει αλληγορικά, ακόμη και μυστικιστικά νοήματα. Ήταν επόμενο η δύσκολη γραφή του να γοητεύσει ποιητικές ιδιοσυγκρασίες σαν τον Δάντη και τον Έλιοτ. Οι εναργείς και καλοδιαλεγμένες εικόνες του συναρπάζουν. Κυριεύει την αγαπημένη του σαν ιππότης που σκαρφαλώνει σε κάστρο: «Δεν παραπλανήθηκα / ούτε λοξοδρόμησα / αφότου μπήκα στο κάστρο της μέσα απ’ τις οχυρώσεις». Η δροσεράδα της κυράς του θυμίζει «ανθισμένο κλαδί / με άνθη των οποίων οι κάλυκες μόλις ανοίγουν / και που κάνουν να τρέμουν τα πουλάκια με τα ράμφη τους» – έτσι, υπονοείται, τρέμει και ο ποιητής μπροστά στην πεντάμορφη. Τη μέρα που κατόρθωσε να της κλέψει ένα φιλί, εκείνη «έκανε σκουτάρι την ωραία ιόχρωμη κάπα της» για να σκεπάσει τους δυο τους και να τους προστατέψει από τα κακόβουλα μάτια και τις φιδίσιες γλώσσες των συκοφαντών. Οι τρουβαδούροι αυτοί ανέπτυξαν και παγίωσαν ένα ρεπερτόριο βασικών μοτίβων, που επαναλαμβάνονται με εφευρετικές παραλλαγές από τη μία σύνθεση στην άλλη. Ο ιπποτικός τραγουδιστής ξεκινάει συνήθως με χαρά και ευφροσύνη, που την ξυπνούν στην καρδιά του τα κάλλη της φύσης. Γρήγορα όμως η αγαλλίασή του αμαυρώνεται από τις πίκρες του ανεκπλήρωτου πόθου και της ερωτικής ανάμνησης. Έτσι αρχίζει το άσμα του ο Ζαουφρέ Ρουντέλ: Όταν οι μέρες μακραίνουν τον Μάη, μ’ αρέσει το γλυκό κελάδημα των μακρινών πουλιών, και όταν έφυγα απ’ εκεί, θυμήθηκα έναν έρωτα μακρινό. Βαδίζω από τον πόθο σκυθρωπός, σκυφτός, ώστε ούτε τραγούδι ούτε της αγριοτριανταφυλλιάς ανθός μ’ αρέσει καλύτερα από χειμώνα παγερό. Με πιο πολλά στολίδια το εκφράζει ο Μπερνάρτ: Όταν η δροσερή χλόη και τα φύλλα πρωτοφαίνονται και ο ανθός βλαστάνει στο περιβόλι και το αηδόνι λεπτά και καθαρά υψώνει την φωνή και αρχίζει να τραγουδά, χαρά έχω από αυτό, χαρά έχω από τον ανθό, χαρά έχω από εμέ, και από την Δέσποινά μου ακόμη μεγαλύτερη. (...) Ωιμέ, πώς πεθαίνω από μάταιες σκέψεις! Πολλές φορές τόσο βυθίζομαι σ’ αυτές που ληστές θα μπορούσαν να με απαγάγουν, χωρίς να καταλάβω τι κάνουν. Προς Θεού, Έρωτα, με βρίσκεις νικητής, με λίγους φίλους και χωρίς άλλον αυθέντη! Ο έρωτας, που δεν βρίσκει πλήρωση, είναι πόνος και βάσανο για τον ποιητή. Όμως η οδύνη αυτού του μαρτυρίου είναι προτιμότερη από τη χαρά, γιατί συνιστά αφ’ εαυτής την ύψιστη ηδονή. Ο Μπερνάρτ διατυπώνει εύγλωττα το παράδοξο: «Τόσο ηδονικά με πληγώνει ο έρωτας αυτός / στην καρδιά με μια γλυκιά αίσθηση! / Εκατό φορές τη μέρα πεθαίνω από τον πόνο / και ανασταίνομαι από χαρά άλλες εκατό. / Ο πόνος μου είναι όντως γοητευτικός, / αφού ο πόνος μου είναι προτιμότερος από άλλην ευχαρίστηση». Και ο Αρνάουτ το συνοψίζει εκ νέου: «Ωιμέ, αν δεν την έχω, τέτοιο κακό παθαίνω! / Αλλά το μαρτύριο είναι διασκέδαση, γέλιο και χαρά, / αφού με την σκέψη την γεύομαι και την απολαμβάνω». Μπορεί κανείς να γεμίσει ολόκληρο σημειωματάριο με τέτοιους κοινούς τόπους, που κάθε ποιητής πασχίζει να τους ξαναπεί πιο εύστοχα και πιο συγκινητικά από τους άλλους. Αν ο Έλιοτ ορκιζόταν στον Αρνάουτ Ντανιέλ, ο Πάουντ θαύμαζε προπάντων έναν άλλον άρχοντα της τρουβαδουρικής τέχνης: τον Μπερτράν ντε Μπορν, πυργοδεσπότη στην επαρχία του Περιγκόρ, που μοίρασε τη ζωή του ανάμεσα στη γραφή και στις πολιτικές δολοπλοκίες. Αν ο Μπερνάρτ είναι ο κορυφαίος τεχνίτης και ο Αρνάουτ ο μέγας μυστικός, ο Μπερτράν είναι η πιο πρωτότυπη φωνή και η πιο έντονη προσωπικότητα στον κόσμο των τρουβαδούρων. Στις ελαφρότερες στιγμές του έγραφε και αυτός χαριτωμένα ερωτικά τραγούδια. Σε ένα από αυτά, απογοητευμένος που η αγαπημένη του τον απέρριψε, καταγίνεται να πλάσει με τους στίχους του μια φανταστική, ιδεώδη ερωμένη. Γι’ αυτό επισκοπεί τις κυράδες των γύρω κάστρων και δανείζεται από καθεμία το ομορφότερο κομμάτι του κορμιού της: τα ροδαλά μάγουλα της μιας, το χαμόγελο της άλλης, τον πάλλευκο λαιμό μιας τρίτης, από άλλες πάλι τα χρυσά μαλλιά, τα μαργαριταρένια δόντια ή τη λυγερή φιγούρα, και πάει λέγοντας. Όμως τα πιο δυνατά και αξιομνημόνευτα ποιήματα του Μπερτράν αντλούν από την πολυτάραχη δράση του στα πολιτικά: από τις διαμάχες των βαρόνων της Φραγκίας, τις αρετές και τα ελαττώματα των ηγεμόνων, τις ζυμώσεις της αυλής, τα πεδία των μαχών και τις πολιορκίες των κάστρων. Ο Μπερτράν είναι ποιητής πολεμιστής, σαν τον Αρχίλοχο και τον Σνόρρι Στούρλουσον. Αν ο συγγραφέας του Έπους του Διγενή εισήγαγε τον έρωτα στον θεματικό ορίζοντα του ηρωικού έπους, ο Μπερτράν, αντίστροφα, ενέγραψε τον πόλεμο στον ερωτοχτυπημένο κόσμο των τρουβαδούρων. Σε μία από τις ωδές του ζωντανεύει παραστατικά τη μέθη και τον οίστρο της μάχης: Ρόπαλα, σπαθιά, πολύχρωμες περικεφαλαίες, ασπίδες να τρυπούν και να διαλύονται θα βλέπαμε με της μάχης την αρχή, και πολλούς βασάλους μαζί να χτυπούν και να τρέχουν σκόρπια άλογα νεκρών και πληγωμένων. (...) Σας βεβαιώ, δεν απολαμβάνω τόσο το φαγί, το πιοτό και τον ύπνο όσο ν’ ακούω να φωνάζουν «Επάνω τους!» και από τις δυο πλευρές και να ακούω να χλιμιντρίζουν άλογα χωρίς ιππέα σε μια σκιά, (...) και να βλέπω νεκρούς που στα πλευρά να έχουν κομμάτια από κοντάρια με τις παντιέρες. Το έργο των τρουβαδούρων είχε ισχυρή απήχηση στη Δυτική Ευρώπη. Υπό την παντοδύναμη σκιά τους έγραψαν όλοι σχεδόν οι λυρικοί της μεσαιωνικής Ιταλίας, μέχρι τον Γκουινιτσέλι και τον Καβαλκάντι. Κατά μίμηση των τρουβαδούρων αναπτύχθηκαν στη βόρεια Φραγκία και στη Γερμανία νέα κινήματα λυρικής ποίησης με ερωτική και αυλική θεματολογία, όπως οι τρουβέροι (trouvères) και οι Minnesänger («τραγουδιστές της αγάπης») – επίγονοι αυτών των τελευταίων ήταν οι αρχιτραγουδιστές που απαθανάτισε ο Βάγκνερ. Μονάχα στο Βυζάντιο δεν υπήρξε ανάλογη παραγωγή ερωτικών ποιημάτων στη δημώδη γλώσσα. Όσο και αν και απολάμβαναν τα περιπαθή και αισθησιακά επιγράμματα της Παλατινής Ανθολογίας, οι Βυζαντινοί λόγιοι και άρχοντες δεν καταπιάστηκαν να στιχουργήσουν τέτοια θέματα στην καθομιλουμένη. Δεν θα μάθουμε ποτέ τι στίχους αγάπης θα μπορούσε να έχει απευθύνει ο Μιχαήλ Ψελλός στις πολυθρύλητες ερωμένες του ή ο Λέων ο Σοφός στη λατρεμένη του Ζωή Καρβωνοψίνα. 5. Η μυθιστορική σύνθεση Για να βρεθούν έντεχνα ερωτικά τραγούδια στη δημώδη ελληνική θα χρειαστεί να περιμένουμε την Αναγέννηση. Τότε, κατά τον δέκατο πέμπτο και δέκατο έκτο αιώνα, κυκλοφορούν συλλογές τέτοιων στιχουργημάτων στις νησιωτικές περιοχές του ελληνισμού που βρίσκονταν υπό τον έλεγχο των Ενετών, όπως τα ερωτικά ποιήματα της Κύπρου και τα Καταλόγια της Ρόδου. Τα νόστιμα αυτά κομμάτια αντιπροσωπεύουν το ελληνικό αντίστοιχο του dolce stil novo. Στην τουρκοκρατούμενη Ελλάδα, ούτε συζήτηση, δεν υπήρχε έδαφος για να βλαστήσουν τέτοια άνθη του λόγου. Πρωτύτερα, εντούτοις, στο Βυζάντιο των Παλαιολόγων, όπου τα γράμματα και οι τέχνες γνώρισαν μια τελευταία αναλαμπή, αναδύθηκε για σύντομο διάστημα ένα άλλο είδος ποίησης με αισθηματική θεματολογία, έστω διυλισμένη σε αφηγηματική μορφή και δίχως την αμεσότητα της λυρικής έκφρασης. Ήταν οι λεγόμενες βυζαντινές ερωτικές μυθιστορίες (αποφεύγω εδώ τον αναχρονιστικό όρο «μυθιστορήματα», ο οποίος κατά τη γνώμη μου δεν πρέπει να αποδίδεται σε κανένα έργο, αρχαίο ή μεσαιωνικό, πριν από τον Δον Κιχώτη), που γεννήθηκαν χάρη στις γόνιμες πνευματικές ανταλλαγές των Ελλήνων γραμματιζούμενων με τη Δύση. Από γραμματολογική άποψη, η ερωτική μυθιστορία είναι σύνθετο είδος που συνδυάζει ποιητικούς τρόπους και στοιχεία τόσο από το έπος όσο και από τη λυρική ποίηση του τύπου των τρουβαδούρων. Με την επική σύνθεση, αφενός, η μυθιστορία μοιράζεται την εκτεταμένη αφήγηση, τον πλατύ και άνετο βηματισμό της εξιστόρησης, την περιπετειώδη πλοκή και την πληθώρα των διαδοχικών επεισοδίων. Από τη λυρική στιχουργία, πάλι, παίρνει την κεντρική θεματολογία του έρωτα, ιδίως την απαγορευμένη ή δύσκολη αγάπη που συναντάει εμπόδια και βάζει τους εραστές σε δοκιμασίες. Μυθιστορίες αυτού του είδους δημιουργήθηκαν ήδη στην αρχαία Ελλάδα, κατά τους ύστερους ελληνιστικούς και τους ρωμαϊκούς χρόνους. Τα πιο γνωστά παραδείγματα είναι τα Αιθιοπικά του Ηλιόδωρου, τα Κατά Λευκίππην και Κλειτοφώντα του Αχιλλέα Τατίου και το τερπνότατο Δάφνις και Χλόη του Λόγγου. Όλα όμως είναι γραμμένα σε πεζό λόγο και σε επιτηδευμένη, λιγότερο ή περισσότερο αττικίζουσα γλώσσα, κατά τα πρότυπα της υψηλής ρητορικής γραμματείας της εποχής. Στο Βυζάντιο τα έργα αυτά ήταν δημοφιλή. Λόγιοι όπως ο Φώτιος τα κρατούσαν στο προσκεφάλι τους και τα διάβαζαν κατά τις ώρες της αϋπνίας. Στην εποχή των Κομνηνών, μια ομάδα πεπαιδευμένων ποιητών (Θεόδωρος Πρόδρομος, Νικήτας Ευγενειανός, Κωνσταντίνος Μανασσής) έγραψαν ερωτικές μυθιστορίες κατά το πρότυπο των αρχαίων, φυσικά σε αρχαϊστικό ύφος, αλλά σε έμμετρη μορφή, στιχουργημένες σε βυζαντινούς ιάμβους ή ακόμη και σε πολιτικό δεκαπεντασύλλαβο. Στη μεσαιωνική Δύση, αντίθετα, οι ερωτικές μυθιστορίες των αρχαίων Ελλήνων είχαν λησμονηθεί. Ο Ηλιόδωρος και ο Λόγγος έμελλε να ανακαλυφθούν ξανά μόλις στην Αναγέννηση. Η νέα μορφή του είδους που άνθισε στη Φραγκία, από τον δωδέκατο αιώνα και εξής, γεννήθηκε ανεξάρτητα από τα αρχαία πρότυπα, σαν προϊόν του ιπποτικού πνεύματος και της αγάπης του μεσαιωνικού ανθρώπου για περιπετειώδεις διηγήσεις. Ίσως στη ρίζα της δυτικής μυθιστορικής παράδοσης να βρίσκεται όντως κάποια ευτυχής λογοτεχνική διασταύρωση ανάμεσα στη μακρά αφήγηση του άσματος ανδραγαθιών και στον εξιδανικευμένο έρωτα των τραγουδιών των τρουβαδούρων. Υπό την επίδραση της αφηγηματικής μορφής της chanson de geste, οι μικρές αισθηματικές σκηνές των τρουβαδούρων αναπτύχθηκαν σε εκτενείς έμμετρες εξιστορήσεις με αλλεπάλληλες περιπέτειες, χωρισμούς και επανενώσεις των ερωτευμένων· η λυρική έκφραση του ψυχικού κόσμου μεταπλάστηκε σε επεισοδιώδη πλοκή. Κοντά στα παραπάνω, προστέθηκε στο μίγμα ένα ακόμη συστατικό, για να προκύψει η χαρακτηριστική γεύση της μεσαιωνικής ευρωπαϊκής μυθιστορίας: το στοιχείο του μαγικού παραμυθιού, αντλημένο ιδίως από τους κελτικούς θρύλους που ενδημούσαν στις εσχατιές της Δύσης – στη Βρετάνη, στην Ουαλία, στην Κορνουάλη, στη μακρινή Ιρλανδία. Από τον θαυμαστό και μυστηριώδη κόσμο του κελτικού φαντασιακού πέρασε στα έντεχνα ιπποτικά ρομάντζα πλήθος υπερφυσικών μοτίβων: θαυματουργά φίλτρα και ισχυρά βοτάνια που γεννούν παραισθήσεις, δράκοι και γίγαντες που απάγουν πριγκιποπούλες, κάστρα που εμφανίζονται και εξαφανίζονται σαν φαντάσματα, μαγεμένες πηγές και παντοδύναμα δαχτυλίδια, παλάτια καμωμένα από πολύτιμους λίθους, μυστικά κειμήλια με απόκρυφες δυνάμεις, κατάρες και ξόρκια που λύνονται μόνο αν διατυπώσει κανείς τα κατάλληλα ερωτήματα. Η γένεση του νέου είδους συντελέστηκε στην αυλή της περίφημης Ελεονώρας της Ακουιτανίας, η οποία παντρεύτηκε σε δεύτερο γάμο τον Άγγλο βασιλέα Ερρίκο Β΄ και έγινε έτσι ηγεμονίδα ενός βασιλείου που εκτεινόταν από τη Βρετανία μέχρι τα σύνορα της Ισπανίας και της Φλάνδρας. Η παράδοση των τρουβαδούρων, που ανέκαθεν τους ευνοούσε η Ελεονώρα, συναντήθηκε και ζυμώθηκε σε εκείνο το περιβάλλον με τους κελτικούς θρύλους της Βρετανίας και με το ιπποτικό πνεύμα της αυλής – ας μην ξεχνούμε ότι γιος της Ελεονώρας ήταν ο Ριχάρδος ο Λεοντόκαρδος, το εξοχότερο πρότυπο ιπποσύνης στον καιρό του. Οι πρώτοι καρποί της λογοτεχνικής αυτής αλχημείας ήταν δύο έμμετρες αφηγήσεις με θέμα την ιστορία του Τριστάνου και της Ιζόλδης, γραμμένες από Νορμανδούς ποιητές κατά τις δεκαετίες γύρω στο 1170. Η ιστορία των δύο αθέλητων εραστών και της καταδικασμένης αγάπης τους, που προκλήθηκε από πανίσχυρο ερωτικό φίλτρο και παρέμεινε ακατάλυτη μέχρι θανάτου, έγινε ο συστατικός μύθος της ευρωπαϊκής μυθιστορικής παράδοσης. Θυγατέρα της Ελεονώρας, από τον πρώτο της γάμο με τον Γάλλο βασιλιά Λουδοβίκο Ζ΄, ήταν η Μαρία, δούκισσα της Καμπανίας. Στη δική της αυλή ξεκίνησε τη σταδιοδρομία του ο σπουδαιότερος συγγραφέας μυθιστοριών του Μεσαίωνα, ο Κρετιέν ντε Τρουά: πολυμαθής και παραγωγικότατος στιχουργός, μεταφραστής του Οβίδιου και λυρικός τρουβέρος, προπάντων τεχνουργός του διαρκέστερου μύθου της Δύσης, του Ιερού Γκράαλ, που το αναζητούμε όλοι οι πιστοί της γνώσης αιώνες τώρα. Σώζονται πέντε μυθιστορίες του (τρεις ολοκληρωμένες και δύο ημιτελείς), που καθεμία ξεπερνάει τους έξι χιλιάδες στίχους· πρόκειται για το συμπαγέστερο σώμα μυθιστορικής παραγωγής στη μεσαιωνική γραμματεία. Ο Κρετιέν ανέπτυξε ολόκληρο το ρεπερτόριο των τυπικών μοτίβων και κοινών τόπων της ιπποτικής αφήγησης, που έμελλε να αποτελέσουν τη λογοτεχνική τροφή της Ευρώπης μέχρι την εποχή του Δον Κιχώτη. Οι γαλαντόμοι ήρωές του, ιππότες ή μαθητευόμενοι, μοιράζονται ανάμεσα στην αφοσίωση προς το ιπποτικό καθήκον και στις ψυχικές δοκιμασίες του έρωτα. Σε αλλεπάλληλα επεισόδια ερωτοτροπούν με γοητευτικές κυράδες και μυστηριώδεις δεσποσύνες, μάχονται ενάντια σε αμέτρητους γίγαντες, δράκους, λέοντες και σιδηρόφρακτους εχθρούς, φυλακίζονται και δραπετεύουν από μαγεμένα κάστρα, τριγυρίζουν εν γένει σε έναν κόσμο που κυμαίνεται ανάμεσα στην αυλική κουλτούρα της εποχής και στην εξωπραγματική ατμόσφαιρα του παραμυθιού. Σταθερό θεματικό κέντρο στις συνθέσεις του Κρετιέν είναι η αναζήτηση (queste), η μεγάλη αποστολή του περιπλανώμενου ιππότη ο οποίος ταξιδεύει ψάχνοντας ορισμένο πρόσωπο ή αντικείμενο με ξεχωριστή αξία. Η αναζήτηση εξελίσσεται εντέλει σε διερεύνηση και ανακάλυψη της ίδιας της εσώτερης ταυτότητας του ήρωα, και γίνεται έτσι διαδικασία μύησης στην ουσία της ζωής και στην αλήθεια του κόσμου. Όπως επισημαίνει ο Χατζόπουλος, ο Κρετιέν είναι ο πρόδρομος του νεώτερου μυθιστορήματος μαθητείας (Bildungsroman), καθώς και του μυθιστορήματος μύησης (roman initiatique). Ο Περσεβάλ στο κάστρο του Γκράαλ. Μικρογραφία από κώδικα της ομώνυμης μυθιστορίας του Κρετιέν ντε Τρουά, περ. 1330. Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας. Το κορυφαίο επίτευγμα του Κρετιέν, από αυτήν την άποψη, ήταν η τελευταία, ημιτελής μυθιστορία του, με τίτλο Περσεβάλ ή Η Διήγηση του Γκράαλ. Ο Περσεβάλ, το απλοϊκό χωριατόπαιδο που σαγηνεύεται από τους περιπλανώμενους ιππότες και βρίσκει το πεπρωμένο του στην αυλή του Αρθούρου και την αδελφότητα της Στρογγυλής Τραπέζης, ενσαρκώνει τον πανάρχαιο μύθο του ήρωα, προσαρμοσμένο στις συντεταγμένες της μεσαιωνικής ιπποσύνης. Η μοίρα του είναι να ανακαλύψει το μαγεμένο κάστρο του πληγωμένου βασιλιά, όπου φυλάσσονται τα ιερότερα κειμήλια της οικουμένης: το Γκράαλ και η Λόγχη που αναβλύζει αίμα – προφανής υπαινιγμός στα κεντρικά αντικείμενα των Παθών του Χριστού, το κύπελλο του Μυστικού Δείπνου και τη λόγχη που κέντησε τα πλευρά του Εσταυρωμένου. Επειδή όμως ο Περσεβάλ, από αφέλεια και διστακτικότητα, δεν θέτει τις καίριες ερωτήσεις γύρω από τη φύση και τον σκοπό αυτών των αντικειμένων, το κάστρο χάνεται από τα μάτια του σαν οπτασία, και ο ίδιος απομένει να αναζητεί αενάως το μυστικό του Γκράαλ κατά τις περιπλανήσεις του. Ίσως είναι ευτύχημα που η ερμητική αυτή διήγηση παρέμεινε ανολοκλήρωτη, με τον Περσεβάλ καταμεσής των περιπετειών του, δίχως να έχει κατορθώσει να ξαναβρεί το Ιερό Κύπελλο και να ξεδιαλύνει τα μυστήριά του. Το αίνιγμα του Γκράαλ κληροδοτήθηκε έτσι στην παγκόσμια φαντασία, για να εμπνέει τις πνευματικές αναζητήσεις της μίας γενιάς μετά την άλλη. Η δυτική παράδοση της ερωτικής μυθιστορίας έγινε γνωστή στον υστεροβυζαντινό κόσμο, ύστερα από την Άλωση της Πόλης από τους Σταυροφόρους, και άσκησε γόνιμη επίδραση. Στη δημώδη ελληνική της εποχής παραδίδονται πέντε έμμετρες μυθιστορίες, με θέμα πάλι τις περιπέτειες ερωτευμένων ζευγαριών που χωρίζουν λόγω των εμποδίων της τύχης και ξανασμίγουν μετά από πολλά παθήματα και περιπλανήσεις. Τα τρία αρτιότερα και πιο πρωτότυπα έργα (Λίβιστρος και Ροδάμνη, Καλλίμαχος και Χρυσορρόη, Βέλθανδρος και Χρυσάντζα) αποτελούν αξιόλογα μνημεία της γραμματείας μας, και η αφηγηματική τους τέχνη δεν υστερεί έναντι των δυτικών προτύπων. Θα μπορούσαν να τέρψουν και να συναρπάσουν, αν κατορθώσει κανείς να ξεπεράσει το εμπόδιο της αδούλευτης ακόμη ποιητικής γλώσσας και των συχνών πλατειασμών – ελαττώματα, βέβαια, που δεν λείπουν ούτε από τον Κρετιέν ούτε από τους επιγόνους του, και θα σκιάζουν τη μυθιστορική παραγωγή της Ευρώπης ακόμη και μέχρι την εποχή του Ραμπελαί. Το ιπποτικό πνεύμα των δυτικών μυθιστοριών απουσιάζει από τις ελληνικές αυτές συνθέσεις. Δεν υπάρχουν εδώ ιππότες, πολεμικές αδελφότητες και κώδικες τιμής, όπως στην αυλή του Αρθούρου. Διατηρείται όμως το στοιχείο του θαυμαστού και η ατμόσφαιρα του παραμυθιού, που περιβάλλει τις αισθηματικές ιστορίες σαν φανταχτερό σκηνικό. Το ομιχλώδες και μυστηριακό τοπίο των κελτικών θρύλων αντικαθίσταται από τον πιο λαγαρό και μυθικότερο τόνο των ελληνικών λαϊκών παραμυθιών. Ο Καλλίμαχος ανακαλύπτει την πανέμορφη Χρυσορρόη μέσα σε μαγεμένο κάστρο, όπου την κρατεί αιχμάλωτη ένας δράκος. Σκοτώνει το θεριό και την ελευθερώνει, αλλά νεκρώνεται όταν βάζει στον κόρφο του ένα φαρμακωμένο μήλο· τα αδέλφια του σπεύδουν και τον επαναφέρουν στη ζωή δίνοντάς του να μυρίσει το ίδιο θαυματουργό φρούτο. Ο Βέλθανδρος περνάει πύρινο ποταμό και διεισδύει στο θαυμαστό Ερωτόκαστρο, που είναι φτιαγμένο από πολύτιμα πετράδια. Εκεί παρουσιάζονται μπροστά του, σαν υπέροχη οπτασία, σαράντα κόρες, από τις οποίες καλείται να διαλέξει την ωραιότερη. Στα ονειρικά αυτά καλλιστεία ο Βέλθανδρος προκρίνει τη Χρυσάντζα, που του μέλλεται όντως να τη συναντήσει αργότερα με σάρκα και οστά στην Αντιόχεια και να την ερωτευτεί. Τέτοια παραμυθένια επεισόδια αναπλάθουν ιστορίες που μαρτυρούνταν τριγύρω στη Μεσόγειο και στην Ανατολή από πανάρχαιους χρόνους – από τον Αριστοφάνη και τις νουβέλες της αρχαίας Αιγύπτου μέχρι τις περιπέτειες του Μεγαλέξανδρου και τους ιρανικούς θρύλους του Φρεντούν. Οι βυζαντινές ερωτικές μυθιστορίες δείχνουν πόσο δημιουργικά συνδιαλεγόταν ο μεσαιωνικός ελληνισμός με τη Δύση, πόσο γόνιμα αφομοίωνε και αξιοποιούσε τις ευρωπαϊκές πνευματικές επιρροές. Τα κείμενα αυτά, μαζί με τις άλλες αναλαμπές του πολιτισμού των Παλαιολόγειων χρόνων, στα γράμματα και στις εικαστικές τέχνες, υποδηλώνουν τι θα μπορούσε να έχει συμβεί αν η κυρίως Ελλάδα δεν υποδουλωνόταν από τους Τούρκους: μια Αναγέννηση αμιγώς ελληνικής προέλευσης, με το κίνημα του ουμανισμού να ξεκινάει από την εγχώρια σπουδή των αρχαίων συγγραφέων. Ο Χατζόπουλος ολοκληρώνει το βιβλίο του με επισκόπηση των περαιτέρω ζυμώσεων μεταξύ ελληνισμού και Δυτικής Ευρώπης, κατά τους επόμενους αιώνες. Αυτές συντελέστηκαν φυσικά σε λιγοστούς τόπους της περιφέρειας, όσους αξιώθηκαν πιο πολιτισμένο δυνάστη και κρατήθηκαν μακριά από τη χατζάρα του γενίτσαρου και το φέσι του μπέη: στην Κύπρο και στην Κρήτη μέχρι την τουρκική κατάκτηση, και τέλος στα Επτάνησα, που ευτύχησαν να μείνουν προσαρτημένα στη Δύση μέχρι την ενσωμάτωσή τους στο νεοσύστατο ελληνικό κράτος. Αυτός, όπως σημειώνει εν κατακλείδι ο Χατζόπουλος, ήταν ο «άλλος ελληνισμός», εκείνος που διατήρησε επαφή με τις πνευματικές κατακτήσεις του Δυτικού κόσμου δίχως να χάσει την ταυτότητά του. Μεταχειρίστηκε τα δώρα του ευρωπαϊκού πνεύματος σαν πηγή αυθεντικής δημιουργίας, χωρίς ούτε να τα μιμείται δουλικά ούτε να τα απωθεί με στενόμυαλο φανατισμό. Ο αναγνώστης μένει να αναρωτιέται αν μπορούμε σήμερα εμείς να φανούμε αντάξιοι εκείνου του «άλλου ελληνισμού». Κοντολογίς, αν μάθαμε κάτι από τους δύσκολους αιώνες που μεσολάβησαν, και αν θα φανούμε πιο συνετοί την επόμενη φορά που ίσως να χρειαστεί να διαλέξουμε ανάμεσα στη δυτική κουκούλα και στα σαρίκια της Ανατολής.

Ακρίτες, τρουβαδούροι και εραστές

Σύνδεση