Η πρωτοπορία και οι σκιές στο Κοράνι

Τη δεκαετία του 1950 ένας νεαρός Αιγύπτιος άνθρωπος των γραμμάτων, ο Σαγίντ Κουτμπ, διαχώρισε τη θέση του από τους κύκλους των προοδευτικών επαναστατών διανοουμένων και ακολούθησε τον δικό του δρόμο, με το όνειρο της δημιουργίας μιας νέας πρωτοπορίας που θα έφερνε μια νέα μορφή Επανάστασης. Η διαφοροποίησή του τον οδήγησε αναπόφευκτα σε σύγκρουση με το κράτος, με απρόβλεπτες συνέπειες που οφείλονταν κατά πολύ στον τρόπο σκέψης του. Τα κείμενα του Κουτμπ, που θεωρούνται θεμέλιο της τζιχαντιστικής φιλοσοφίας, γίνονται συχνά αντικείμενο μελέτης στο ευρύτερο πλαίσιο της ισλαμικής πολιτικής σκέψης, σε μουσουλμανικές και μη χώρες. Αυτό μας οδηγεί στο να βλέπουμε τις ιδέες του ως έκφραση ή συνέχεια ενός τεράστιου ιδεολογικού οικοδομήματος: της κληρονομιάς της πολιτικής σκέψης στις μουσουλμανικές κοινωνίες ανά τους αιώνες, σε όλες τις γλώσσες και σε όλα τα διαφορετικά πολιτικά πλαίσια μέσα στην Ιστορία. Δημιουργείται έτσι συχνά η εσφαλμένη εντύπωση ότι τα έργα του είναι ισλαμικά, με τη λέξη ισλαμικό να παραπέμπει σε ένα κλειστό σύστημα μιας αυτοτελούς και αυτοπαραγόμενης πολιτικής παράδοσης, που παράγει εκ των έσω, ως χεγκελιανή ιδέα, μια ισλαμική πολιτική πραγματικότητα. Μια προσέγγιση καταστροφική διότι είτε επιβεβαιώνει τη συλλογιστική των τζιχαντιστών, ότι εδώ έχουμε πράγματι μια συνέχεια της μουσουλμανικής παράδοσης, είτε ενισχύει την εξίσου επιζήμια άποψη ότι το Ισλάμ είναι αναπόδραστα ολοκληρωτικό και μηδενιστικό, μια άποψη που κερδίζει έδαφος μεταξύ των νεαρών μουσουλμάνων. Ο Σαγίντ Κουτμπ (1906-1966) καταγόταν από αγροτική περιοχή της Άνω Αιγύπτου. Όπως όλη η γενιά του Νάσερ, ο Κουτμπ ανέβηκε κοινωνικά χάρη στις ευνοϊκές συνθήκες της προεπαναστατικής Αιγύπτου. Από την παιδική ηλικία ο Κουτμπ εκδήλωσε έντονη ροπή προς τον ρομαντισμό, καθώς διάβαζε όχι μόνο το Κοράνι αλλά και τις Χίλιες και μία νύχτες και αγγλικά λογοτεχνικά βιβλία, και έδειχνε μεγάλο ενδιαφέρον για τον αποκρυφισμό, τον κόσμο των πνευμάτων, τον πνευματισμό και τους εξορκισμούς. Ο πνευματισμός ήταν ένα πολύ ανεπτυγμένο αποκρυφιστικό κίνημα που ξεκίνησε στα μέσα του 19ου αιώνα στην περιοχή βορειοδυτικά της πόλης της Νέας Υόρκης και επεκτάθηκε σχετικά σύντομα σε ολόκληρο τον κόσμο. Ήδη από το 1919 ο Ταντάουι Ζαουάρι, ένας παραδοσιακός λόγιος από την Αίγυπτο, με σπουδές στο Πανεπιστήμιο Αλ-Αζχάρ, είχε δημοσιεύσει ένα βιβλίο το οποίο άσκησε μεγάλη επίδραση, με τίτλο Το βιβλίο των πνευμάτων, επηρέασε πολλούς Αιγύπτιους νέους και συνέβαλε στη διάδοση του πνευματισμού και της ιδέας της σύνδεσης με το υπερφυσικό μέσω των πνευματιστών. Στα κείμενα του Κουτμπ φαίνεται επίσης μια σημαντική επιρροή του ευρωπαϊκού βιταλισμού, αν και οι πηγές του είναι ασαφείς. (Ας σημειωθεί εδώ πως ο βιταλισμός του Ανρί Μπεργκσόν επηρέασε πολύ τον νεότερο ομότεχνο του Κουτμπ, Ναγκίμπ Μαχφούζ). Ο Κουτμπ μετεγκαταστάθηκε στο Κάιρο σε νεαρή ηλικία, όπου έλαβε μόρφωση ευρωπαϊκού τύπου και στη συνέχεια ξεκίνησε την καριέρα του ως εκπαιδευτικός. Ήταν άνθρωπος με ιδιαίτερη ρομαντική λογοτεχνική ευαισθησία, κάτι που έκανε γνωστό το όνομά του στον τομέα της λογοτεχνικής κριτικής. Ο Κουτμπ μύησε τους Αιγύπτιους λάτρεις των βιβλίων στα έργα του νεαρού Ναγκίμπ Μαχφούζ, που αργότερα βραβεύτηκε με Νόμπελ και έγινε το σύμβολο της σύγχρονης αραβικής λογοτεχνίας. Η ρομαντική προδιάθεσή του ωρίμασε και εξελίχθηκε σε μια έντονα μελαγχολική, ρομαντική και διανοητική ευαισθησία. Τα γραπτά του, από τη νεανική ηλικία του έως τα μέσα της δεκαετίας του 1940, ήταν εξ ολοκλήρου αφιερωμένα σε λογοτεχνικά θέματα και σπάνια ασχολούνταν με την πολιτική. Το πρώτο έργο του Κουτμπ που κυκλοφόρησε ήταν ένα σύντομο ποίημα με τίτλο Σε σύγχυση (Confused), που δημοσιεύθηκε στο αιγυπτιακό λογοτεχνικό περιοδικό Apollo, το 1932. Το ποίημα έλεγε: Η νύχτα γαλήνεψε από όλα, μόνο μια καρδιά πεταρίζει σαν ετοιμοθάνατο πουλί. Ζει μια ζωή του φυγά, ψάχνει για ασφαλές καταφύγιο… Δεν κλαίω για ένα παρελθόν που πέρασε, ούτε κλαίω για ένα μάταιο μέλλον. Όμως μέσα μου, υπάρχει ένα νόημα χαμένο, Κανένα σύμβολο δεν βρίσκω εκεί παρά το κλάμα. Το θέμα της αποξένωσης του ανθρώπου από τον εαυτό του είναι ίσως το μοναδικό θέμα που επανέρχεται στα έργα του Κουτμπ σε όλη τη διάρκεια του βίου του. Τον επόμενο χρόνο δημοσίευσε ένα ακόμη ποίημα με τίτλο Ο χαμένος εαυτός, που επικεντρωνόταν και πάλι στο ζήτημα της αλλοτρίωσης του ατόμου. Ενδιαφέρον προκαλεί το γεγονός ότι ο Κουτμπ δεν ενδιαφερόταν καθόλου για την πολιτική ακόμη και στη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, τότε που επικρατούσε αναβρασμός στην Αίγυπτο μπροστά στο ενδεχόμενο της απομάκρυνσης των Βρετανών από τα εδάφη της από τα προελαύνοντα ναζιστικά στρατεύματα, και οι συζητήσεις στα καφενεία περιστρέφονταν γύρω από την καθημερινή προπαγάνδα και την πολιτική αναταραχή. Τα κείμενά του στη διάρκεια του πολέμου παρέμεναν πάντα λογοτεχνικά και αφορούσαν την ποίηση και τη δυτική μουσική. Το 1941, στο απόγειο των ναζιστικών κατακτήσεων, δημοσίευσε το ποίημα Στο σταυροδρόμι, όπου συνέχιζε στη ρομαντική θεματική γραμμή της αποξένωσης, και εξέφραζε ακόμα πιο καθαρά το μαρτύριο του διχασμένου εαυτού ως διάλογο «ανάμεσα σε δύο ψυχές από τους πολλούς εαυτούς που ζουν κατακερματισμένοι στο στήθος», μια προσαρμογή του μονολόγου του Φάουστ του Γκαίτε, που μιλάει για τις δύο ψυχές. Τον Φεβρουάριο του 1942, ενώ οι γερμανικές δυνάμεις εισέβαλλαν στην Αίγυπτο και το Ράδιο Βερολίνο προετοίμαζε την Αίγυπτο για ολική επανάσταση, ο Κουτμπ δημοσίευσε άλλο ένα ποίημα με τίτλο Ανάμεσα σε δύο εποχές της Ιστορίας. Παρά τον τίτλο του που παραπέμπει αλλού, το ποίημα είναι καθαρά ρομαντικό και μιλά για το άσωτο πνεύμα που εγκατέλειψε την οικία του, και μαζί της τη ζεστασιά και το φως, για το κρύο και το σκοτάδι. Το δεύτερο μισό του καλωσορίζει την επιστροφή του πνεύματος στην αρχική του ενιαία υπόσταση. Ο Σαγίντ Κουτμπ φυλακισμένος στο Κάιρο το 1966. © AFP / VISUAL HELLAS Μετά τον αρχικό πειραματισμό του με την ποίηση, ο Κουτμπ στράφηκε στη λογοτεχνική θεωρία, την αισθητική και τη λογοτεχνική κριτική. Έως τότε, όλο το έργο του ήταν εξ ολοκλήρου κοσμικό και οι αντιλήψεις του περί πίστης κινούνταν μεταξύ ντεϊσμού και ρομαντικού αθεϊσμού. Από το 1944, άρχισε να δημοσιεύει δοκίμια που πραγματεύονταν τη δική του αισθητική θεωρία περί εικόνων και σκιών και άρχισε να την εφαρμόζει σε ιερά κείμενα από το Κοράνι. Σύμφωνα με τον Κουτμπ, «οι προτάσεις που εκφράζουν κάποιο νόημα, ως θεωρία ή εικασία, απευθύνονται μόνο στη λογική. Ωστόσο εκείνες που αποτυπώνουν μια εικόνα και μια σκιά απευθύνονται στη διαίσθηση και το συναίσθημα, και διαμορφώνουν τον ψυχισμό σαν φιγούρα που πλάθεται από τη φαντασία. Η πρώτη μέθοδος είναι της επιστήμης, η δεύτερη της τέχνης». Στη συνέχεια, ο Κουτμπ προχωρά στην ανάλυση της αλληγορικής μεθόδου του Κορανίου, μια ανάλυση που επιμένει να θεωρεί αισθητική και όχι θρησκευτική. Η κεντρική ιδέα του Κουτμπ είναι ότι το Κοράνι πρέπει να γίνεται κατανοητό αλληγορικά, ως αισθητικό κατασκεύασμα μιας ψυχολογικής πραγματικότητας· η διαισθητική εμπειρία διαμορφώνεται μέσω των έντονων εικόνων και συγχρόνως επηρεάζεται από τις σκιάσεις του νοήματος. «Οι γύρω [από την εικόνα] σκιές κατά κάποιο τρόπο διευρύνουν τον ψυχολογικό χώρο». Πρόκειται για μια ρομαντική ανάγνωση του Κορανίου, που δεν γίνεται με τον συνηθισμένο τρόπο της κατά λέξη κατανόησής του, η οποία ανήκει περισσότερο στον κόσμο του Γκαίτε και του Σίλερ παρά στην παραδοσιακή προσέγγιση της ισλαμικής γνώσης. Οι μέθοδοι του Κουτμπ πιθανώς προέκυψαν λόγω της επαφής του με τη δυτική λογοτεχνία και τη λογοτεχνική κριτική. Η αρχική προέλευση μάλιστα των εννοιών της εικόνας και της σκιάς βρίσκεται στη βιβλική τυπολογία, καθώς αποτελούν μετάφραση σε νέο πλαίσιο των χριστιανικών πατερικών ερμηνευτικών εννοιών του τύπου και της σκιάς. Η αρχική πατερική έννοια ουσιαστικά βασίστηκε στην καινοτόμο ερμηνευτική προσέγγιση του Παύλου κατά τη ρωμαϊκή εποχή: κατά τον λόγο του Θεού, η θεία φώτιση πέφτει στις μορφές και τους τύπους της Βίβλου και με αυτόν τον τρόπο δημιουργεί γύρω τους έναν χώρο σκιάς, που προαναγγέλλει μια ακόμα μεγαλύτερη φώτιση που θα έρθει από το πρόσωπο του Χριστού. Η ευρωπαϊκή χριστιανική προέλευση αυτών των εννοιών φαίνεται καθαρά στο ότι χρησιμοποιεί παραθέματα της Βίβλου ως διευκρινιστικά παραδείγματα για τους Άραβες αναγνώστες του. Όμως ο Κουτμπ, παρά τη χρήση των βιβλικών παραδειγμάτων, έχει στον νου του κάποια εκκοσμικευμένη εκδοχή μιας τέτοιας μεθόδου. Υποστήριξε μάλιστα ότι οι Άραβες διανοούμενοι χρησιμοποιούν μια τέτοια μέθοδο όχι μόνο για την ανάγνωση κειμένων αλλά, κυρίως, για την παραγωγή τους. Κατά πάσα πιθανότητα, η έμπνευση του Κουτμπ δεν πήγαζε απευθείας από τα πατερικά ή ευαγγελικά κείμενα και την αλληγορική ερμηνεία της Βίβλου που έδιναν, αλλά είχε ήδη φιλτραριστεί μέσα από μια εκκοσμικευμένη δυτική μορφή προοριζόμενη για χρήση στη λογοτεχνική κριτική, ιδίως από τους νεορομαντικούς Ευρωπαίους συγγραφείς. Αυτό φαίνεται καθαρά από τη διαφορά μεταξύ της χριστιανικής, πατερικής, αρχικής έννοιας της σκιάς, που υποδήλωνε συνήθως μια χριστολογική προεικόνιση των μελλοντικών γεγονότων, και της λογοτεχνικής σκιάς του Κουτμπ, που παραπέμπει σε μια βαθύτερη ψυχολογική εμπειρία. Ο Κουτμπ άφηνε να εννοηθεί ότι δεν θεωρούσε πως η μέθοδός του είναι καινούργια, αλλά ότι απλώς ανακάλυψε τη μέθοδο που υπήρχε ήδη στο Κοράνι. Οι ιδέες του περί των νοημάτων και των σκιών θα τον απασχολήσουν για το υπόλοιπο της ζωής του και θα συνεχίσει να καλεί σε «εφαρμογή της μεθόδου του Κορανίου σε ό,τι αφορά την απεικόνιση και την προφητεία». Τον Ιούλιο του 1945 δημοσίευσε την Υπαρξιακή λογική και πίστη, έναν γραπτό διάλογό του με έναν άλλο Αιγύπτιο διανοούμενο, όπου συζητούσαν το αν η κατανόηση του Κορανίου θα πρέπει να γίνεται μέσω της διαίσθησης –την οποία ο Κουτμπ θεωρούσε πολύ σπουδαία– ή της λογικής. Στο τέλος του άρθρου ο Κουτμπ επεσήμαινε ότι ο λόγος της διαφωνίας τους ήταν η διαφορά στην κατανόηση της φύσης της διαίσθησης. Ο Κουτμπ αντιλαμβανόταν τη διαίσθηση ως «το ενστικτώδες όραμα της αιώνιας αξιωματικής αλήθειας που συνδέει το μυαλό και τη διαίσθηση», ενώ ο άλλος διανοούμενος την αντιλαμβανόταν ως συναισθήματα που μπορούν να διεγερθούν, τα οποία κινητοποιούνται από τις τέχνες και όχι από ορθολογικά και λογικά δεδομένα. Τον Νοέμβριο του 1945 ο Κουτμπ άρχισε για πρώτη φορά να δημοσιεύει κείμενα ξεκάθαρα πολιτικά, ξεκινώντας με ένα άρθρο που είχε τίτλο Ω, Άραβες, ξυπνήστε και τρομάξτε και αφορούσε τις σιωνιστικές απειλές προς την Παλαιστίνη. Τον Ιανουάριο του 1946 δημοσίευσε κριτική για το νέο αντισημιτικό θεατρικό έργο του Αλί Άχμεντ Μπακατίρ, Ο νέος Σάιλοκ (The New Shylock), όπου επαινούσε τον Μπακατίρ και μιλούσε για τη συνεχιζόμενη παρουσία του εβραϊκού κακού στην Παλαιστίνη. Τα επόμενα χρόνια, τα πολιτικά γραπτά του Κουτμπ πολλαπλασιάστηκαν και σταδιακά τα κείμενά του περί αισθητικής εξαφανίστηκαν ή, μάλλον, στράφηκαν προς την αισθητικοποίηση της πολιτικής. Δεν σταμάτησε να εξαπολύει επιθέσεις στον καπιταλισμό, τον λευκό άνθρωπο, τον ιουδαϊσμό, τον ιμπεριαλισμό και τη Δύση. Οι ιδέες του για την παρακμή της Δύσης δείχνουν σαφείς επιρροές από το έργο του Όσβαλντ Σπένγκλερ και άλλων αντιμοντερνιστών δυτικών συγγραφέων. Το Ισλάμ άρχισε να εμφανίζεται στα γραπτά του, όχι ως θρησκεία ή ως παράδοση κορανικής ερμηνείας, αλλά ως σύνθεση της χεγκελιανής ιδέας με την εικόνα που μπορεί να ενοποιήσει τη διχασμένη ψυχή του ατόμου και τον κατακερματισμένο κόσμο. Η πιο πολυδιαβασμένη βιογραφία του Κουτμπ στα Αραβικά έχει τίτλο Μια ζωή αλλάζοντας κατευθύνσεις, καθώς φαινόταν να έχει αλλάξει πολλές φορές κατεύθυνση στη σκέψη του, κάτι που εξηγείται ευκολότερα από ό,τι νομίζουν πολλοί. Ο Κουτμπ βίωσε τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο όπως όλοι οι νέοι της ηλικίας του· έζησε την ιδεολογική ζέση, τη δεξαμενή ιδεών που γέννησαν τον σοσιαλισμό, τον εθνικισμό και τον ριζοσπαστισμό, τις μεγάλες ελπίδες για μια νίκη των Γερμανών που θα απελευθέρωνε την Αίγυπτο, και τον βομβαρδισμό με ναζιστική αντισημιτική προπαγάνδα από το γερμανικό αραβικό ραδιόφωνο και τις προπαγανδιστικές καρτ ποστάλ της Λουφτβάφε. Ο συνδυασμός των παραπάνω με την προσωπική του αίσθηση αποξένωσης και ρομαντική προδιάθεση είχαν ως αποτέλεσμα να εμφανιστεί μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ένας νέος Κουτμπ, ως συγγραφέας βιβλίων που χαρακτηρίζονταν από έναν ιδεολογικό συγκρητισμό λογοτεχνικής κριτικής, αντισημιτισμού, και θεωριών περί κοινωνικής δικαιοσύνης και περί της υποτιθέμενης χρεοκοπίας του δυτικού πολιτισμού. Άλλωστε ο Κουτμπ βρισκόταν πολύ περισσότερο από οποιονδήποτε σε διαρκή επαφή με τα έργα της ρομαντικής δυτικής λογοτεχνίας όπου κυριαρχούσε ένα αίσθημα επικείμενης καταστροφής. Οι ενοποιητικές απολυταρχικές ολοκληρωτικές αντιλήψεις του Κουτμπ για την Iστορία, την ανθρωπότητα και το Ισλάμ ήταν ιδεαλιστικές και ρομαντικές, κάτι που συνάδει απόλυτα με το ευρύτερο πλαίσιο της ευρωπαϊκής κουλτούρας. Τα κείμενά του που μιλούν για μια ριζοσπαστική, απόλυτη, κοινή για όλους, καθολική «ισότητα της ανθρωπότητας… Ισλάμ… το αιώνιο σύστημα για τον κόσμο, για όλο το μέλλον της ανθρώπινης φυλής», βασίζονται σε μια ιδεαλιστική φιλοσοφική άποψη που περιλάμβανε μια αντίληψη της προόδου και του μέλλοντος ανύπαρκτη στην αραβική βιβλιογραφία πριν τον 19ο αιώνα. Για τον Κουτμπ, το Ισλάμ δεν ήταν το Ισλάμ της παράδοσης, αλλά το Ισλάμ μιας ρομαντικής, απόλυτης, αφηρημένης ιδέας – ένα μυστικιστικό ή μεταφυσικό πνεύμα, έμφυτο στην Ιστορία, και μια ρομαντική δύναμη ικανή να διαμορφώσει την ολότητα του όντος μέσω των εικόνων και των σκιών του. Όταν στα τέλη της δεκαετίας του 1960 τα κείμενα του Κουτμπ έφτασαν να ασκούν μεγάλη επιρροή στους νεαρούς ριζοσπάστες, η βάση της σκέψης ήταν ήδη διαμορφωμένη από τη σύγχρονη πολιτιστική ηγεμονία των γερμανικών ιδεολογιών. Το κοινό του Κουτμπ σε μεγάλο βαθμό ήταν ήδη διαμορφωμένο ψυχικά. Το ότι εξέφραζε τις ίδιες ιδέες μέσω των παραδοσιακών ισλαμικών συμβόλων φανέρωνε ότι υπήρχε ζωτική δύναμη αλλά όχι ηθική. Ο Αλί Άχμεντ Μπακατίρ (1910-1969). Το 1952 τα γραπτά του Κουτμπ απέκτησαν νέα αντίληψη, εγκαταλείποντας την εσχατολογική πολιτική προσέγγιση που επικεντρωνόταν στο επικείμενο τέλος της Δύσης, και στράφηκαν στον οραματισμό για το μέλλον του κόσμου. Το όραμά του ήταν ο «τρίτος δρόμος», ένας δρόμος διαφορετικός από τον κομμουνισμό και τον καπιταλισμό, που θα αποτελούσε ενοποιητικό «μοναδικό μονοπάτι» για όλους τους μουσουλμάνους. Το κείμενα αυτά ανήκουν σε ένα είδος που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε κλασική φαντασίωση του τρίτου δρόμου, πολύ συνηθισμένη στην Ευρώπη από όπου ξεκίνησαν, και ειδικά στη Γερμανία όπου στα τέλη του 19ου αιώνα οι Γερμανοί διανοούμενοι ονειρεύονταν έναν «τρίτο δρόμο της Γερμανίας» προς τη νεωτερικότητα, διαφορετικό από αυτόν της Βρετανίας και της Γαλλίας. Τα γραπτά του έκαναν τον Κουτμπ δημοφιλή στους νεαρούς ριζοσπάστες της Αιγύπτου και στον ίδιο τον Νάσερ, οι ιδέες του οποίου ήταν ένα κράμα ριζοσπαστικών ιδεών και συμβόλων του σοσιαλισμού, του ρομαντισμού, της επανάστασης, του αντιιμπεριαλισμού, του αντικαπιταλισμού, του αντισημιτισμού και της έλξης για το ιδεατό ενιαίο Ισλάμ της Μουσουλμανικής Αδελφότητας. Μετά την επανάσταση του 1952, οι Ελεύθεροι Αξιωματικοί επέλεξαν τον Κουτμπ ως επίσημο ιδεολογικό καθοδηγητή της Επανάστασης. Ο Κουτμπ ήρθε κάποια στιγμή σε μεγάλη ρήξη με τον Νάσερ, φυλακίστηκε και τελικά εκτελέστηκε. Όμως για αρκετό διάστημα στο παρελθόν ανήκε στο επαναστατικό του περιβάλλον, που τους περιλάμβανε όλους: μαρξιστές, εθνικιστές, μέλη της Μουσουλμανικής Αδελφότητας και επαναστάτες χωρίς αιτία. Ο Νάσερ είχε μαζί του μια σχέση σχεδόν φιλική και τον ήθελε ως προπαγανδιστή του. Ο Κουτμπ πρόβαλλε τη σχέση του με τη Μουσουλμανική Αδελφότητα, αλλά δεν προερχόταν από τις τάξεις της, εν μέρει λόγω της πρακτικής οργανωτικής φύσης της οργάνωσης, που ήταν εγγενώς φασιστικού τύπου, και της ζωής του ως άνθρωπος των γραμμάτων που δεν ασχολήθηκε ποτέ με πρακτικά ζητήματα. Τα κείμενα του Κουτμπ, που αφορούν την ίδρυση του μαχητικού Ισλάμ και του τζιχαντισμού, γράφτηκαν μετά τη σύγκρουση του οράματός του με εκείνο του Νάσερ. Η μη παραδοσιακή και μη ορθόδοξη φύση της αντίληψης του Κουτμπ για το Ισλάμ δεν πρέπει να αγνοηθεί. Στα γραπτά του δεν υπάρχει καμία ένδειξη ότι θεωρούσε το Ισλάμ μια παραδοσιακή θρησκεία, κυριολεκτικά βασισμένη στο μήνυμα του Θεού προς τον Μωάμεθ που απέβλεπε στη δημιουργία μιας σχέσης μεταξύ ανθρώπου και θεότητας. Το Ισλάμ γι’ αυτόν ήταν περισσότερο μια αισθητική ευαισθησία που μπορούσε να διαμορφώσει τον άνθρωπο έτσι ώστε να συγχωνευθεί με τη ζωτική δύναμη του σύμπαντος. Στην τελευταία επιστολή του Κουτμπ προς την αδελφή του λίγο πριν την εκτέλεσή του από την κυβέρνηση, διακρίνεται μια απόλυτα ρομαντική άποψη για τον θάνατο και μια βιταλιστική άποψη για τη θεότητα ως δύναμη. Η ερμηνευτική ανάλυση του Κορανίου από τον Κουτμπ, με τίτλο Στη σκιά του Κορανίου (In the Shade of the Quran), είναι ένα πολύ περιεκτικό έργο της σύγχρονης ριζοσπαστικής φαντασίας ενός ρομαντικού κριτικού λογοτεχνίας, όπου ο συγγραφέας επιχειρεί να μετατρέψει τη ρομαντική αισθητική ευαισθησία της θείας υποκειμενικότητας, που εκφράζεται στις εικόνες και σκιές που διαμορφώνουν την ψυχή, σε μια υπαρξιστική ευαισθησία που διαμορφώνει τον κόσμο. Αυτό είναι το κλειδί για την κατανόηση του πιο διάσημου έργου του, Ορόσημα (Milestones), που θεωρείται από πολλούς ιδρυτικό κείμενο του τζιχαντιστικού ισλαμισμού. Για να κατανοήσουμε τα Ορόσημα, πρέπει πρώτα να ξαναδούμε την αισθητική μέθοδο των εικόνων και σκιών του Κουτμπ, την αντίληψή του για το Κοράνι και τη ρομαντική υπαρξιακή του αγωνία. Στα δοκίμιά του για τις εικόνες των σκιών, ο Κουτμπ υποστήριζε την αδιαμφισβήτητη υπεροχή της αλληγορικής και μεταφορικής έκφρασης έναντι όποιας θεωρητικής ορθολογιστικής πραγματείας. Αυτό το έδειχνε συγκρίνοντας την επίδραση των κορανικών εικόνων της κόλασης και των βασανιστηρίων της με μια υποθετική θεωρητική προσέγγιση καταστάσεων που προκαλούν υπαρξιακό τρόμο. Η πρώτη μέθοδος είναι τόσο ισχυρή που δεν μεταδίδει απλώς ένα νόημα, αλλά καταφέρνει να θέσει την ανθρώπινη ψυχή σε μια κατάσταση νοήματος όπου δεν έχει πια ανάγκη την κατώτερη διάνοια. Η αλληγορική έκφραση μετατρέπεται έτσι σε δύναμη δημιουργίας του κόσμου, κάτι που δεν θα μπορούσε ποτέ να κάνει ο θεωρητικός λόγος και οι θεωρητικές συζητήσεις και εικασίες. Για τον Κουτμπ, το Κοράνι βασίστηκε σε αυτές τις ψυχολογικά ισχυρές εικόνες, που οργανώνονται σε μια νοηματική δομή που δίνει μορφή στην ανθρώπινη ψυχική εμπειρία και δομεί την ανθρώπινη προσωπικότητα. Γύρω από τις εικόνες, που μοιάζουν με φυτεμένα δέντρα, το φως της εμπειρίας ρίχνει σκιές, που είναι τα ερμηνευτικά πεδία όπου η φαντασία του ατόμου μπορεί μέσα από την επαφή της με την εικόνα να βαθύνει την ψυχική εμπειρία. Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο ο Κουτμπ έδωσε στην κορανική ερμηνεία του τον τίτλο Στη σκιά του Κορανίου. Τέλος, πρέπει να αναλογιστούμε ότι ο Κουτμπ θεωρούσε πως η ανθρωπότητα βρίσκεται στο χείλος μιας καταστροφής αποκαλυπτικών διαστάσεων και έχει άμεση ανάγκη από έναν «τρίτο δρόμο» που θα την οδηγήσει μπροστά, σε θεωρητικό επίπεδο. Η αντίληψη αυτή δεν είχε σχέση με τα οικονομικά ή την πολιτική οργάνωση, αλλά πήγαζε από το αίσθημα αγωνίας και απόγνωσης ενός διχασμένου ατόμου που αποζητά την ενότητα του εαυτού και την ελευθερία. Συνδυάζοντας τα παραπάνω, μπορούμε κατά βάση να υποστηρίξουμε τα εξής: ο Κουτμπ, στο διαβόητο πολιτικό πόνημά του Ορόσημα, επιχειρούσε αφενός να εφαρμόσει την αισθητική θεωρία του χρησιμοποιώντας εικόνες του Κορανίου με έντονη ψυχική επίδραση, για να οικοδομήσει μια πολιτική ιδεολογία ικανή να οδηγήσει τον άνθρωπο στη σωτηρία, και αφετέρου να δημιουργήσει μια δομή επαναστατικής προσωπικότητας με τη μέθοδο των εικόνων και σκιών του Κορανίου. Οι εικόνες προέρχονται από το Κοράνι και η δομή από τις συνήθεις σωτηριολογικές, πολιτικές, επαναστατικές φιλοσοφίες της πρωτοπορίας. Ο Κουτμπ διατύπωσε μια λενινιστική ιδεολογία χρησιμοποιώντας τα ισλαμικά σύμβολα και βασιζόμενος συνειδητά στη δική του αντίληψη για την ψυχική επίδρασή τους. Η ζωή του Κουτμπ, σε τελική ανάλυση, δεν χαρακτηριζόταν από αλλαγές κατεύθυνσης αλλά ακολουθούσε μια εξαιρετικά συνεπή πορεία, σε μεγαλύτερο βαθμό από ό,τι πιστεύουν οι περισσότεροι. Η ιδιοφυΐα του έγκειται στο ότι εισήγαγε την αισθητική μέθοδό του στον πολιτικό ακτιβισμό. Εν ολίγοις, ο Κουτμπ δημιούργησε μια ερμηνευτική λογοτεχνική μέθοδο ως εργαλείο ανάγνωσης του κειμένου, την οποία στη συνέχεια χρησιμοποίησε ως εργαλείο παραγωγής κειμένου, κάτι που ήδη είχε προτείνει στα αρχικά δοκίμιά του περί της μεθόδου. Τα Ορόσημα ξεκινούσαν με μια δυσοίωνη διαπίστωση: «Η ανθρωπότητα σήμερα βρίσκεται στο χείλος ενός γκρεμού, όχι λόγω του κινδύνου πλήρους αφανισμού που επικρέμαται πάνω από το κεφάλι της –ένα απλό σύμπτωμα της πραγματικής ασθένειας–, αλλά επειδή η ανθρωπότητα στερείται τις ζωτικές αξίες που είναι απαραίτητες όχι μόνο για την υγιή ανάπτυξή της αλλά και για την αληθινή πρόοδό της». Αυτές οι πρώτες γραμμές του βιβλίου φανερώνουν έναν τρόπο γραφής που βλέπει πάντα έναν «εφιάλτη» κατά την παράδοση των Σπένγκλερ και Χάιντεγκερ. Μοιάζουν απόλυτα με τις καταστροφολογικές εισαγωγές που χαρακτηρίζουν τα έργα του Κονσταντίν Ζουρέικ, σύγχρονου του Κουτμπ και κύριου θεωρητικού του Αραβικού Εθνικισμού. Παρουσιάζουν μια εικόνα επικείμενης καταστροφής, με μια αίσθηση αόριστου και απροσδιόριστου κινδύνου που προκαλεί στον αναγνώστη αίσθημα υπαρξιακής αγωνίας. Η ταύτιση της εικόνας των «ζωτικών αξιών» με την ανάπτυξη και την πρόοδο δημιουργεί μια ιδεαλιστική θεώρηση της Ιστορίας. Επιπλέον, αναρωτάται κανείς πώς είναι δυνατόν ολόκληρες γενιές διανοούμενων και μελετητών του ριζοσπαστικού Ισλάμ που μελέτησαν αυτό το κείμενο, να μην κατάφεραν να διακρίνουν το γεγονός ότι ο Κουτμπ προόριζε τα Ορόσημα ως ένα σχέδιο προόδου. Η εισαγωγή του βιβλίου του, με την αναφορά σε μια επικείμενη κρίση, μοιάζει με τις τυπικές εισαγωγές των έργων του Κονσταντίν Ζουρέικ, ένα είδος κειμένου που έχει καθιερωθεί διεθνώς, που μιλά για την πολιτική σωτηρία μέσω της καταστροφής· μια σύγκριση θα έδειχνε ότι τα Ορόσημα του Κουτμπ και η Σημασία της Νάκμπα (Meaning of the Nakba) του Ζουρέικ διαθέτουν σχεδόν ίδια δομή. Ο Κουτμπ προσδιόρισε την εποχή του ως Τζαχιλίγια (Jahiliyya), και αυτή είναι η πρώτη εικόνα του Κορανίου που χρησιμοποίησε. Η Τζαχιλίγια είναι κορανικός όρος που περιγράφει την προ-ισλαμική εποχή. Η αραβική ρίζα της σχετίζεται με την άγνοια, και η έννοια αναπτύχθηκε στην ισλαμική παράδοση με τρόπο ώστε να σημαίνει κάτι ανάλογο με τη βαρβαρότητα. Έτσι, η λέξη προβάλλει την εικόνα και τη σκιά μιας δυσοίωνης πραγματικότητας, μέσα σε απόλυτο σκότος, απόλυτη άγνοια και απόλυτη αδικία –όλα συνέπειες της απουσίας της θεότητας– και αυτή είναι η έννοια που έχουν δώσει στη λέξη οι μουσουλμάνοι εδώ και αιώνες. Ο Κουτμπ χρησιμοποιεί τον συγκεκριμένο όρο και τη δύναμη μιας αλληγορίας ικανής να διαμορφώσει ψυχικά τον άνθρωπο, για να περιγράψει την Ημέρα της Κρίσης όπου όλες οι αντιφάσεις φτάνουν στην τελική τους κορύφωση. Ο Κουτμπ προσδιορίζει εδώ την εποχή του, όπως ακριβώς προσδιόρισαν αντίστοιχα τις εποχές τους οι μαρξιστές –ως «ύστερο καπιταλισμό»– ή ο Τρότσκι –με μια πολύ πιο ρομαντική προσέγγιση εντούτοις– ως κραυγή αγωνίας του καπιταλισμού. Είναι ο τρόπος με τον οποίο τοποθετούνται όλοι οι επαναστάτες απέναντι στο ιστορικό τους δράμα. Η τελική ώρα πριν την κορυφαία αποφασιστική στιγμή που θα δώσει τέλος στην αγωνία και θα επιλύσει τις αντιφάσεις. Αυτό το κορυφαίο γεγονός είναι η τελική απελευθέρωση από τη σκοτεινή Τζαχιλίγια. Για τον Κουτμπ, το αντίθετο της Τζαχιλίγια είναι η απόλυτη κοινωνική δικαιοσύνη, που ταυτίζεται με την εμμένεια και την ιστορική παρουσία του Θεού. Το τελικό γεγονός εκείνης της ώρας είναι ότι «η κοινωνία αποκαθαίρεται από κάθε ίχνος κοινωνικής αδικίας και δομείται ένα “ισλαμικό σύστημα”, που λειτουργεί σύμφωνα με τη δικαιοσύνη του Θεού, κρίνει με το μέτρο του Θεού και υψώνει το λάβαρο της κοινωνικής δικαιοσύνης στο όνομα του Θεού και μόνο, το οποίο αποκαλεί “λάβαρο του Ισλάμ”». Δεν πρόκειται απλώς για μια εκδοχή τής κατά τον Χέγκελ επανάστασης, αλλά για την συμπύκνωση όλου του συμβολικού βάρους του Ισλάμ σε μια έννοια πλήρους, ομοιογενούς, κοινής για όλους, τελικής κοινωνικής δικαιοσύνης που μοιάζει απόλυτα με την έννοια της εμμένειας της θεϊκής εσωτερικής ιστορίας και με την κομμουνιστική ιδέα περί τέλους της Ιστορίας. Και πώς θα έρθει η τελική απελευθέρωση; Πώς αλλιώς παρά μέσω μιας πρωτοπορίας. Οι πρωτοπόροι πρέπει πρώτα να εγκαταλείψουν τη διεφθαρμένη κοινωνία, με μια σωματική και ψυχολογική Εγίρα (Hijra) ή μετανάστευση – το κύριο ισλαμικό ιστορικό σύμβολο της φυγής των μουσουλμάνων από τη Μέκκα των απίστων στη Μεδίνα της πίστης στις αρχές του 7ου αιώνα, μια δράση που αποτέλεσε την αρχή του ισλαμικού ημερολογίου. Ο Κουτμπ χρησιμοποιεί και πάλι μια εικόνα που ρίχνει πολλές βαθιές σκιές. Η ισλαμική πρωτοπορία στη συνέχεια θα αναδιοργανώσει την ενάρετη κοινωνία της δικαιοσύνης, αλλά μετά θα επιστρέψει στον τόπο των απίστων για να ξεκινήσει έναν αγώνα –αυτόν που εκφράζει η κορανική εικόνα της Τζιχάντ– για τελική απελευθέρωση μέσω της Επανάστασης. Κατά τη διάρκεια της απελευθερωτικής τζιχάντ θα καταστραφούν τα πάντα πλην του Ισλάμ, που ήδη ταυτίζεται με την πλήρη κοινωνική δικαιοσύνη. Πριν φτάσει όμως εκεί η πρωτοπορία πρέπει να είναι προετοιμασμένη, και ο μόνος τρόπος για να γίνει αυτό, για να εκπληρώσει δηλαδή την ιστορικά αναπόδραστη αποστολή της, είναι να βρει το απόλυτα σωστό δόγμα, την επαναστατική ιδέα που εκφράζεται στις εικόνες και σκιές. Θεωρώ ότι στη σκέψη του Κουτμπ, το σωστό δόγμα ή πίστη είναι μια μεταλλαγή σε τοπικό επίπεδο της θεωρίας του επαναστάτη διανοούμενου που ηγείται της πρωτοπορίας. Όπως είπε κάποτε ο Λένιν: «Χωρίς επαναστατική θεωρία δεν μπορεί να υπάρξει επαναστατικό κίνημα». Τα γραπτά του Κουτμπ έπαιξαν καταλυτικό ρόλο στον προσδιορισμό της θεωρητικής προέλευσης του φαινομένου εκείνου που εξελίχθηκε στον μαχητικό τζιχαντισμό. Η αρχή έγινε στην Αίγυπτο, όταν ομάδες νεαρών ανδρών εγκατέλειπαν τις οικογένειές τους, τις κοινότητες και τα δίκτυα παραδοσιακής εξουσίας, καθώς θεωρούσαν ότι βρίσκονταν σε κατάσταση Τζαχιλίγια. Σειρά είχε η Εγίρα, η μετεγκατάστασή τους συνήθως σε ένα κοινόβιο στην έρημο. Με τον καιρό σχημάτισαν μια μαχητική πρωτοπορία, εκπαιδεύτηκαν στο σωστό δόγμα/θεωρία και σε στρατιωτικές ασκήσεις, και τελικά επέστρεψαν στις κοινωνίες τους, σε μια Τζιχάντ τρόμου για να τις αναγκάσουν να επιστρέψουν στον Θεό και την κοινωνική του δικαιοσύνη. Η συνειδητή χρήση των κορανικών εικόνων από τον Κουτμπ θα μπορούσε ίσως να ερμηνευθεί ως μη λενινιστική, αν δεν χρησιμοποιούσε ξεκάθαρα μαρξιστικό-λενινιστικό λεξιλόγιο –την αυθεντική κουλτούρα που ασυνείδητα επικρατούσε στις αραβικές δημοκρατίες– για δύο δεκαετίες που αποδείχθηκαν μοιραίες. Οι λενινιστικές αυτές ιδέες νοηματοδότησαν την επαναστατική επιστημολογία που επικράτησε χάρη στα αραβικά προοδευτικά κράτη, τους διανοούμενούς τους και την πολιτιστική παραγωγή τους. Μετά την εξάπλωση του παλαιστινιακού ένοπλου αγώνα στα τέλη της δεκαετίας του 1960, τις θρησκευτικές αιρέσεις και τις μορφές βίας, την κουλτούρα του μαρτυρικού θανάτου, τις αεροπειρατείες και τη λατρεία του ρομαντικού μαχητή –με έμπνευση από τη Λατινική Αμερική– η πρωτοπορία του Κουτμπ έβρισκε στον τόπο της ένα μοντέλο προς μίμηση. Την ίδια εποχή ένας ομότεχνος του Κουτμπ, εξίσου σημαντικός, ανέπτυσσε το δικό του έργο. Τα κοινά σημεία μεταξύ τους ήταν πολλά, από τα λογοτεχνικά βραβεία που κέρδιζαν έως, καθόλου τυχαία, το μουστάκι τους που έμοιαζε με του Χίτλερ. Το όνομά του ήταν Αλί Μπακατίρ και ήταν ο άνθρωπος που με τα θεατρικά έργα και τις ταινίες του διαμόρφωσε την αντίληψη ολόκληρων γενεών για τη ζωή του Προφήτη και την ισλαμική ιστορία, και την ταύτισε με μια στάση διαρκούς αντισημιτικής, αντικαπιταλιστικής επανάστασης. Γεννημένος το 1910 στην Ινδονησία, με οικογενειακή καταγωγή από την Υεμένη, ο Αλί Άχμεντ Μπακατίρ μετεγκαταστάθηκε στην Αίγυπτο, και το 1951 πήρε αιγυπτιακή υπηκοότητα με βασιλικό διάταγμα. Ειδικεύτηκε στην αραβική και ισλαμική ιστορική μυθοπλασία, με τη μυθοπλαστική διάσταση να τονίζεται συχνά πολύ λιγότερο από την ιστορική. Τα έργα του ήταν τα πρώτα στο είδος τους που τυπώθηκαν μαζικά στα Αραβικά και αποτελούσαν ένα είδος σύγχρονης, σύντομης, ποιητικής ιστορικο-θρησκευτικής πραγματείας, που έγινε αργότερα πολύ δημοφιλής και όπου μπορούμε να διακρίνουμε μια μεγάλη επιρροή από τη δυτική κουλτούρα της pulp παραλογοτεχνίας. Στις ιστορίες του παρουσίαζε την ισλαμική θεωρία ως μήνυμα κάποιου ιστορικού χαρακτήρα του αραβικού κόσμου, ο οποίος ηγείται μιας παγκόσμιας επανάστασης ενάντια στον ζυγό του κακού ιουδαϊσμού, της Ευρώπης και της αντίδρασης. Στο θεατρικό έργο του, Ο Θεός του Ισραήλ, ο Σατανάς αποδεικνύεται ο αληθινός θεός της Παλαιάς Διαθήκης και του ιουδαϊσμού, τον οποίο υπηρετούν πιστά οι Εβραίοι – ένας διαχρονικός μύθος που έρχεται από τα χρόνια του χριστιανικού γνωστικισμού, και συγκεκριμένα του Μαρκιωνισμού. Τα εξώφυλλα των βιβλίων του συνήθως κοσμούσαν σκίτσα γυναικών με ευρωπαϊκά πρόσωπα και μισάνοιχτα χείλη, φιλοτεχνημένα έτσι ώστε να εκπέμπουν ερωτική γοητεία. Τα έργα του βασίζονταν εξ ολοκλήρου σε ισλαμικά σύμβολα, μοτίβα και θέματα, στα οποία αντικαθιστούσε το θρησκευτικό περιεχόμενο με καθαρά επαναστατικό περιεχόμενο. Όλα τα έργα του τελείωναν με την ιστορική βεβαιότητα του θριάμβου. Σκηνή από την ταινία του Μπακατίρ «Αλ Σέιμα, Αδελφή του Προφήτη» (1972). Σπάνια βρίσκει κανείς έργο του Μπακατίρ που να μην περιλαμβάνει χαρακτήρες που αναπαράγουν τα αναγνωρίσιμα στερεότυπα του ευρωπαϊκού αντισημιτισμού, όπως ο εβραίος τραπεζίτης και χρηματοοικονομικός σύμβουλος του δούκα της Βυρτεμβέργης που παρουσιάζεται στην Jud Süß [αντισημιτική ναζιστική ταινία του 1940], με μια αναχρονιστική προβολή στην ισλαμική ιστορία. Σε όλα σχεδόν τα έργα και τις ιστορίες του υπήρχε πάντα ένας κακός εβραίος, μια εβραία μοιραία γυναίκα, ένας εβραίος δανειστής, και πολλές από τις ιστορίες του απλώς απεικόνιζαν τους εβραίους ως λάτρεις του Σατανά. Η κινηματογραφική βιομηχανία του νασερικού καθεστώτος πήρε τα έργα του και τα έκανε ταινίες με μεγάλη εισπρακτική επιτυχία, που ήταν επίσης από τις πρώτες έγχρωμες και που αργότερα θα παίζονταν ξανά και ξανά σε όλα τα κρατικά αραβικά τηλεοπτικά κανάλια – τα μόνα που υπήρχαν για δεκαετίες. Τα έργα του ξεχώριζαν στη μαζική λαϊκή κουλτούρα, γεγονός που του χάρισε το υψηλότερο κρατικό βραβείο της Αιγύπτου, το οποίο μοιράστηκε με τον Ναγκίμπ Μαχφούζ. Δύο από τις ταινίες του, η Αυγή του Ισλάμ (Dawn of Islam) και η Αλ Σέιμα (Al Shayma), είχαν θέμα τους την ιστορία του προφητικού δράματος του Μωάμεθ, ο οποίος παρουσιαζόταν ως επαναστάτης ηγέτης που οδηγεί μια ομάδα υποταγμένων, καταπιεσμένων και σκλάβων σε αντίσταση ενάντια στον καπιταλισμό των αντιδραστικών εμπόρων της Μέκκας και των κακών εβραίων συμμάχων τους. Η προϊσλαμική περίοδος απεικονίζεται ως εποχή μέγιστης οικονομικής εκμετάλλευσης, κοινωνικής διαφθοράς και πολιτικού χάους. Οι πλούσιοι, διεφθαρμένοι και ανήθικοι άπιστοι ανήκουν σε μια εκμεταλλευτική τάξη εμπόρων που αναθέτει στους εβραίους, τα μοχθηρά αυτά πλάσματα της νύχτας, να πραγματοποιούν τις σκοτεινές τους πράξεις. Η διαλεκτική σύγκρουση μεταξύ των δύο ομάδων, των πιστών και των απίστων, κορυφώνεται με τον θρίαμβο της επανάστασης των μωαμεθανών και την επίλυση όλων των αντιθέσεων. Η παραπάνω προσέγγιση και η αντίληψη που διαμόρφωσε για τη σημασία της ζωής του Προφήτη επικράτησαν στη μαζική αραβική κουλτούρα και αποτέλεσαν τη βάση της αντιιμπεριαλιστικής ανάγνωσης του Ισλάμ. Όπως συνέβη με πολλούς άλλους Άραβες διανοούμενους, η σκέψη του Μπακατίρ διαμορφώθηκε από τον μαρξισμό πολύ περισσότερο από όσο νόμιζε. Ωστόσο, ο ύστερος αντικομμουνισμός του είχε ως αποτέλεσμα τον αποκλεισμό των έργων του από το αιγυπτιακό θέατρο, καθώς τη δεκαετία του 1960 στα κρατικά θέατρα κυριαρχούσαν οι μαρξιστές διανοούμενοι, όμως τα βιβλία του συνέχισαν να κυκλοφορούν ευρέως και οι ταινίες του να καταλαμβάνουν μεγάλο μέρος του τηλεοπτικού προγράμματος. Ένα άλλο έργο του Μπακατίρ που διαμόρφωσε ολόκληρες γενιές ήταν το Ω, Ισλάμ (Oh, Islam), που το 1961 γυρίστηκε σε ταινία, σε μια τις ακριβότερες κρατικές παραγωγές καθώς προσέλαβαν Ιταλούς σκηνοθέτες, παραγωγούς και τεχνικούς που είχαν δουλέψει στο χολιγουντιανό έπος Μπεν Χουρ, ενώ συγχρόνως κινητοποιήθηκε ολόκληρη η αιγυπτιακή κινηματογραφική βιομηχανία για αυτό το διάσημο ιστορικό δράμα που είχε πολύ μεγάλη προβολή. Η ταινία Ω, Ισλάμ ήταν και παραμένει πολιτιστικός θεσμός για τους Άραβες. Η υπόθεσή της αφορά την αντίσταση στην μογγολική εισβολή του 13ου αιώνα στη Μέση Ανατολή, εκεί όπου ένας Αιγύπτιος ηγέτης των Αράβων αναζητά την χαμένη αγαπημένη του –που καθόλου τυχαία ονομάζεται Τζιχάντ– με την οποία καταφέρνει να αποκρούσει τις επιδρομές των Μογγόλων και των Σταυροφόρων σε έναν θεαματικό θριαμβευτικό πόλεμο αποαποικιοποίησης – ένας κινηματογραφικός ιστορικός συμβολισμός τού πώς ο Νάσερ μετέτρεψε την Αίγυπτο σε επαναστατικό αρχηγείο των Αράβων ενάντια στις συμμαχικές δυνάμεις του Σιωνισμού και του Ιμπεριαλισμού. Επρόκειτο για το πρώτο έγχρωμο ιστορικό δράμα τόσο μεγάλου προϋπολογισμού που παρακολούθησε ποτέ το αραβικό κοινό. Σημείωσε δε τόσο τεράστια επιτυχία που το αιγυπτιακό κράτος αποφάσισε να γυρίσει και δεύτερη ταινία, συνέχεια της πρώτης, με ακόμη μεγαλύτερο προϋπολογισμό και μεγάλα ονόματα. Για την επόμενη ταινία, το αιγυπτιακό κράτος στρατολόγησε τους καλύτερους και διασημότερους στον χώρο. Ο νεαρός ταλαντούχος σκηνοθέτης που κλήθηκε να σκηνοθετήσει την ταινία ήταν ο Γιουσέφ Σαχίν, που αργότερα έγινε το μεγαλύτερο κινηματογραφικό σύμβολο της αραβικής Αριστεράς. Το κράτος κάλεσε τους ανερχόμενους λογοτέχνες Γιουσέφ ελ Σεμπάι, Ναγκίμπ Μαχφούζ, Αμπντέλ Ραχμάν Ελ Σαρκάουι και άλλους συγγραφείς και τους ζήτησε να συγγράψουν συλλογικά το σενάριο. Αποτέλεσμα αυτής της δυναμικής προσπάθειας ήταν η καλτ αραβική ιστορική ταινία του 1963, Αλ Νάσερ (Αl-Nasser), που δεν παραπέμπει μόνο στο όνομα του Νάσερ αλλά και στην αραβική λέξη που σημαίνει αυτός που νικά, και υποδηλώνει τον Σουλτάνο Σαλαντίν, ένα είδωλο για τον αραβικό κόσμο καθώς τον 12ο αιώνα κατάφερε να ανακτήσει την Ιερουσαλήμ. Η υπόθεση αφορούσε λιγότερο τα όποια ιστορικά γεγονότα και περισσότερο τη μάχη του Νάσερ ενάντια στον Ιμπεριαλισμό και τον Σιωνισμό, και συγκεκριμένα την προσπάθειά του να αφανίσει το Ισραήλ και να απελευθερώσει την Παλαιστίνη. Παρουσιάζει έναν ειδωλοποιημένο, ποιητικό, φιλοσοφημένο και ηρωικό Σαλαντίν που μπαίνει σε διαλεκτικό αγώνα με τους Σταυροφόρους, οι οποίοι κατά βάθος δεν είναι πραγματικά κακοί αλλά δεν αγνοούν και τον ρόλο τους σε αυτό το θεϊκό ιστορικό δράμα. Οι κακοί έχουν ως επί το πλείστον τη μορφή διεφθαρμένων αντιδραστικών Εβραίων που συνωμοτούν και με τις δύο πλευρές, και που όταν αποκαλυφθούν ενώνουν τους μουσουλμάνους και τους σταυροφόρους σε μια κοινή προσπάθεια να ξεριζώσουν το Κακό και να επιλύσουν εντέλει τις αντιφάσεις παραδίδοντας την Ιερουσαλήμ ειρηνικά στον Σαλαντίν, σε έναν απόλυτο θρίαμβο των Αράβων. Η μεθοδική αυτή προσπάθεια ήταν στην ουσία μια διαδικασία φιλοσοφικής αντικατάστασης. Τα λογοτεχνικά κείμενα και τα θεατρικά έργα εισηγούνταν μια αντικατάσταση της θεϊκής πίστης με την κοινωνική δικαιοσύνη, της θρησκευτικής υπέρβασης με την ιστορική υπέρβαση ενός ιστορικού σταδίου, και της πνευματικής λύτρωσης με την κοινωνικοοικονομική και πολιτική λύτρωση, οδηγώντας σε μια επαναπρόσληψη της ισλαμικής θρησκευτικής και πολιτικής ιστορίας. Τα ισλαμικά σύμβολα διατηρήθηκαν για να μη χαθεί η ζωτικότητα, αφού όμως πρώτα το ηθικό τους περιεχόμενο άδειασε και αντικαταστάθηκε με ένα περιεχόμενο επαναστατικό. Τις σοβαρότερες συνέπειες είχε το γεγονός ότι το νόημα πλέον δεν αναζητούνταν στη θρησκεία αλλά στην Ιστορία, κάτι που έφτασε να γίνει αναντικατάστατο εννοιολογικό θεμέλιο στη σύγχρονη αραβική κουλτούρα. Ως σωτηρία νοούνταν ο πλήρης μετασχηματισμός των εθνικών πολιτικών και οικονομικών συνθηκών, που με τη σειρά τους ταυτίζονται με την ανθρώπινη κατάσταση. Ο σωτηριολογικός στόχος της Ιστορίας υποκατέστησε τον θεϊκό στόχο της μεταφυσικής σωτηρίας, οδηγώντας σε μια θεολογική σχέση με στοιχεία ιστορικής δυναμικής. Ο Θεός είναι πλέον η Ιστορία. Το όραμα αυτό συνδυάστηκε με σέξι εξώφυλλα, σωβινισμό, αντισημιτισμό, επανάσταση και όλη την αραβική λογοτεχνική και καλλιτεχνική διάνοια. Η κατάκτηση της Ιερουσαλήμ από τον Σαλαντίν στις 2 Οκτωβρίου 1187 που προκάλεσε την Γ΄ Σταυροφορία (1189-92). Ο Μπαλιάν του Ιμπελέν παραδίδει τα κλειδιά του Πύργου του Δαυίδ στον Σαλαντίν. Μικρογραφία από τα «Σύντομα Χρονικά» του Νταβίντ Ωμπέρ, 15ος αιώνας, Βιβλιοθήκη Αρσενάλ, Παρίσι. © Leemage/ Getty Images/ Ideal Image Το νόημα των βιβλίων και των ταινιών του Μπακατίρ είναι πανομοιότυπο με των γραπτών του Κουτμπ, αν και παίρνει μορφή ιστορικής μυθοπλασίας. Ο Μπακατίρ, επίσης, στο πλαίσιο της προπαγάνδας του υπέρ της Αιγυπτιακής Επανάστασης, ξανάγραψε την ιστορία του Ισλάμ ως μιας Επανάστασης με στόχο την κοινωνική δικαιοσύνη, καθοδηγούμενης από την επαναστατική μορφή του Μωάμεθ και την εμπροσθοφυλακή του –μια επανάσταση που υποτίθεται ότι αναπαρήγαγε ο Νάσερ και το καθεστώς του– βάζοντας τέλος σε μια εποχή Τζαχιλίγια, όπου κυριαρχούν η οικονομική εκμετάλλευση, η σκλαβιά και η ηθική διαφθορά, απελευθερώνοντας τους υποδουλωμένους και εγκαθιδρύοντας πλήρη κοινωνική δικαιοσύνη. Αυτό που έκανε ο Κουτμπ με τις πραγματείες του, μέσω της θεωρίας και όχι της μυθοπλασίας, είναι ότι ουσιαστικά απαξίωνε την επανάσταση του Νάσερ θεωρώντας την ψεύτικη επανάσταση και εντάσσοντάς την σε μια διαρκή συνθήκη Τζαχιλίγια. Ο Κουτμπ έλεγε ότι ο Νάσερ και το περιβάλλον του δημιουργούσαν μια ψευδή αντίληψη για την Επανάσταση, αλλά η αλήθεια είναι ότι η Επανάσταση δεν έχει συμβεί ακόμα. Ο Κουτμπ ήταν για τον Νάσερ ό,τι ο Τρότσκι για τον Στάλιν. Ο Αμίν ελ-Άλεμ, ο Αιγύπτιος μαρξιστής στοχαστής που υποστήριζε έντονα τον Νάσερ εκείνη την εποχή –αν και το μετάνιωσε αργότερα– έλεγε εκ των υστέρων κάτι αντίστοιχο για την εποχή της προπαγάνδας του υπέρ του Νάσερ: «Κυριαρχούσε μέσα μου μια ψευδής αντίληψη και πίστευα στην πιθανότητα μιας γρήγορης επαναστατικής μετάβασης». Ο Κουτμπ είχε πολλά κοινά στοιχεία με τον Τρότσκι, όχι απαραίτητα στον θεωρητικό προσανατολισμό, αλλά στα γενικά συμπεράσματα και στο ότι στράφηκε ενάντια στην Δοξασμένη Επανάσταση. Το έργο του Κουτμπ άσκησε τεράστια επιρροή μετά το 1967, καθώς ήδη απαξίωνε με επαναστατικό τρόπο την επανάσταση του Νάσερ, πολύ νωρίτερα από όλους τους μαρξιστές που αργότερα στράφηκαν εναντίον του τελευταίου. Η φήμη του μεγάλωσε κατά τον ίδιο τρόπο που μεγάλωσε η φήμη του Τρότσκι, ο οποίος έγινε σημείο αναφοράς για τον δυτικό «μαρξισμό με ανθρώπινο πρόσωπο» μετά την απαξίωση του σταλινισμού. Ο Κουτμπ πρότεινε μια Επανάσταση με ισλαμικό πρόσωπο. Οι δυτικές κοινωνίες ήταν τότε ακόμα ανοιχτές, φιλελεύθερες και δημοκρατικές, αλλά οι αραβικές κοινωνίες ήταν βαθιά βυθισμένες σε έναν μπααθικό, νασερικό και τριτοκοσμικό ολοκληρωτισμό. Οι διανοούμενοι αυτοί, μουσουλμάνοι και δυτικοί, κατέληξαν στα ίδια ακριβώς συμπεράσματα όχι διότι αυτά ισχύουν, αλλά διότι πρόκειται για λογικά συμπεράσματα μέσα στον ίδιο επαναστατικό ορθολογισμό, ο οποίος δομεί τη σκέψη τους επάνω στα επαναστατικά θεμέλια της χεγκελιανής φιλοσοφίας της Ιστορίας. Δεν μπορεί κανείς να αρνηθεί ότι σήμερα τα έργα του Σαγίντ Κουτμπ ανήκουν δυστυχώς στο Ισλάμ, όμως ανήκουν επίσης κατηγορηματικά στον Μαρξ, τον Σορέλ, τον Λένιν, τον Χίτλερ, τον [Τζιοβάνι] Τζεντίλε και τον Φανόν. Ζούμε και έχουμε ζήσει σε μια παγκόσμια φιλοσοφική εποχή που όλο και περισσότερο κυριαρχείται από την έννοια της κοινωνικής δικαιοσύνης και τις θεωρίες περί αυτής. © 2024 Hussein Aboubakr Mansour — Μετάφραση: Νατάσα Μωράκη

Η πρωτοπορία και οι σκιές στο Κοράνι

Σύνδεση