Τι θα έλεγε ο Θουκυδίδης;

Αναζητώντας διαρκώς παραλληλισμούς με το παρελθόν για να εξηγήσουμε τους ιδιόμορφους καιρούς μας, παραβλέπουμε τα αληθινά διδάγματα του κορυφαίου ιστορικού Τις εβδομάδες μετά την κατάληψη της εξουσίας από τον Λουδοβίκο-Ναπολέοντα Βοναπάρτη και την αυτοανακήρυξή του σε Ναπολέοντα Γ΄, Αυτοκράτορα των Γάλλων, ο Καρλ Μαρξ κάθισε να γράψει μια ιστορία του παρόντος. Ο σκοπός του έργου του ήταν σαφής. Ο Μαρξ ήθελε να κατανοήσει πώς η ταξική πάλη στη Γαλλία κατέστησε «δυνατό σε ένα γελοίο και μέτριο πρόσωπο να παίζει το ρόλο του ήρωα». Μεγάλο μέρος της 18ης Μπρυμαίρ του Λουδοβίκου Βοναπάρτη (1852/69), όπως θα γινόταν γνωστό το έργο, αποτελείτο συνεπώς από λεπτομερή πολιτική και οικονομική ανάλυση. Όμως ο Μαρξ ξεκινά το βιβλίο με πιο φιλοσοφικό τόνο. Αφού σχολιάζει ότι η ιστορία επαναλαμβάνεται αρχικά ως τραγωδία και κατόπιν ως φάρσα, αναλογίζεται τον ρόλο που έπαιζε ο ιστορικός παραλληλισμός στη διαμόρφωση της επαναστατικής δράσης: Η παράδοση από όλες τις πεθαμένες γενιές βαραίνει σαν εφιάλτης πάνω στα μυαλά των ζωντανών. Και ίσα-ίσα όταν φαίνονται να ασχολούνται για να ανατρέψουν τους εαυτούς τους και τα πράγματα και να φτιάσουν κάτι που δεν υπήρχε ακόμα, σε τέτοιες ίσα-ίσα εποχές επαναστατικής κρίσης, επικαλούνται με αγωνία τα πνεύματα που παρελθόντος στην υπηρεσία τους, δανείζονται τα ονόματά τους, τα πολεμικά τους συνθήματα, τις φορεσιές τους για να παρουσιάσουν μ’ αυτή τη μεταμφίεση, που την έκανε ο χρόνος σεβάσμια, και μ’ αυτή τη δανεισμένη γλώσσα την καινούρια σκηνή της παγκόσμιας ιστορίας.[1] Αυτή η τάση διέπνεε την ευρωπαϊκή ιστορία, θεώρησε ο Μαρξ, και ενίοτε εξυπηρέτησε τους σκοπούς της προόδου. Ο μανδύας της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας, για παράδειγμα, βοήθησε τη γαλλική κοινωνία να προχωρήσει εμπρός στα τυφλά κατά την Επανάσταση του 1789. Στην προκειμένη περίπτωση, ωστόσο, ο οικειοποιημένος συμβολισμός της προηγούμενης επανάστασης δεν εξυπηρέτησε κανέναν ανώτερο σκοπό πέρα από το να επενδύσει την απόπειρα σφετερισμού της εξουσίας από έναν απατεώνα με ελκυστικότερη περιβολή. Ο Μαρξ υποδεικνύει μια από τις πιο παράδοξες τάσεις του σύγχρονου πολιτικού βίου: όσο πιο πρωτοφανείς δείχνουν οι καιροί, τόσο περισσότερο αναδιφούμε στο παρελθόν για παραλληλισμούς. Εντούτοις, δεν το κάνουμε μόνο για να νομιμοποιήσουμε νέα καθεστώτα. Εξίσου συχνά, η επίκληση ιστορικών αναλογιών γίνεται για να εξηγήσουμε, να προβλέψουμε και να καταδικάσουμε. Η περασμένη δεκαετία από μόνη της προσφέρει πληθώρα παραδειγμάτων. Ανάμεσά τους, η χρήση της λέξης «φασισμός» για τον χαρακτηρισμό των δεξιών λαϊκιστικών κινημάτων έχει προκαλέσει τη μεγαλύτερη ένταση, δίνοντας το έναυσμα για μια πολυδιάστατη συζήτηση σχετικά με την εγκυρότητα της ιστορικής αναλογίας ως μεθόδου πολιτικής ανάλυσης. Όμως υπήρξαν κι άλλα παραδείγματα που προκάλεσαν λιγότερο αναστοχασμό. Κρίνοντας την πιθανότητα ανοιχτής σύγκρουσης μεταξύ ΗΠΑ και Κίνας, λόγου χάρη, οι ειδικοί επί της εξωτερικής πολιτικής παρομοιάζουν συστηματικά την κλιμακούμενη ένταση με τον Ψυχρό Πόλεμο, τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ακόμη και τον Πελοποννησιακό Πόλεμο. Ομοίως, την πρώτη περίοδο του COVID-19, πολλοί αντιμετώπισαν την αβεβαιότητα της πανδημίας στρεφόμενοι στην Ισπανική Γρίπη, την πανώλη και τον Λοιμό των Αθηνών για καθοδήγηση. Κάτι παρόμοιο συμβαίνει σε πραγματικό χρόνο με την Παραγωγική Τεχνητή Νοημοσύνη. Ο τρόπος που ερμηνεύουμε τον κίνδυνο που αντιπροσωπεύει εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την αναλογία που επιλέγουμε: θα μοιάζει περισσότερο με τη Βιομηχανική Επανάσταση, την πυρηνική βόμβα ή –η πλέον φρικιαστική εκδοχή– με την εταιρεία παροχής συμβουλευτικών υπηρεσιών McKinsey; Αν πολλοί από αυτούς τους παραλληλισμούς μοιάζουν προφανείς, ένα επαναλαμβανόμενο σημείο αναφοράς δεν είναι διόλου αυτονόητο: ο Θουκυδίδης, ο αρχαίος Αθηναίος στρατηγός και συγγραφέας της Ιστορίας του Πελοποννησιακού Πολέμου. Μολονότι δεν είναι ιδιαίτερα γνωστός στο ευρύ κοινό, είναι από τους αγαπημένους όσων είναι αποφασισμένοι να αναδιφούν εμμονικά στην Ιστορία για συναφή παραδείγματα (exempla). Τον πρώτο μήνα της καραντίνας του COVID-19, για παράδειγμα, γράφτηκαν τόσο πολλά για την περιγραφή από εκείνον του λοιμού των Αθηνών, ώστε ένας εξέχων μελετητής χαρακτήρισε τον ίδιο τον Θουκυδίδη «ιό».[2] Κάτι παρόμοιο θα μπορούσε να ειπωθεί για τον ρόλο του Θουκυδίδη στον ενδημικό διάλογο περί σινοαμερικανικών σχέσεων. Από τις αρχές της δεκαετίας του 2010 που ο Γκράχαμ Άλλισον άρχισε να αναφέρεται στην πίεση που προκαλεί στην παγκόσμια τάξη ο ανταγωνισμός μεταξύ ηγεμονιών ως «Παγίδα του Θουκυδίδη», οι ίδιες οι συζητήσεις περί εξωτερικής πολιτικής μοιάζουν συχνά παγιδευμένες στην ανάγκη να ισορροπήσουν τη γεωπολιτική ανάλυση με την ερμηνεία ενός αρχαίου κειμένου. Όσο παράξενη κι αν φαίνεται η ανάδειξη του Θουκυδίδη, η παράδοση να ανατρέχουμε σε αυτόν σε στιγμές υπαρξιακής κρίσης είναι διαχρονική. Κατά τον Αμερικανικό Εμφύλιο, για παράδειγμα, ο «Επιτάφιος του Περικλή» χρησιμοποιήθηκε ως υπόδειγμα για την περίφημη Ομιλία στο Γκέττυσμπεργκ του Αβραάμ Λίνκολν, ενώ η εξιστόρηση της αθηναϊκής ήττας ενέπνευσε τη γενική αναθεώρηση της ύλης της Ναυτικής Σχολής Πολέμου των ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του πολέμου στο Βιετνάμ.[3] Στην Ευρώπη, αμφότεροι οι Άγγλοι και οι Γερμανοί προπαγανδιστές χρησιμοποίησαν αποσπάσματα από την Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο για να υποστηρίξουν τους στόχους τους, και στρατιώτες ανέφεραν[4] ότι διάβαζαν Θουκυδίδη στα χαρακώματα. Τις επόμενες δεκαετίες, διαπρεπείς συγγραφείς στην Αγγλία και την Ιταλία χρησιμοποίησαν[5] τον Θουκυδίδη για να εκφράσουν τις ανησυχίες τους για την άνοδο του ευρωπαϊκού φασισμού. Αυτή η ιδιαίτερη λατρεία έχει ωστόσο ένα τίμημα. Ενώ πολλοί αποπειράθηκαν με ειλικρίνεια να αποστάξουν σοφία από τα κείμενα του Θουκυδίδη, άλλοι δεν επιδίωξαν παρά την κάλυψη μιας αρχαίας αυθεντίας για τις επιπόλαιες σκέψεις τους. Οι πρόχειρες ερμηνείες και τα ψευδή αποφθέγματα αφθονούν, τόσο στους άναρχους χώρους των κοινωνικών δικτύων όσο και σε άλλους από τους οποίους θα έπρεπε να περιμένει κανείς περισσότερα: από την ιστοσελίδα του Κέντρου Μπέλφερ του Χάρβαρντ, για παράδειγμα, που προβάλλει[6] ένα πλαστό ρητό θηρευμένο από την πρώτη ταινία Wonder Woman ή το γραφείο[7] του αείμνηστου Κόλιν Πάουελ όταν ήταν Αρχηγός του Γενικού Επιτελείου των Αμερικανικών Ενόπλων Δυνάμεων. Μολονότι αυτή η μοίρα θα ήταν θλιβερή για οποιονδήποτε συγγραφέα, είναι ιδιαίτερα ειρωνική για τον Θουκυδίδη. Υπήρξε δυναμικός υποστηρικτικής της ακριβούς εξιστόρησης του παρελθόντος και προσεκτικός αναλυτής του λεπτοφυούς χαρακτήρα της ιστορικής επανάληψης. Όντας πολέμιος της απλούστευσης και πλούσιος σε «κρυφές σκέψεις» (για να παραθέσω Φρίντριχ Νίτσε), ο Θουκυδίδης αναγνώριζε ότι μια αποτελεσματική κατανόηση της σχέσης παρελθόντος, παρόντος και μέλλοντος θα ήταν και εξαιρετικά περίπλοκη και απολύτως αναγκαία για μια νουνεχή πολιτική κρίση. Αυτός ο συνδυασμός δεν προμήνυε τίποτε καλό για τους αρχαίους Αθηναίους, οι οποίοι τελικά πλήρωσαν ακριβά την κακή χρήση των ιστορικών αναλογιών, και δεν είναι σαφές ότι εμείς έχουμε τις ικανότητες να τα πάμε πολύ καλύτερα. Όμως έχουμε να διδαχτούμε περισσότερα στοχαζόμενοι μαζί με τον Θουκυδίδη τον ρόλο της ιστορικής αναλογίας στην πολιτική ζωή παρά σταχυολογώντας απλώς από το κείμενό του για να βρούμε τέτοιες αναλογίες. Αν μη τι άλλο, η ρότα αυτή μας βοηθά να θυμηθούμε τους κινδύνους που ελλοχεύουν στην κατάχρηση εύσχημων παραλληλισμών στην οποία έχουμε την τάση να υποπίπτουμε. Ο Θουκυδίδης ξεχώρισε από τους κλασικούς συγγραφείς δηλώνοντας ευθέως τι ήλπιζε να αποκομίσουν οι αναγνώστες από το έργο του. Θα ήταν ικανοποιημένος, λέει, αν η Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου κρινόταν «ωφέλιμη» από όσους θα ήθελαν «να έχουν ακριβή γνώση των γεγονότων που συνέβησαν και εκείνων που θα συμβούν στο μέλλον, τα οποία, δεδομένης της ανθρώπινης φύσης, θα είναι όμοια ή παραπλήσια». Παρ’ όλα αυτά, η περιγραφή αφήνει τους αναγνώστες μετέωρους. Δεν προσδιορίζεται με σαφήνεια πώς ακριβώς θα αποδειχθεί ωφέλιμη αυτή η γνώση, και οι απόψεις των μελετητών διίστανται διαχρονικά ως προς το ποια ωφέλεια περίμενε ο Θουκυδίδης να έχει το έργο του. Οι περισσότεροι υποθέτουν ότι ο Θουκυδίδης προσπάθησε να προσφέρει στον αναγνώστη κάποιου είδους πρότερης γνώσης που θα μπορούσε δυνητικά να μετατραπεί σε ενεργό έλεγχο της πολιτικοϊστορικής διεργασίας. Αν την πάμε στα άκρα, αυτή η «αισιόδοξη» ερμηνεία αναγιγνώσκει την Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου ως ένα είδος «εγχειριδίου χρήσης πολιτικών συστημάτων», όπως το έθεσε ο Τζοσάια Όμπερ,[8] ικανό να δημιουργήσει ειδήμονες πολιτικούς τεχνικούς. Η αναγνώριση κανονικοτήτων στην ιστορική διεργασία θεωρείται πως λογικά οδηγεί σε προβλεπτική δυνατότητα, η οποία με τη σειρά της επιτρέπει την πολιτική δεινότητα. Ακολουθώντας αυτή την πορεία, ο Θουκυδίδης θεωρεί πως εκπαιδεύει δεινούς πολιτικούς, ικανούς να επιλύσουν τα θεμελιώδη προβλήματα του πολιτικού βίου. Άλλοι ανιχνεύουν[9] μια πιο πεσιμιστική θεώρηση στην εκπεφρασμένη φιλοδοξία του Θουκυδίδη. Υποστηρίζουν ότι τα διδάγματα που προσφέρονται δεν επαρκούν για να παρέχουν έλεγχο επί των γεγονότων ακόμη και αν μπορούν να βοηθήσουν τον αναγνώστη να εντοπίσει κανονικότητες στην πολιτική διεργασία. Απροσδόκητα γεγονότα συχνά ανατρέπουν τις προσδοκίες μας, όπως έκανε ο λοιμός των Αθηνών, και η άγνοια των μη ειδημόνων συχνά παρακωλύει τη μετατροπή της τεχνικής γνώσης σε πραγματική πολιτική. Το πρόβλημα αυτό καθίσταται ιδιαίτερα οξύ στο πλαίσιο μιας δημοκρατίας, όπου η λαϊκή προθυμία να εφαρμοστούν νοθευμένες εκδοχές τέτοιων γνώσεων μπορεί μάλιστα να κάνει τα πράγματα χειρότερα. Σύμφωνα με αυτή την ερμηνεία, ο Θουκυδίδης είναι «ωφέλιμος» στο μέτρο που μπορεί να αμβλύνει τις φιλοδοξίες όσων επιθυμούν να επιβάλουν ορθολογική τάξη στον πολιτικό βίο. Το καλύτερο που μπορούμε να ελπίζουμε, καταπώς φαίνεται, είναι να ελαχιστοποιήσουμε τη βλάβη που προκαλούμε στον εαυτό μας. Αναπαραγωγή φωτογραφίας πίνακα του Φιλίπ Φολτς που απεικονίζει τον Περικλή να εκφωνεί τον Επιτάφιο λόγο του στην Αθήνα, περ. 1875-1880. Rijksmuseum, Άμστερνταμ. Εκείνο που τίθεται υπό συζήτηση μεταξύ των δύο ερμηνευτικών πόλων είναι η βασική υπόθεση της εφαρμοσμένης κοινωνικής επιστήμης: σε ποιο βαθμό μπορεί η αναγνώριση επαναλαμβανόμενων μοτίβων να μεταφραστεί σε αποτελεσματική πολιτική; Ωστόσο ο Θουκυδίδης δεν έγραφε κοινωνική επιστήμη όπως την ξέρουμε. Στον βαθμό που το κείμενό του διατύπωσε οτιδήποτε παρεμφερές με θεμελιώδεις νόμους πολιτικής συμπεριφοράς, το έκανε μέσω παραδειγμάτων και επιμελώς επιλεγμένων παραλληλισμών. Ο Πελοποννησιακός Πόλεμος λειτούργησε ως παραδειγματικό γεγονός για τον Θουκυδίδη: μια ειδική περίπτωση που αποκάλυψε γενικές αλήθειες. Εντούτοις, δεν λειτούργησε με αυτόν τον αντιπροσωπευτικό ρόλο επειδή υπήρξε τυπικός. Απεναντίας, υπήρξε παραδειγματικός επειδή ήταν μοναδικά «μεγάλος». Ο πόλεμος θα αποδεικνυόταν ωφέλιμος, με άλλα λόγια, όχι εξαιτίας της αυστηρής επανάληψης της Ιστορίας, αλλά από τη γονιμότητα των ομοιοτήτων και την ικανότητα των αναγνωστών να αναλύσουν αποτελεσματικά τις αναλογίες. Ο Θουκυδίδης διδάσκει στους αναγνώστες του πόσο δύσκολες μπορεί να γίνουν τέτοιες πράξεις αναλογικής ερμηνείας. Μια σειρά από προσεκτικά μελετημένες λεκτικές αντιστοιχίες, ή από αυτό που η Ζακλίν ντε Ρομιγύ αποκάλεσε[10] fils conducteurs (κατευθυντήρια νήματα), απλώνονται στην αφήγηση του Θουκυδίδη σαν ιστός, τυλίγοντας τον αναγνώστη σε μια διαρκή και, πότε πότε, ολοκληρωτική αίσθηση déjà vu. Ενίοτε, οι επαναλήψεις καταδεικνύουν σημαντικές επεξηγηματικές πληροφορίες. Αλλά υποδηλώνουν επίσης ομοιότητες που μπορεί να κάνουν τον αναγνώστη να ξεστρατίσει. Ο Θουκυδίδης ανατρέπει κατ’ επανάληψη τις προσδοκίες που δημιούργησε. Ακόμη και σε δεύτερη ανάγνωση, μπορεί κανείς να αισθανθεί μια εσωτερική ένταση ανάμεσα σε αυτά που ξέρει πως συνέβησαν και σε εκείνα που παρ’ όλα αυτά οδηγείται να προσμένει ότι θα συμβούν. Είτε πρόκειται για την πρώτη είτε για την δέκατη πέμπτη ανάγνωση, πιάνεις ακόμη τον εαυτό σου να σκέφτεται ότι αυτή τη φορά σίγουρα θα νικήσει η Αθήνα. Το προφανές δίδαγμα πίσω από όλα αυτά είναι ότι πρέπει να μάθουμε να επιλέγουμε τους σωστούς παραλληλισμούς αν είναι να κρίνουμε καλά στην πολιτική. Όμως ο Θουκυδίδης γνώριζε επίσης ότι δεν είχαμε πλήρη έλεγχο των αναλογιών που διαμορφώνουν τις αξιολογήσεις μας, ιδίως στον δημόσιο βίο. Το αναλογικό λεξιλόγιό μας είναι υφασμένο απευθείας πάνω στον πολιτισμικό καμβά, προϊόν των τυχαιοτήτων που διαμορφώνουν τη συλλογική μνήμη. Τις επιλέγουμε τόσο όσο επιλέγουμε και τη γλώσσα που μιλάμε. (Μαρξ, ξανά: «Οι άνθρωποι κάνουν τη δική τους ιστορία, δεν την κάνουν όμως κάτω από ελεύθερες συνθήκες, που διάλεξαν μόνοι τους, μα κάτω από συνθήκες που αντιμετωπίζουν άμεσα, που δόθηκαν και κληρονομήθηκαν από το παρελθόν»). Κάποια γεγονότα, όπως οι Περσικοί Πόλεμοι τον καιρό του Θουκυδίδη ή ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος στους δικούς μας καιρούς, βαραίνουν πάρα πολύ για να τα αποφύγουμε, και πιανόμαστε εύκολα αιχμάλωτοι του συναισθηματικού βάρους της πολιτισμικής τους σημασίας. Ο Θουκυδίδης μέτρησε αυτή τη βαρυτική έλξη με όρους «μεγαλείου», μια έννοια που ταύτιζε στενά με την παραγωγή συλλογικού τραύματος. Ο εγγενής σε αυτό κίνδυνος είναι, ασφαλώς, ότι η συναισθηματική ταύτιση συχνά αποτελεί κακό οδηγό προς την επεξηγηματική δύναμη. Οι πιο άμεσα πειστικές αναλογίες μπορεί να αποδειχθούν βαθιά παραπλανητικές. Ο πλέον αλησμόνητος θουκυδίδειος παραλληλισμός που αναδεικνύει αυτό το ζήτημα συμβαίνει μέσω της φράσης «ὀλίγοι ἀπὸ πολλῶν ἐπ᾽ οἴκου ἀπενόστησαν» (από τους πολλούς ελάχιστοι γύρισαν στην πατρίδα). Ο Θουκυδίδης επαναλαμβάνει τρεις φορές αυτή τη φράση, κάθε μια για να μνημονεύσει μια οδυνηρή στρατιωτική ήττα: δύο μεγάλες αθηναϊκές εκστρατείες, πρώτα στην Αίγυπτο και κατόπιν στη Σικελία, και μια αιφνιδιαστική επίθεση που έπιασε τους Αμπρακιώτες στον ύπνο. Η λεκτική επανάληψη του Θουκυδίδη βάζει τον αναγνώστη στον πειρασμό να δει αυτά τα γεγονότα ως παρόμοια. Ωστόσο, το χρονολογικά τελευταίο από αυτά, η Σικελική Εκστρατεία, δεν θα μπορούσε να είχε αποτραπεί αν ακολουθούσε τα διδάγματα των προηγούμενων δύο. Το αντίθετο, μάλιστα. Αντί της παραμέλησης από τη μητρόπολη που ταλάνισε την Αιγυπτιακή Εκστρατεία, η Σικελική Εκστρατεία απέτυχε κατά κύριο λόγο εξαιτίας των λανθασμένων παρεμβάσεων της πόλης. Αντί να επωφεληθεί από τη δημιουργική διοίκηση του Δημοσθένη, που αποδείχθηκε αποφασιστική στη νίκη επί των Αμπρακιωτών, η άφιξή του στη Σικελία επιδείνωσε περισσότερο το μακελειό. Η σαγηνευτική έλξη των «μεγάλων» γεγονότων δεν αποτελεί συμπτωματικό κίνδυνο της χρήσης ιστορικών αναλογιών. Αν οι ιστορικοί έχουν την τάση να συζητούν την επίκληση αυτών των παραλληλισμών κυρίως ως προς την επεξηγηματική αξία τους, το κίνητρο πίσω από την καθημερινή χρήση τους είναι πιθανότατα πιο συναισθηματικό. Οι αναλογίες λειτουργούν περισσότερο ως μέσα για να προξενήσουν δέος και αγανάκτηση παρά για την αποκάλυψη πιο λεπτών αποχρώσεων στην κατανόησή μας. Ωστόσο, ακόμη κι όταν χρησιμοποιούνται απλώς ως ρητορικά εργαλεία, μπορεί να επιφέρουν σοβαρές διαγνωστικές συνέπειες. Αυτές δεν είναι πάντοτε επιβλαβείς. Η μεταφορική ρητορική μπορεί να αξιοποιήσει τους πόρους της συλλογικής μνήμης για να ωθήσει τον κόσμο προς καλύτερες πολιτικές όταν η εξηγητική έλξη συμπίπτει με τη συγκινησιακή συνήχηση. Ο Περικλής του Θουκυδίδη αποτελεί παράδειγμα. Στις αρχές του πολέμου, ο περίφημος Αθηναίος ηγέτης βρίσκεται μπροστά σε ένα πλήθος εξαντλημένο από τον λοιμό και τα γενικότερα δεινά του πολέμου. Σε μια προσπάθεια να τονώσει το φρόνημά τους, χρησιμοποιεί δύο συντονισμένες αναλογίες. Στην πρώτη, περιγράφει τον αθηναϊκό αγώνα με όρους ήρωα που κάνει άθλους επιδιώκοντας τη δόξα. Στη δεύτερη, παρομοιάζει την εξουσία της δημοκρατίας με τυραννία η οποία, στην ήττα, πρέπει να αντιμετωπίσει το εκτεταμένο μίσος που προκάλεσε. Παραλληλίζοντας τους Αθηναίους με δύο από τις πλέον προκλητικές μορφές στην ελληνική φαντασία, ο Περικλής παρακινεί τους πολίτες να επιστρέψουν στην αρχική τους αποφασιστικότητα με τις εναλλασσόμενες κορυφώσεις υπερηφάνειας και φόβου. Και το κάνει οξυδερκώς. Ο Θουκυδίδης αντλεί από τα ίδια αναλογικά μοντέλα όταν χαρακτηρίζει την αθηναϊκή ισχύ και πολιτική κουλτούρα στις εισαγωγικές σελίδες της Ιστορίας του Πελοποννησιακού Πολέμου. Είναι προς τιμήν του Περικλή ότι δεν εγκαταλείπει απλά τις αναλογίες αφότου εξυπηρετήσουν τους άμεσους σκοπούς του. Αντ’ αυτού, η ανάγκη εξισορρόπησης των «ηρωικών» και «τυραννικών» στοιχείων της ηγεμονικής δημοκρατίας λειτουργεί ως κυρίαρχη προτεραιότητα για το σύνολο της πολεμικής στρατηγικής του – μια στρατηγική την οποία ο ίδιος ο Θουκυδίδης επαινεί ρητά. Αυτό δεν σημαίνει ότι η πολιτική του Περικλή δεν αποδεικνύεται κοστοβόρα για τους Αθηναίους. Επέτεινε τον όλεθρο του λοιμού απαιτώντας να συγκεντρωθούν οι Αθηναίοι πίσω από τα τείχη της πόλης, αυξάνοντας έτσι τους θανάτους. Όμως τα τιμήματα της πολιτικής αυτής δεν προέκυψαν από την κακή χρήση της ρητορικής αναλογίας από τον Περικλή. Το βίωμα του λοιμού απλώς αποδεικνύει ένα ζήτημα που θα έπρεπε να είναι ήδη προφανές, ότι δηλαδή η καλή χρήση των αναλογιών δεν μπορεί να μας γλιτώσει από δυνάμεις πέρα από τον έλεγχό μας. Αλλού, ωστόσο, ο Θουκυδίδης ξεκαθαρίζει ότι η κακή χρήση των αναλογιών μπορεί να προκαλέσει καταστροφές αντίστοιχες με αυτές που συμβαίνουν από τύχη. Σε κανένα άλλο σημείο δεν σκιαγραφείται αυτό το μήνυμα με μεγαλύτερη σαφήνεια από όσο στη δραματική ήττα των Αθηνών στη Σικελία. Δύσκολα μεγαλοποιεί κανείς το τίμημα αυτής της καταστροφής: όχι μόνο οι αθηναϊκές απώλειες πλησίασαν εκείνες του λοιμού, αλλά και η πανωλεθρία κλόνισε τόσο πολύ την πίστη του δήμου στη λαϊκή κυριαρχία που την επαύριό της αντικατέστησε προσωρινά τη δημοκρατία μια ολιγαρχία. Πολλά γεγονότα συνέβαλαν σε αυτό το ζοφερό αποτέλεσμα. Ωστόσο, η εξήγηση του ίδιου του Θουκυδίδη για τα αίτια της αποτυχίας της εκστρατείας ξεκινά με την εξιστόρηση ενός γεγονότος που συνέβη σχεδόν έναν αιώνα πριν σηκώσει πανιά ο αθηναϊκός στόλος. Ο Αρμόδιος και ο Αριστογείτων υπήρξαν επιβλητικές μορφές των αθηναϊκών πολιτειακών θρύλων. Ως «Τυραννοκτόνοι» πιστώθηκαν το τέλος της τυραννίδας στην Αθήνα και την πυροδότηση της μετάβασης προς τη δημοκρατία. Για τον λόγο αυτόν έγιναν ήρωες και απαθανατίστηκαν με πρωτοφανή σεβασμό. Ωστόσο, λέει ο Θουκυδίδης στον αναγνώστη του, η φήμη τους βασίζεται σε μια θεμελιακή παρερμηνεία αυτού που έκαναν. Πόρρω απέχοντας από το να είναι ευεργέτες της πολιτείας ή ακόμη και τυραννοκτόνοι, αποκαλύπτει ο Θουκυδίδης, δολοφόνησαν τον μικρότερο αδελφό του τυράννου για λόγους ερωτικής αντιζηλίας. Οι επιπτώσεις της δολοφονίας αυτής ήταν ολέθριες: ο προηγουμένως αγαθοποιός άρχοντας παραδόθηκε στην παράνοια, αντιμετωπίζοντας με ολοένα και μεγαλύτερη σκληρότητα τον λαό των Αθηνών. Ο Λοιμός των Αθηνών, χαρακτικό του Τζέιμς Φίτλερ, βασισμένο σε πίνακα του Μάικλ Σουίρτς. Η Αγορά είναι γεμάτη από ανθρώπους σε απόγνωση, άλλοι ξαπλωμένοι, άλλοι σε προσευχή με τα χέρια τους στον ουρανό, άλλοι νεκροί ή ετοιμοθάνατοι. Βρετανικό Μουσείο. Η αθηναϊκή παράδοση είχε αντιστρέψει την πραγματικότητα: οι επονομαζόμενοι Τυραννοκτόνοι, αντί να σώσουν την πόλη από τον δεσποτισμό σε μια πράξη αυτοθυσίας, είχαν προκαλέσει αυτή τη δεσποτική τροπή για εξαιρετικά προσωπικούς λόγους. Εντούτοις, αυτή η κίβδηλη εκδοχή της ιστορίας βάραινε στον νου των Αθηναίων ενώ έπαιρναν μια σειρά από κακές αποφάσεις τον πρώτο καιρό της Σικελικής Εκστρατείας. Η παρερμηνεία αυτή δεν λειτούργησε αυτοβούλως. Απεναντίας, αποδείχθηκε χρήσιμο εργαλείο για τους επίδοξους αριστοκρατικούς ηγέτες εντός της Αθήνας, καθένας από τους οποίους επιθυμούσε να ανοίξει τον δρόμο για τη δική του ανέλιξη. Στην πορεία των περισσότερων, όμως, στεκόταν ο πιο ταλαντούχος στρατηγός της Σικελικής Εκστρατείας, ένας θρασύς και χαρισματικός ηγέτης ονόματι Αλκιβιάδης. Όταν συνέβη μια σειρά από βεβηλώσεις τις παραμονές της εκστρατείας, οι αντίπαλοι του Αλκιβιάδη προώθησαν τον (παραπειστικό) παραλληλισμό των Τυραννοκτόνων, υπαινισσόμενοι ότι βρισκόταν σε εξέλιξη ένα τυραννικό πραξικόπημα, και ενέπλεξαν τον Αλκιβιάδη. Δεν υπήρχε κανένα στοιχείο για αυτό, όμως στην υστερία που ακολούθησε, δεν είχε σημασία. Αντιμετωπίζοντας βέβαιη δίωξη, ο Αλκιβιάδης αυτομόλησε στη Σπάρτη, αναστρέφοντας την πορεία του πολέμου εναντίον των Αθηνών. Αυτή η αριστοκρατική χειραγώγηση της λαϊκής παρερμηνείας ουσιαστικά αντιστρέφει την εποικοδομητική χρήση των ηρωικών και τυραννικών παραλληλισμών του Περικλή. Παρουσιάζοντας τον Αλκιβιάδη ως δυνητικό τύραννο, οι αντίπαλοί του προξένησαν εύκολα μια υπερβολική κατάσταση φόβου που τους επέτρεψε να πετύχουν τους προσωπικούς στόχους τους εις βάρος της πόλης. Στο τέλος, ο Θουκυδίδης δείχνει ότι η αναλογία παρελθόντος και παρόντος υπήρξε όντως διαφωτιστική: οι προσωπικές αντιπαλότητες οδήγησαν ξανά σε απώλειες για την πολιτεία οι οποίες κατέληξαν σε βάναυσες και αυτοϋπονομευτικές πολιτικές. Όμως το κόστος αυτής της συλλογικής πλάνης θα διαφαινόταν αργότερα. Ταλανισμένοι από μια ολοένα και πιο ανεπαρκή ηγεσία και έναν αντίπαλο ενθαρρυμένο από τη βοήθεια της Σπάρτης, «ὀλίγοι ἀπὸ πολλῶν» θα επέστρεφαν από τη Σικελία και σύντομα η Αθήνα θα κατέληγε σε εμφύλιο. Τον Μάιο του 1861, ο Μαρξ ένιωθε όλο και μεγαλύτερη μελαγχολία για τον Αμερικανικό Εμφύλιο. Το καλύτερο που μπορούσε να κάνει για να μετριάσει την κακή του διάθεση, είπε σε έναν φίλο, ήταν να διαβάζει Θουκυδίδη. «Αυτοί οι αρχαίοι», εξήγησε, «παραμένουν πάντοτε καινούριοι». Και αυτό το κάνουν, θα μπορούσαμε να προσθέσουμε, παραμένοντας πάντοτε παλιοί, δημιουργώντας έτσι τον χώρο που χρειαζόμαστε για να βρούμε τον εαυτό μας στην αντιδιαστολή. Μπορεί να μπούμε στον πειρασμό να δούμε την παρέκβαση του Θουκυδίδη για την αναλογία των Τυραννοκτόνων ως κλειδί για να κατανοήσουμε την ιστορική μέθοδό του. Ενδεχομένως να σκεφτούμε πως αν οι Αθηναίοι είχαν κατανοήσει την αλήθεια για την ιστορία τους, δεν θα έπεφταν τόσο εύκολα θύματα ιδιοτελών πολιτικών. Στο ίδιο πνεύμα, ίσως θεωρήσουμε ότι ο σκοπός του Θουκυδίδη είναι να σωθούν οι μέλλουσες γενιές από αντίστοιχα λάθη. Ως η «μεγαλύτερη» σύγκρουση που ταλάνισε ποτέ τους Έλληνες, μοναδική και σε μεγαλείο και σε τραύμα, ο Πελοποννησιακός Πόλεμος θα αντικαθιστούσε σύντομα τους Τυραννοκτόνους και τον Τρωικό Πόλεμο ως προνομιούχος πηγή πολιτικής αναλογίας. Ως τέτοια, υποσχόταν απαράμιλλους πόρους για όποιον επιχειρούσε να προσεταιριστεί άλλους προς επίτευξη των σκοπών του. Είναι λογικό να σκεφτούμε ότι ο Θουκυδίδης προσδοκούσε το έργο του να εμποδίσει την ικανότητα των κακόπιστων να καταχραστούν αυτή την εξουσία. Ταυτόχρονα, δεν είναι σαφές σε ποιο βαθμό είχε την ικανότητα να επιτύχει κάτι τέτοιο. Οι Αθηναίοι, άλλωστε, είχαν όλα όσα χρειάζονταν για να συνειδητοποιήσουν την αλήθεια για τους Τυραννοκτόνους. Αυτό που τους έλειπε ήταν η βούληση να ελέγξουν κάτι που τους φαινόταν διαισθητικά σωστό. Ο Θουκυδίδης μπορούσε να δώσει στις μελλοντικές γενιές μια εξιστόρηση του Πελοποννησιακού Πολέμου που ενδεχομένως να τις εμπόδιζε να γίνουν τροφή για παραπειστικούς παραλληλισμούς αν τον μελετούσαν προσεκτικά. Όμως δεν μπορούσε να εμποδίσει τους οπορτουνιστές να κατασκευάσουν παραπλανητικές αναλογίες πάνω του. Η προσέγγιση του κειμένου του Θουκυδίδη από τη σκοπιά της ιστορικής αναλογίας δεν επιλύει τη διαχρονική διαφωνία μεταξύ αισιόδοξων και πεσιμιστών αναγνωστών του. Μπορεί ωστόσο να μας ενθαρρύνει να αναγνωρίσουμε ότι ανάμεσα σε αυτούς τους δύο πόλους πρέπει να υπάρχει μια πιο ρεαλιστική προσέγγιση στην πολιτική δραστηριότητα. Ο Θουκυδίδης υποδηλώνει ότι η επιμελής τέχνη της σκιαγράφησης ταιριαστών αναλογιών, έτσι όπως σφυρηλατείται μέσω της σχολαστικής μελέτης της πολιτικής ιστορίας, θα βοηθήσει κάποιους να σκεφτούν πιο καθαρά για το παρόν. Όμως η κατάκτηση αυτής της τέχνης δεν πρέπει να συγχέεται με την πολιτική δεξιοτεχνία. Η δύναμη των «μεγάλων» γεγονότων θα εξακολουθήσει να χειραγωγείται υπερβολικά εύκολα και να ελέγχεται υπερβολικά δύσκολα, ώστε να υπηρετήσει μόνον εκείνους που είναι νηφάλιοι και έχουν αγαθές προθέσεις. Οι εύσχημες αναλογίες θα εξακολουθήσουν να αποτελούν κίνδυνο όσο οι άνθρωποι θα μπορούν να αποκομίσουν οφέλη από αυτές, και η συγκινησιακή τους έλξη θα εξακολουθήσει να διαταράσσει την ισορροπία ακόμη και των πλέον οξυδερκών. Ωστόσο, αν η πιθανότητα να απαλλαχθεί ποτέ ο πολιτικός βίος από τη στρεβλωτική σκέψη είναι μικρή, μπορεί εντούτοις να αποδειχθεί λιγότερο επικίνδυνη για όσους βλέπουν την ιστορία ως κάτι παραπάνω από ανθολόγιο βολικών παραλληλισμών. © 2024 Mark Fisher / AEON — Μετάφραση: Νίνα Μπούρη Επιμέλεια: Αντώνης Χατζημωυσής [1] Σε μετάφραση Φ. Φωτίου, Θεμέλιο, Αθήνα 1986, σσ. 14-15. [2] Neville Morley, “Thucydides Is a Virus, Lessons of the Plague”, 9 Απριλίου 2020, https://tinyurl.com/4wz4hfta. [3] A. Stradis, “Thucydides in the Staff College”, στο C. Lee και N. Morley (επιμ.), A Handbook to the Reception of Thucydides, 2014· βλ. https://tinyurl.com/45w4xdtd [4] Neville Morley, “Legitimizing war and defending peace: Thucydides in the First World War and after”, Classical Receptions Journal, τόμ. 10, τχ. 4, Οκτώβριος 2018, σσ. 415-434, https://tinyurl.com/rab7vc5y [5] Luca Iori και Ivan Matijašić (επιμ.), Thucydides in the ‘Age of Extremes’ and Beyond. Academia and Politics, 2022. Βλ. https://tinyurl.com/4583fdjm [6] https://tinyurl.com/2yth529t [7] Neville Morley, “Thucydides Quote Unquote”, Arion: A Journal of Humanities and the Classics, τόμ. 20, αρ. 3, 2013, σσ. 9-36. JSTOR, https://tinyurl.com/f4vsj9ae. [8] Josiah Ober, “Thucydides and the Invention of Political Science”, στο A. Tsakmakis και A. Rengakos (επιμ.), Brill's Companion to Thucydides, 2006, σσ. 131-159. https://tinyurl.com/34f2p6ra [9] Tobias Joho, “Introduction”, στο Style and Necessity in Thucydides (Oxford, 2022. Διαδικτυακή έκδοση, Oxford Academic, 17 Νοεμβρίου 2022), https://tinyurl.com/y8dw2em6. [10] J. Romilly, The Mind of Thucydides, Cornell University Press, Ithaca, NY, 2017. https://tinyurl.com/2dwf8s3w

Τι θα έλεγε ο Θουκυδίδης;

Σύνδεση