Ο δωσιλογισμός στην πρωτεύουσα

Μενέλαος Χαραλαμπίδης, Οι Δωσίλογοι: Ένοπλη, πολιτική και οικονομική συνεργασία στα χρόνια της Κατοχής, Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2023, σελ. 428 Στην περίπτωση του τελευταίου βιβλίου του Μενέλαου Χαραλαμπίδη θα ήταν θεμιτό και χρήσιμο να αρχίσει κανείς από τις Πηγές. Το πράττει ο ίδιος ο συγγραφέας, παραθέτοντας σχετικό «Σημείωμα» στην αρχή του βιβλίου. Από τη στιγμή που το θέμα του είναι οι δωσίλογοι στην «πρώην περιφέρεια Πρωτευούσης», το αρχειακό υλικό των δικαστηρίων που συστάθηκαν για να εκδικάσουν υποθέσεις δωσιλογισμού ή να επιδικάσουν αποζημιώσεις σε θύματα έχει προφανή βαρύτητα. Ο συγγραφέας εντρύφησε στους 85 τόμους και τα 18 κουτιά των Ειδικών Δικαστηρίων της Αθήνας και του Πειραιά, όπως και στις σελίδες των εφημερίδων που κάλυπταν τις σχετικές δίκες. Το πρώτο συμπέρασμα που αβίαστα εξάγεται είναι η κραυγαλέα επιείκεια της μεταπολεμικής δικαιοσύνης απέναντι στους υπόλογους για συνεργασία με τον εχθρό και για εγκλήματα σε βάρος συμπατριωτών τους: Όπως διαπιστώνει ο Χαραλαμπίδης, στην Αθήνα και τον Πειραιά υποβλήθηκαν μηνύσεις σε βάρος 20.000 ατόμων περίπου, από τα οποία μόνο τα 3.227 παραπέμφθηκαν σε δίκη· επιβλήθηκαν 976 καταδίκες (οι 420 ερήμην) σε διάφορες ποινές, αλλά μόλις 300 πρόσωπα οδηγήθηκαν στη φυλακή, όπου εξέτισαν μέρος (συνήθως το ένα τρίτο) της ποινής τους. Από τις θανατικές καταδίκες που επιβλήθηκαν στις ειδεχθέστερες περιπτώσεις, εκτελέστηκαν μόνον οι δύο. (σ. 24-25) Ως δωσίλογοι μπορούν να οριστούν όσοι συνεργάστηκαν με τον κατακτητή για ίδιο όφελος και, κατ’ ελάχιστον, έβλαψαν τα συμφέροντα του κράτους, όπως το εκπροσωπούσε μια διεθνώς αναγνωρισμένη εξόριστη κυβέρνηση. Η πλειονότητα των δωσιλόγων, όμως, δεν βαρύνονταν με αδικήματα μόνο κατά του κράτους, αλλά κυρίως κατά του προσώπου και της περιουσίας συμπατριωτών τους. Ως μέλη των Σωμάτων Ασφαλείας, ιδίως της Χωροφυλακής, των Ταγμάτων Ασφαλείας, αλλά και υπηρεσιών των δυνάμεων κατοχής, αντιμετώπισαν καταγγελίες για συλλήψεις, αρπαγές, εμπρησμούς, βασανισμούς, παράδοση στον κατακτητή αλλά και φόνους Ελλήνων πολιτών. Αδιάψευστος μάρτυρας της δράσης τους είναι μια άλλη κατηγορία πηγών, την οποία αξιοποιεί συστηματικά ο συγγραφέας: τα ληξιαρχεία ενενήντα ενός δήμων και κοινοτήτων και τα ιατροδικαστικά αρχεία της Αθήνας και του Πειραιά. Και πάλι, ένας αριθμός θυμάτων δεν καταγράφεται στα αρχεία αυτά. Πρόκειται για εκείνους που συνελήφθησαν, κυρίως στα κατοχικά μπλόκα, και στάλθηκαν για καταναγκαστική εργασία στο Τρίτο Ράιχ. Πολλοί από αυτούς δεν επέστρεψαν. Οι περιπτώσεις τους μπορεί να ανιχνευτούν στους 33 τόμους υλικού από τις αιτήσεις αποζημίωσης θυμάτων της ναζιστικής κατοχής που υποβλήθηκαν στις αρχές της δεκαετίας του 1960.[1] Εξαρχής, ο συγγραφέας ξεκαθαρίζει ότι το φαινόμενο της συνεργασίας, εκούσιας ή ακούσιας, από επιλογή ή εξ ανάγκης, δεν περιορίστηκε σε μια «μικρή μειοψηφία Ελλήνων»· υπήρξε πολύ πιο διαδεδομένο από όσο αφήνει να διαφανεί η διαχείριση της εθνικής μνήμης.[2] «Αυτοί που συνεργάστηκαν με τον κατακτητή», αποσαφηνίζει, «δεν ήταν λίγοι, δεν είχαν τα ίδια κίνητρα, δεν έπραξαν τα ίδια εγκλήματα». Στο βιβλίο αυτό, ο Χαραλαμπίδης τεκμηριώνει και ανατέμνει το φαινόμενο στα τρία κύρια επίπεδα του υπότιτλου (πολιτικό, οικονομικό, ένοπλο). Στην πορεία και με σύντομες επισημάνσεις, διατυπώνει τα συμπεράσματά του για τις «βαριές και μακράς διάρκειας» (σ. 36) επιπτώσεις της συνεργασίας στην ελληνική κοινωνία· θέμα με το οποίο είχε ασχοληθεί κατεξοχήν ο Χάγκεν Φλάισερ στο έργο του που μόνο κατά τα δύο τρίτα μεταφράστηκε στα ελληνικά, με τίτλο Στέμμα και σβάστικα: Η Ελλάδα της Κατοχής και της Αντίστασης.[3] Την τάση συνεργασίας ενίσχυε η πολιτική των γερμανικών Αρχών Κατοχής: Αφενός, ωθούσε μεγάλη μερίδα του πληθυσμού σε μια απελπισμένη μάχη επιβίωσης που μείωνε τις ηθικές αντιστάσεις· αφετέρου, εκμεταλλευόταν την ασύδοτη άσκηση εξουσίας πάνω σε ανυπεράσπιστους πολίτες, αυξάνοντας την ανασφάλεια μέσω της συστηματικής τρομοκράτησης και δημιουργώντας ή υποδαυλίζοντας αντιθέσεις που «δίχαζαν τις κατεχόμενες κοινωνίες [και] κέρδιζαν έμπιστους συνεργάτες»· σε ορισμένες δε περιπτώσεις, ιδίως αμέσως μετά την ήττα, μπορούσαν να υπολογίζουν και στην «έγκριση των πολιτικών τους από ευρύτερα τμήματα της κατεχόμενης κοινωνίας». (σ. 22) Με το πέρασμα του χρόνου, και όσο βάθαινε η συνεργασία, γινόταν όλο και πιο δύσκολο για τους συνεργάτες να πάρουν αποστάσεις από την έως τότε συμπεριφορά τους. Πολιτικοί, στρατιωτικοί, επιχειρηματίες αλλά και απλοί πολίτες είχαν συνδεθεί με τον κατακτητή σε μια κοινότητα συμφερόντων και συνενοχής. Στην προσπάθειά τους να διατηρήσουν τα οφέλη από τη συνεργασία ή και να αποσείσουν το στίγμα της εθνικά επιλήψιμης συμπεριφοράς τους, οι «μηδίσαντες» είχαν κάθε λόγο να στραφούν εναντίον εκείνων που θα μπορούσαν να καταγγείλουν τη στάση τους. Βασική επιδίωξη της πολιτικής των Ναζί στη διάρκεια του πολέμου ήταν η διατήρηση του ελέγχου στις κατεχόμενες χώρες με το μικρότερο δυνατό κόστος για το Ράιχ τόσο σε έμψυχο όσο και σε άψυχο δυναμικό. Επομένως ήταν απαραίτητο να αξιοποιηθούν εγχώριες δυνάμεις με διάθεση συνεργασίας. Οι κατά τόπους «κουίσλιγκ»[4] ανέλαβαν να θέσουν στην υπηρεσία των κατακτητών την κρατική μηχανή, ιδίως τα σώματα ασφαλείας, καθώς και τα δίκτυα τροφοδοσίας, επικοινωνιών και μεταφορών, που ήταν χρήσιμα όχι μόνο για τις δυνάμεις κατοχής αλλά και για την πολεμική προσπάθεια του Άξονα. Στην κατηγορία αυτή εμπίπτουν και οι τρεις ελληνικές κατοχικές κυβερνήσεις. Από αριστερά: ο υπουργός Εσωτερικών Αναστάσιος Ταβουλάρης, ο πρωθυπουργός Ιωάννης Ράλλης, ο διοικητής των Ταγμάτων Ασφαλείας Βασίλειος Ντερτιλής, ένας διερμηνέας και Γερμανός αξιωματικός. Φωτ. Βάλτερ Όττο Λούμπεν. Υπουργείο Ενόπλων Δυνάμεων της Γαλλικής Δημοκρατίας. Στο εν λόγω αρχείο απόκεινται αρκετές φωτογραφίες εκείνης της περιόδου. Ως προς την πρώτη κατοχική κυβέρνηση, είναι σημαντικό το γεγονός ότι οι στρατηγοί που ανέλαβαν την ευθύνη της διακυβέρνησης την επομένη της συνθηκολόγησης είχαν να αντιμετωπίσουν κενό εξουσίας και έλλειμμα νομιμοποίησης. Το κενό εξουσίας θα μπορούσαν να καλύψουν θεωρητικά οι Γερμανοί, οι Ιταλοί και, ιδίως, οι Βούλγαροι, που απέβλεπαν στον εδαφικό ακρωτηριασμό της χώρας. Ως το αδύναμο μέρος στη σχέση της με τις τρεις δυνάμεις κατοχής, η κυβέρνηση Τσολάκογλου απέβλεψε στην πιστή συνεργασία προκειμένου να αποσπάσει την εύνοια των Γερμανών ώστε να εξυπηρετήσει δύο βασικούς στόχους: τη διαφύλαξη της εδαφικής συνοχής της χώρας και τη νομιμοποίησή της στα μάτια του ελληνικού λαού. Απέτυχε και στα δύο. Οι Βούλγαροι προχώρησαν σε de facto προσάρτηση των εδαφών ανατολικά του Στρυμόνα. Οι Ιταλοί απεργάζονταν σχέδια για απόσπαση των Ιόνιων Νησιών και της Ηπείρου. Ως προς το ζήτημα της νομιμοποίησης, η αρχική ανακούφιση για τον τερματισμό των εχθροπραξιών γρήγορα έδωσε τη θέση της σε απέχθεια, καθώς η κατοχική κυβέρνηση αποδείχτηκε ανίκανη να προστατέψει τον πληθυσμό από τις χειρότερες συνέπειες της κατοχής, ιδίως από τον λιμό, που οδήγησε στον θάνατο δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους, ιδίως στην πρωτεύουσα, τον χειμώνα του 1941-1942. Το ίδιο διάστημα, ωστόσο, η συνεργασία οικονομικών παραγόντων της χώρας με τον κατακτητή γνώρισε άνθιση. Είναι ενδεικτικό το γεγονός ότι δύο στις τρεις δικογραφίες των Ειδικών Δικαστηρίων σε Αθήνα και Πειραιά αφορούν τον πλουτισμό ατόμων και επιχειρήσεων χάρη σε διάφορες μορφές οικονομικής συνεργασίας. Με εξαίρεση τις επιτάξεις, ο συγγραφέας εκτιμά ότι, στην πλειονότητά τους, οι περιπτώσεις αυτές ήταν προϊόν συναίνεσης και όχι εξαναγκασμού. (σ. 107-8) Ως προς τις μορφές της συνεργασίας, επρόκειτο κυρίως για κατασκευαστικά και οχυρωματικά έργα, τον εφοδιασμό των δυνάμεων κατοχής και την εκτέλεση συμβολαίων από βιομηχανικές και βιοτεχνικές μονάδες – κατά κανόνα με δαπάνες που βάραιναν το ελληνικό Δημόσιο. Οι δαπάνες αυτές, άμεσα καταβλητέες, συνέβαλαν αποφασιστικά στην τερατώδη αύξηση του πληθωρισμού. Ταυτόχρονα, οι ελλείψεις και η αποθησαύριση αγαθών γιγάντωσαν το φαινόμενο της μαύρης αγοράς, στην οποία μετείχαν τόσο ημεδαποί όσο και άντρες των στρατευμάτων κατοχής.[5] Φυσικά, πολλοί περισσότεροι ήταν εκείνοι που έμειναν στο περιθώριο της οικονομικής συνεργασίας και υποχρεώθηκαν να εκποιήσουν την κινητή και ακίνητη περιουσία τους «έναντι πινακίου φακής». Το αποτέλεσμα ήταν μια άνευ προηγουμένου ανακατανομή εισοδήματος. Αψευδής μάρτυρας αυτής της εξέλιξης είναι η ίδρυση 5.700 νέων επιχειρήσεων και η πώληση 58.000 ακινήτων μόνο στην περιοχή της πρωτεύουσας, κυρίως κατά τον πρώτο ενάμιση χρόνο της Κατοχής. (σ. 151) Μετά την απελευθέρωση, κάποιοι ίσως φρόντισαν να εξαλειφθούν τα ίχνη της εκτεταμένης και πολύμορφης οικονομικής συνεργασίας. Τον Αύγουστο του 1945 εκδηλώθηκε μια ύποπτα επιλεκτική πυρκαγιά στο κτίριο του Ελεγκτικού Συνεδρίου. Κάηκαν το υπόγειο και ο πέμπτος όροφος, όπου «συμπτωματικά» στοιβάζονταν οι φάκελοι με τους λογαριασμούς πληρωμών για τα έξοδα των Αρχών Κατοχής, καθώς και εκείνοι με παραστατικά των πληρωμών του Δημοσίου κατά την περίοδο 1936-44. Η δεύτερη κατοχική κυβέρνηση, του καθηγητή Κωνσταντίνου Λογοθετόπουλου (Δεκέμβριος 1942 - Απρίλιος 1943), αποδείχτηκε βραχύβια, κυρίως διότι απέτυχε να εφαρμόσει στη χώρα το πανευρωπαϊκό μέτρο της πολιτικής επιστράτευσης για την ενίσχυση της παραγωγικής μηχανής του Ράιχ. Η ελληνική αυτή «πρωτιά» οφειλόταν όχι στην αντίθεση των ιθυνόντων (όπως συνέβη, για παράδειγμα, στο Βέλγιο), αλλά στη μαζική αντίδραση του πληθυσμού της πρωτεύουσας, με αποκορύφωμα την έφοδο διαδηλωτών και την καταστροφή αρχείων στο Υπουργείο Εργασίας, στις 5 Μαρτίου του 1943. Στη διάρκεια των επεισοδίων, έχασαν τη ζωή τους επτά διαδηλωτές, όλοι μέλη του Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου (ΕΑΜ). (σ. 74) Ως προς την τελευταία κατοχική κυβέρνηση του πολιτικού Ιωάννη Ράλλη (Απρίλιος 1943-Οκτώβριος 1944), ο συγγραφέας διαπιστώνει μια ποιοτική διαφορά σε σύγκριση με τις προκατόχους της: την «πλήρη πολιτική ταύτιση» με τις γερμανικές Αρχές Κατοχής (σ. 33). Η ταύτιση αυτή, σε μια εποχή που η ήττα των δυνάμεων του Άξονα διαγραφόταν στον ορίζοντα, είχε ως βάση τον «κομμουνιστικό κίνδυνο», βασικό συστατικό της προπαγάνδας των Ναζί στην προσπάθειά τους να εκμαιεύσουν υποστήριξη από τις κατεχόμενες χώρες της Ευρώπης απέναντι στην αντεπίθεση του Κόκκινου Στρατού στο Ανατολικό Μέτωπο. Σύμφωνα με τον Χαραλαμπίδη, η κυβέρνηση Ράλλη «εκμεταλλεύτηκε τη σχέση συνεργασίας με τις Αρχές Κατοχής» για να πολεμήσει όχι τα στρατεύματα του Στάλιν αλλά τον κύριο εσωτερικό πολιτικό της αντίπαλο, δηλαδή το ΚΚΕ-ΕΑΜ. (σ. 393) Δεν θα ήταν ιδιαίτερα ρεαλιστικό εκ μέρους του Ράλλη και των συνεργατών του να επιδιώξουν στενότερη συνεργασία με τους Γερμανούς αποβλέποντας να κατοχυρώσουν τη φυσική και πολιτική τους παρουσία μετά την απελευθέρωση. Τόσο οι εξόριστες κυβερνήσεις όσο και οι Βρετανοί επανειλημμένα καταδίκασαν τη συνεργασία αυτή σε όλους τους τόνους. Και θα ήταν επίσης παρακινδυνευμένο να πιστώσει κανείς στους δωσίλογους πολιτικούς και στρατιωτικούς μια εξόχως αλτρουιστική διάθεση να αναλάβουν το ρίσκο της συνεργασίας για να σώσουν το αστικό πολιτικό καθεστώς από τον κίνδυνο του κομμουνισμού. (σ. 394) Αυτό που θα μπορούσαν να προσδοκούν ήταν η έμφαση στον αντικομμουνισμό να λειτουργήσει ως ελαφρυντικό την ώρα της λογοδοσίας· να τους επιτρέψει, δηλαδή, να ισχυριστούν πως ό,τι έπραξαν, το έπραξαν για να υπερασπιστούν το «ισχύον κοινωνικό καθεστώς»· ότι ενώ καταδίωκαν το υπό κομμουνιστική ηγεσία κίνημα αντίστασης (και ορισμένους άλλους), δεν έπαψαν ούτε στιγμή να τρέφουν φιλοσυμμαχικά αισθήματα στα βάθη της ψυχής τους. Όπως έγραφε σε επιστολή του προς την εξόριστη κυβέρνηση Τσουδερού, τον Φεβρουάριο του 1944, ο Στυλιανός Γονατάς, θιασώτης της δημιουργίας των Ταγμάτων Ασφαλείας, ο «πολύς κόσμος» δεν θεωρούσε πλέον τους Γερμανούς κίνδυνο «για το μέλλον της Ελλάδος», αλλά φοβόταν «την επικράτησιν των Κομμουνιστών, έστω και προσωρινώς, μετά την απελευθέρωσιν» και προτιμούσε «να συμμαχήση με τον διάβολον ακόμη», για να αποτραπεί αυτό το ενδεχόμενο. (σ. 284) Βέβαια, την ανησυχία για τη μεταπολεμική επικράτηση του κομμουνισμού συμμερίζονταν και οι εξόριστες κυβερνήσεις και η προστάτιδα δύναμή τους, η Βρετανία. Ο Χαραλαμπίδης θεωρεί ότι, ως πρωθυπουργός της εξόριστης κυβέρνησης, ο Γεώργιος Παπανδρέου σκόπιμα απέφυγε να αποκηρύξει απερίφραστα τα Τάγματα Ασφαλείας, όπως το είχε πράξει ο Τσουδερός τον Ιανουάριο του 1944. Ο Παπανδρέου θα το πράξει στις 4 Σεπτεμβρίου, μετά την απόφαση του ΚΚΕ, με μεγάλη καθυστέρηση, να πάρει μέρος στην κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας. Στις συνθήκες που είχαν δημιουργήσει οι επανειλημμένες επιθέσεις του ένοπλου βραχίονα του ΕΑΜ, του Ελληνικού Λαϊκού Απελευθερωτικού Στρατού (ΕΛΑΣ), εναντίον άλλων αντιστασιακών οργανώσεων, ήδη από την άνοιξη του 1943, η παρουσία των Ταγμάτων Ασφαλείας φάνταζε ως ένα δυσάρεστο μεν αλλά διαθέσιμο αντίβαρο απέναντι σε μια απόπειρα των κομμουνιστών να επιβληθούν διά της βίας στη χώρα. Η όποια χρησιμότητα των εξοπλισμένων από τους Γερμανούς σωμάτων έληξε τις παραμονές της απελευθέρωσης με τη Συμφωνία της Καζέρτας που έθεσε όλες τις ανταρτικές δυνάμεις υπό κοινή βρετανική διοίκηση. Μεγάλο μέρος του βιβλίου είναι αφιερωμένο στην ένοπλη συνεργασία με τις Αρχές Κατοχής εναντίον της Αντίστασης. Στην περιφέρεια της πρωτεύουσας στη συνεργασία αυτή εμπλεκόταν ένας αστερισμός υπηρεσιών και σχηματισμών που απαριθμούνται στη σελίδα 18: η Ελληνική Βασιλική Χωροφυλακή, το Μηχανοκίνητο Τμήμα της Αστυνομίας Πόλεων, τα Ευζωνικά Τάγματα Ασφαλείας Αθηνών, οι τοπικές Ομάδες Ασφαλείας, φιλοναζιστικές και αντισημιτικές οργανώσεις αλλά και ο διαβρωμένος ΕΔΕΣ Αθήνας, και Έλληνες που υπηρέτησαν σε γερμανικές υπηρεσίες ασφαλείας και κατασκοπείας. Τον βαθμό ταύτισης των δυνάμεων αυτών με τον κατακτητή υποδεικνύει το γεγονός ότι από τα 970 άτομα που εκτελέστηκαν από τους Γερμανούς από τον Δεκέμβριο του 1943 μέχρι την απελευθέρωση, τουλάχιστον οι 7 στους 10 είχαν συλληφθεί και παραδοθεί από τις ελληνικές δυνάμεις ασφαλείας.[6] Η σύμπνοια κατακτητών και συνεργατών ως προς την ανάγκη δραστικής αντιμετώπισης των κομμουνιστών επέτρεψε όχι μόνο την εντατικότερη, συχνά αυτόνομη, δράση των σωμάτων ασφαλείας αλλά οδήγησε και τη σύσταση, για τον ίδιο σκοπό, αμιγώς ελληνικών παραστρατιωτικών μονάδων, εξοπλισμένων από τους Γερμανούς. Στην περίπτωση της πρωτεύουσας, η δράση των Ταγμάτων Ασφαλείας μπορεί να χαρακτηριστεί ως μια παράλληλη, «ελληνική» κατοχή. Δρώντας με σχεδόν πλήρη ασυδοσία, οι «Ράλληδες» κατέστησαν ακόμα πιο ζοφερή την καθημερινότητα των πολιτών, ιδίως στις λαϊκές και προσφυγικές συνοικίες της πρωτεύουσας, εκεί όπου είχαν ισχυρή παρουσία το ΚΚΕ και το ΕΑΜ. Σε αυτές τις συνοικίες εστίασαν τα μπλόκα που διενεργήθηκαν την άνοιξη και, κυρίως, το καλοκαίρι του 1944, με γνωστότερο το μεγάλο και πολυαίμακτο μπλόκο της Κοκκινιάς (17 Αυγούστου 1944): Οι νεκροί υπολογίζονται σε 153, ενώ περί τις 6.000 οδηγήθηκαν στο στρατόπεδο συγκέντρωσης στο Χαϊδάρι. Ακραία προσβολή στη μνήμη των θυμάτων του μπλόκου αυτού υπήρξε ο διορισμός από τη δικτατορία ως δημάρχου Νίκαιας του ανεψιού του διοικητή των Ταγμάτων Ασφαλείας Αθηνών Ιωάννη Πλυτζανόπουλου, αλλά και η ανέγερση αναθηματικής πλάκας που απέδιδε την ευθύνη για την κατάδοση των εκτελεσμένων σε «κομμουνιστές». (σ. 391) Παραχάραξη της μνήμης διαπράχθηκε όμως και στο επίσημο μνημείο της Καισαριανής που στήθηκε με τη φροντίδα του Δήμου Καισαριανής (2005): Όπως επισημάνθηκε σε παλαιότερο τεύχος της ARB, στα ονόματα των διακοσίων εκτελεσμένων στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής υπάρχουν λάθη και, για ιδεολογικούς λόγους, ανακρίβειες και παραποιημένα ονόματα.[7] Είναι κοινός τόπος ότι για τα εγκλήματα των κάθε λογής δωσιλόγων δεν αποδόθηκε δικαιοσύνη στη μεταπολεμική Ελλάδα. Οι λόγοι συνδέονται με τον Εμφύλιο που, κατά κοινή ομολογία, πυροδοτήθηκε στη διάρκεια της Κατοχής. Η διαφορά απόψεων έγκειται στη χρήση του όρου «Εμφύλιος» για την περίοδο πριν από το 1947 και, ακόμη σημαντικότερο, στην απόδοση των ευθυνών για την εξέλιξη αυτή. Ήδη από το μέρος του βιβλίου που αναφέρεται στην οικονομική συνεργασία, ο Χαραλαμπίδης εντοπίζει τις «πραγματικές αιτίες» του Εμφυλίου σε έναν δομικό-οικονομικό παράγοντα, «την άνιση και βίαιη ανακατανομή του πλούτου κυρίως τον πρώτο ενάμιση χρόνο της Κατοχής». Η ανακατανομή αυτή, που συντελέστηκε με ευθύνη των κατακτητών και των συνεργατών τους, οδήγησε σε κοινωνική πόλωση που κορυφώθηκε από τον τελευταίο χρόνο της Κατοχής και ύστερα, καθώς το εαμικό στρατόπεδο και οι διάφοροι αντίπαλοί του «συγκρούστηκαν στους δρόμους της Αθήνας και στην ορεινή Ελλάδα στα χρόνια του Εμφυλίου Πολέμου». (σ. 152) Στο οικονομικό υπόβαθρο της διολίσθησης προς τον Εμφύλιο ο συγγραφέας προσθέτει και ένα ακόμα αμφιλεγόμενο επιχείρημα. Όπως γράφει στη σ. 223, «[α]ν αναζητούμε τα αίτια των εμφύλιων συγκρούσεων της Κατοχής και αργότερα του Εμφυλίου Πολέμου, θα πρέπει να ξεκινήσουμε από την παράδοση των Ελλήνων κομμουνιστών στον ξένο κατακτητή». Μάλιστα, χρεώνει την παράδοση αυτή στην κυβέρνηση του Εμμανουήλ Τσουδερού, ο οποίος είχε ορκιστεί στις 21 Απριλίου του 1941, δύο μόλις μέρες προτού εγκαταλείψει την πρωτεύουσα με προορισμό την Κρήτη.[8] Πράγματι, η κυβέρνηση Τσουδερού εξέδωσε διάταγμα αμνηστίας στις 26 Απριλίου που αφορούσε πολιτικά αδικήματα που είχαν διαπραχθεί στην Κρήτη, αλλά εξαιρούσε αδικήματα που στρέφονταν «κατά του κοινωνικού καθεστώτος» (δηλαδή: την κομμουνιστική δραστηριότητα). Σε μεγάλο βαθμό, η κυβέρνηση αυτή αποτελούσε συνέχεια του μεταξικού καθεστώτος, συμπεριλαμβανομένου του Κωνσταντίνου Μανιαδάκη, υπουργού Εσωτερικών και Δημόσιας Ασφάλειας. Σε αυτόν και την κυβέρνηση συνολικά αποδίδει ο Χαραλαμπίδης την «παράδοση» των φυλακισμένων και εξόριστων κομμουνιστών στις δυνάμεις κατοχής. (σ. 222) Ως πηγή αναφέρει τις αναμνήσεις του κρατουμένου Αντώνη Φλούντζη, ο οποίος κάνει λόγο για «ειδική απόρρητη διαταγή» του «Υπουργείου» (Εσωτερικών;), πληροφορία την οποία πήρε από βιβλίο του Κώστα Μπάρκα (Με την ψυχή στα δόντια, έκδοση του 1966). Ο Μπάρκας, όπως γράφει, πληροφορήθηκε την ύπαρξη της διαταγής μερικά χρόνια αργότερα, στη διάρκεια της Κατοχής. Ωστόσο, ο Φλούντζης, όπως και ο επίσης ακροναυπλιώτης Γιάννης Μανούσακας δεν αφήνουν αμφιβολία ότι, τουλάχιστον στον μεγαλύτερο τόπο εγκλεισμού κομμουνιστών, την Ακροναυπλία, «παράδοση» δεν υπήρξε: Οι κρατούμενοι παρέμειναν κάτω από την ίδια, ελληνική, φρούρηση. Οι Γερμανοί δεν μπήκαν στο στρατόπεδο, αρκέστηκαν σε έπαρση της σημαίας τους, για να την υποστείλουν αργότερα, όταν το Ναύπλιο πέρασε στην ιταλική ζώνη κατοχής.[9] Επομένως, με ή χωρίς εντολή του Μανιαδάκη, οι δεσμώτες κομμουνιστές παρέμειναν στις ίδιες φυλακές και στρατόπεδα και μετά την έναρξη της εχθρικής κατοχής. Την ευθύνη για τη φρούρησή τους εξακολούθησαν να έχουν Έλληνες χωροφύλακες, από τους οποίους, όπως μαρτυρεί ο Φλούντζης, ο διοικητής της Ακροναυπλίας ζήτησε να κάμουν το καθήκον τους, «όπως το έκαμαν και οι αστυνομικοί της (κατεχόμενης) Γαλλίας».[10] Ειδικότερα, στην Ακροναυπλία, την οποία ο συγγραφέας αναφέρει ως παράδειγμα για να στηρίξει το επιχείρημά του περί «παράδοσης», η απόδραση ήταν απόλυτα ρεαλιστική επιλογή για αρκετό διάστημα, ακόμα και αφότου την εξωτερική περιφρούρηση ανέλαβαν οι Ιταλοί. Σύμφωνα με τη μαρτυρία του Μανούσακα,[11] οι ίδιοι οι δεσμοφύλακες παρότρυναν δεσμώτες να το σκάσουν, έκαναν δε πλάτες σε έναν από αυτούς, τον Στέλιο Φαραντάκη, να αποδράσει. Στο ερώτημα γιατί δεν υπήρξε μαζική απόδραση, η απάντηση είναι ότι η ίδια η κομματική καθοδήγηση απαγόρευσε κάτι τέτοιο, βάζοντας μάλιστα κρατούμενους να φρουρούν μια κατεστραμμένη από βομβαρδισμό πτέρυγα που έβγαζε στην ελευθερία. Σύμφωνα με τον Μανούσακα, η καθοδήγηση ανέμενε την εξέλιξη της κατάστασης στην κατακτημένη χώρα και διεθνώς: «Περιμέναμε λοιπόν τώρα και είχαμε ελπίδες ότι θα ξεκαθαριζόταν και θα ξανάφτιαχνε το Κόμμα μας … και ίσως –ποιος ξέρει– να μας αποσπούσε και από τούτο εδώ το σπίτι (την Ακροναυπλία)».[12] Οι ευσεβείς αυτοί πόθοι στηρίζονταν στην ορθόδοξη, κομματική ανάγνωση της διεθνούς συγκυρίας: Η καθοδήγηση, συνεχίζει ο Μανούσακας, «δεν μπορούσε να έχει άλλη θέση απ’ ό,τι ως τώρα, που ξεπηδούσε από τη λαθεμένη προοπτική της, ότι δηλαδή το σύμφωνο Μολότωφ-Ρίμπεντροπ μπορούσε να εξελιχτεί σε συμμαχία».[13] Οι Σοβιετικοί, όμως, δεν επείγονταν να απελευθερώσουν Έλληνες συντρόφους από τις φυλακές, σε αντίθεση με τους Βούλγαρους «φασίστες». Στις 29 Ιουνίου 1941, μια εβδομάδα μετά την εισβολή του Άξονα στη Σοβιετική Ένωση, απελευθερώθηκαν είκοσι τρία[14] ή είκοσι επτά[15] στελέχη του ΚΚΕ, στην πλειονότητά τους Σλαβομακεδόνες, έπειτα από μεσολάβηση της βουλγαρικής πρεσβείας στην Αθήνα και με απόφαση της κομματικής καθοδήγησης του ΚΚΕ στην Ακροναυπλία. Γίνεται λοιπόν σαφές ότι, κατά το πρώτο δίμηνο της Κατοχής τουλάχιστον, δεν υπήρξε «παράδοση κομμουνιστών στους εθνικοσοσιαλιστές κατακτητές»· και αν αυτό συνέβαινε πριν από την έναρξη της επιχείρησης «Μπαρμπαρόσσα», δεν θα σήμαινε διόλου την εξόντωσή τους, όπως εμμέσως πλην σαφώς υποστηρίζει ο Χαραλαμπίδης. (σ. 222-3) Ήταν η εποχή που ο εθνικοσοσιαλισμός και ο κομμουνισμός συμβίωναν σχεδόν αρμονικά, η εποχή που ο Στάλιν θεωρούσε υποχρέωσή του να αποπέμψει τον πρεσβευτή της Ελλάδας, όπως και άλλων κατεχόμενων κρατών, από αβρότητα προς τον Χίτλερ. Ο κατοχικός πρωθυπουργός Κωνσταντίνος Λογοθετόπουλος, που διαδέχθηκε τον Τσολάκογλου, και μέλη της κυβέρνησής του, μάλλον την ημέρα της ορκωμοσίας τους, 2 Δεκεμβρίου 1942. Αρχείο ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ. Για να επανέλθουμε στη συζήτηση περί Εμφυλίου, η τριμερής διάκριση εμφύλιων «συγκρούσεων», Δεκεμβριανών και Εμφυλίου Πολέμου εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο συζήτησης. Ωστόσο, το σχήμα που θέλει τη συνεργασία με τον κατακτητή να οδηγεί σε μεταφορά πλούτου, να «διχάζει» την κοινωνία και, εν τέλει, να οδηγεί σε αδελφοκτόνο σύγκρουση περιορίζει υπερβολικά την ερμηνευτική οπτική. Ο Εμφύλιος εκδηλώνεται το 1943 και όχι τυχαία. Στο σημείο εκείνο, το ΕΑΜ/ΚΚΕ επεδίωξε να μονοπωλήσει το ένοπλο κίνημα αντίστασης. Ακολούθησαν αλλεπάλληλες, συνήθως αιματηρές διαλύσεις άλλων οργανώσεων αντίστασης από δυνάμεις του ΕΛΑΣ στη Μακεδονία, τη Θεσσαλία, τη Στερεά και την Πελοπόννησο, η σύγκρουση του ΕΛΑΣ με τον ΕΔΕΣ του Ναπολέοντα Ζέρβα στην Ήπειρο και η αιματηρή διάλυση του 5/42 Συντάγματος Ευζώνων του Ψαρρού στη Δωρίδα, για να μην αναφερθούμε σε φόνους πολιτικών αντιπάλων του ΚΚΕ στην πρωτεύουσα και αλλού. Σε όλες τις κατεχόμενες χώρες άνθισε το φαινόμενο της συνεργασίας, η μεγάλη πλειονότητα του πληθυσμού όχι μόνο φτώχυνε αλλά γνώρισε και ακραία ανασφάλεια, απώλειες και στερήσεις, ωστόσο οι συνθήκες αυτές δεν αποδείχτηκαν ικανές να πυροδοτήσουν Εμφύλιο. Στην Ελλάδα, οι «εμφύλιες συγκρούσεις» εκτυλίχτηκαν την περίοδο 1943-44 κυρίως σε περιοχές όπου η οικονομία της αυτοσυντήρησης αποτελούσε τον κανόνα, η παρουσία των αρχών της κατοχικής κυβέρνησης ήταν ισχνή και ευάλωτη, και τα στρατεύματα κατοχής έκαναν αισθητή την παρουσία τους κυρίως σε περιόδους εκκαθαριστικών επιχειρήσεων, τις οποίες το ανταρτικό κίνημα στο σύνολό του αποδείχτηκε αδύναμο (ή και απρόθυμο) να αντιμετωπίσει ώστε να προστατεύσει, τουλάχιστον, τον άμαχο πληθυσμό. Με λίγα λόγια, τα αίτια του Εμφυλίου είναι πολλαπλά, και σε αυτά συγκαταλέγονται οι αποφάσεις και οι ενέργειες όχι μόνο των συνεργατών του κατακτητή ή των θιασωτών του προπολεμικού καθεστώτος αλλά και του ισχυρότερου κινήματος αντίστασης, του ΚΚΕ/ΕΑΜ. Όπως επισημαίνει ο Χαραλαμπίδης, «στο πολιτικό κενό που είχε προκαλέσει η ξένη στρατιωτική κατοχή», οι κομμουνιστές ξεκίνησαν να δημιουργούν «νέες δομές πολιτικής οργάνωσης, βλέποντας κυρίως το μεταπολεμικό μέλλον». Αυτό συνέβη κατ’ εξοχήν στην ύπαιθρο, όπου το ΕΑΜ «απαξίωνε τις παραδοσιακές ιεραρχίες πάνω στις οποίες στηρίζονταν τα τοπικά δίκτυα εξουσίας, και ταυτόχρονα εδραίωνε τη δική του εξουσία». Όπως αναγνωρίζει ο ίδιος ο συγγραφέας, η διαδικασία αυτή δεν βασιζόταν πάντα στην πολιτική δράση και την πειθώ. (σ. 316) Η δε κλιμάκωση της βίας στην ύπαιθρο, ήδη από την άνοιξη του 1943, δεν ήταν συνέπεια απλώς των «αντιθέσεων» που πυροδότησε η εχθρική κατοχή ούτε ταξική σύγκρουση, όπως το θέλει η μυθολογία του ΚΚΕ. Οφειλόταν σε συνειδητές αποφάσεις μιας ηγεσίας που απέβλεπε να εδραιώσει τον έλεγχό της σε όσο το δυνατόν μεγαλύτερο τμήμα της χώρας πριν από την αποχώρηση των Γερμανών και την έλευση των Συμμάχων (διάβαζε των Βρετανών). Ο απώτερος στόχος ήταν η κατάληψη της εξουσίας. Στην περιφέρεια της πρωτεύουσας, την κατοχική περίοδο, την οποία έχει μελετήσει ίσως διεξοδικότερα από οποιονδήποτε άλλον ο Χαραλαμπίδης, μπορεί να συζητηθεί η άποψη ότι «δεν ήταν η “κόκκινη βία” του ΕΑΜ αυτή που προκάλεσε τις εμφύλιες συγκρούσεις της Κατοχής, αλλά η συνεργασία μεγάλου τμήματος του κρατικού μηχανισμού με τους κατακτητές με στόχο τη βίαιη καταστολή του ελληνικού αντιστασιακού κινήματος». (σ. 84) Στο βιβλίο προσκομίζει πλούσιο υλικό με ανατριχιαστικές περιγραφές των μεθόδων που μετέρχονταν οι Έλληνες διώκτες αληθινών και εικαζόμενων «κομμουνιστών». Οι διώξεις αυτές, μαζί με τις επιτυχίες που είχε η δράση του ΕΑΜ, όπως στο ζήτημα της πολιτικής επιστράτευσης, μετέτρεψαν τους κομμουνιστές «στην κύρια πατριωτική δύναμη, ανατρέποντας την αντεθνική εικόνα πάνω στην οποία στηριζόταν η αντικομμουνιστική προπαγάνδα» ήδη από την περίοδο του μεσοπολέμου. (343) Σήμαινε, όμως, αυτό ότι το ελληνικό κίνημα αντίστασης ταυτιζόταν με το ΚΚΕ και το ΕΑΜ; Ή, όπως, το έθεσε ωμά ο Γενικός Γραμματέας του ΚΚΕ και πολιτικός υπεύθυνος του ΕΛΑΣ Γιώργης Σιάντος στον συνταγματάρχη Ψαρρό, «πας εκτός του ΕΑΜ είναι γκεσταπίτης»;[16] Και ποια ήταν τα όρια ανάμεσα στην επιδίωξη ενός εναλλακτικού μέλλοντος για τη χώρα, κατά το σταλινικό πρότυπο, και την απελευθέρωσή της από τον εχθρικό ζυγό; Άλλωστε, «δεν ήταν μόνο οι Γερμανοί εθνικοσοσιαλιστές που απεχθάνονταν τη δημοκρατία και τον κοινοβουλευτισμό» (σ. 100)· το ίδιο ίσχυε και για τους κομμουνιστές, που έδρευαν είτε στη Μόσχα είτε στην Αθήνα και το Περτούλι. Τέλος, αξίζει να συζητηθεί και η άποψη του συγγραφέα ότι η επιείκεια που επέδειξε η ελληνική δικαιοσύνη απέναντι στους δωσίλογους της Κατοχής «αποτελούσε μέρος του ευρύτερου σχεδιασμού των μεταπολεμικών κυβερνήσεων του Κέντρου και της Δεξιάς για τον πολιτικό αποκλεισμό και τη δίωξη της Αριστεράς». (σ. 26) Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι κάθε λογής υπόλογοι συνεργασίας με τον κατακτητή είχαν κάθε συμφέρον να δικαιολογήσουν τη στάση τους επικαλούμενοι «ευγενή» κίνητρα, κατά κύριο λόγο την αντιμετώπιση του κομμουνισμού. Σύμφωνα με αυτή τη λογική, η κατοχή από τις δυνάμεις του Άξονα ήταν πρόσκαιρη –αυτό έγινε αντιληπτό στη διάρκεια του 1943– σε αντίθεση με την επικράτηση του κομμουνισμού, που απειλούσε όχι μόνο τα ιερά και τα όσια της πατρίδας αλλά και την ίδια την επιβίωση του έθνους απέναντι στον «προαιώνιο» σλαβικό κίνδυνο. Η ευκαιρία των δωσιλόγων να πετύχουν την απενοχοποίηση της συνεργασίας τους, υποστηρίζει ο Χαραλαμπίδης, δόθηκε με τη Συμφωνία της Βάρκιζας που ακολούθησε τη μάχη της Αθήνας. Είναι, όμως, το λιγότερο αυθαίρετο να ταυτίζονται οι «νικητές των Δεκεμβριανών» με τους δωσίλογους. Δυνάμεις πιστές στην ελληνική κυβέρνηση (3η Ορεινή Ταξιαρχία, Ιερός Λόχος, μικρές αντιστασιακές οργανώσεις ή υπολείμματά τους), είχαν πολεμήσει κατά του Άξονα και απέρριπταν τόσο τη ναζιστική «Νέα Τάξη» όσο και τον κομμουνιστικό «παράδεισο». Το βιβλίο του Χαραλαμπίδη προσφέρει πλούτο στοιχείων για ένα ζήτημα που επί δεκαετίες τροφοδοτεί, με τρόπο καταχρηστικό, την πολιτική αντιπαράθεση στη χώρα μας. Η ερμηνεία, όμως, για τα αίτια και τις συνέπειες των γεγονότων παραμένει ανοικτή προς συζήτηση. [1] Με βάση τον νόμο 4178/1961 «περί κυρώσεως της μεταξύ Ελλάδος και Γερμανίας συμβάσεως περί παροχών υπέρ Ελλήνων υπηκόων θιγέντων υπό εθνικοσοσιαλιστικών μέτρων διώξεως και άλλων τινών συναφών διατάξεων». Για την παροχή των αποζημιώσεων, η κυβέρνηση της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας είχε συμφωνήσει να καταβάλει 115 εκατομμύρια μάρκα (857,6 εκατομμύρια δραχμές). Οι σχετικές αιτήσεις έφτασαν τις 62.000, περίπου: Δέσποινα-Γεωργία Κωνσταντινάκου, Πολεμικές οφειλές και εγκληματίες πολέμου στην Ελλάδα: Ψάχνοντας την ηθική και υλική δικαίωση μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2015, σ. 137-59. [2] Για το θέμα, βλ. Χάγκεν Φλάισερ, Οι πόλεμοι της μνήμης: Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος στη δημόσια ιστορία, Νεφέλη, Αθήνα 2008. [3] Ο Χαραλαμπίδης παραπέμπει στους δύο τόμους της ελληνικής έκδοσης, που καλύπτουν την περίοδο μέχρι τις αρχές του 1944. Δεν συμβουλεύτηκε το συνολικό έργο που έχει εκδοθεί στα γερμανικά, με τίτλο Im Kreuzschatten der Mächte: Griechenland 1941-1944 (Okkupation – Resistance – Kollaboration, Peter Lang, 1986. [4] Από το όνομα του πρώτου διδάξαντα, του Νορβηγού πολιτικού Vidkun Quisling. [5] Ειδικότερη πτυχή αυτής της αμοιβαία επωφελούς συνεργασίας ήταν ο τζόγος, ιδίως με τη μορφή καζίνο που ξεφύτρωσαν σαν μανιτάρια στα μεγάλα αστικά κέντρα. Κάλυπταν τις ανάγκες γερμανικών υπηρεσιών τόσο σε χρήμα όσο και σε συλλογή πληροφοριών. [6] Βλ. σ. 97. Να σημειωθεί, ότι το κατοχικό αρχείο του Υπουργείου Εσωτερικών, στο οποίο υπάγονταν τα Σώματα αλλά και τα Τάγματα Ασφαλείας, παραμένει κλειστό στην έρευνα. (σ. 30) [7] Βλ. Τα ονόματα των «200», ARB, τχ. 95 Μάιος 2018, διαθέσιμα στο λινκ https://tinyurl.com/yc6xh9w6 [8] Βλ. Μ. Βασιλάκης, «Ναπολέων Σουκατζίδης: Πώς δεν έγινε εθνικός ήρωας!», ARB, τχ. 90, Δεκέμβριος 2017. Επίσης: Μανώλης Βασιλάκης, «Η άγνωστη δικογραφία ενός ναζί» και Βάιος Καλογρηάς, «Ναπολέων Σουκατζίδης και Καρλ Φίσερ: Βίοι αντίπαλοι», ARB, τχ. 95 Μάιος 2018. [9] Αντώνης Φλούντζης, Ακροναυπλία και ακροναυπλιώτες 1937-1943, Θεμέλιο, Αθήνα 1979· πβ. Γιάννη Μανούσακα, Ακροναυπλία, Καπόπουλος, Αθήνα 1975, 183 επ. [10] Φλούντζης, ό.π., 327. [11] Μανούσακας, ό.π., 183-90· πβ. Φλούντζη, ό.π., 325-7. [12] Μανούσακας, ό.π., 186. [13] Στο ίδιο, 192. [14] Στο ίδιο, 196-7. [15] Ιωάννης Κολιόπουλος, Λεηλασία φρονημάτων: το Μακεδονικό ζήτημα στην κατεχόμενη Δυτική Μακεδονία (1941-1944), Θεσσαλονίκη: Βάνιας 1994, 62-63. [16] Γεωργίου Καρτάλη, Πεπραγμένα 1940-1945, Αθήνα, 1945, σ. 6.

Ο δωσιλογισμός στην πρωτεύουσα

Σύνδεση