Έλληνες αεί παρόντες

Jennifer T. Roberts, Out of One, Many. Ancient Greek Ways of Thought and Culture, Princeton University Press, Πρίνστον 2024, σελ. xvii + 439, 26 εικόνες 1. Ένας σοφός στην Αίγυπτο Καθώς λέγει ο θρύλος, όταν ο Σόλων ολοκλήρωσε το νομοθετικό του έργο στην Αθήνα, εγκατέλειψε την πόλη του για μια δεκαετία, με σκοπό να ταξιδέψει στον κόσμο. Είχε ανάγκη να ξεφύγει από τον μικρόκοσμο της στενόχωρης πολιτείας, όπου είχε ξοδέψει τόσα χρόνια πασχίζοντας να εξισορροπήσει αντιτιθέμενα συμφέροντα και αλληλοσυγκρουόμενες συντεχνίες. Ήταν καιρός να τα αφήσει πίσω του όλα αυτά και να αναζωογονήσει το ταλαιπωρημένο πνεύμα του. Πήρε το βαπόρι για την Έφεσο, ξεμπάρκαρε στο λιμάνι και νοίκιασε αμάξι για να πορευτεί προς την ενδοχώρα. Άλλωστε το πρώτο πράγμα που έκανε ο Δίας είναι το μακρινό ταξίδι. Ο αρχικός σταθμός του ήταν οι Σάρδεις, η ζάπλουτη πρωτεύουσα των Λυδών, όπου τον υποδέχθηκε με κάπως συγκαταβατικές τιμές ο βασιλιάς Κροίσος. Ο Σόλων ξεναγήθηκε στο μεγαλοπρεπές παλάτι με τις χρυσοποίκιλτες αίθουσες που λαμποκοπούσαν, λες και είχαν βγει από το όνειρο του Μίδα. Τον άφησαν ακόμη να ρίξει μια ματιά στο βασιλικό θησαυροφυλάκιο και να δει τους αμύθητους σωρούς από χρυσάφι, που ο Βαρώνος Μυγχάουζεν θα ήθελε πολύ να τους αρπάξει και να τους φορτώσει στη ράχη του παντοδύναμου υπηρέτη του, ενώ ο Σμάουγκ του Τόλκιν ευχαρίστως θα πλάγιαζε πάνω στο παχύ στρώμα τους να κοιμηθεί. Εντούτοις ο Σόλων δεν εντυπωσιάστηκε. Όλα αυτά, καθώς επισήμανε στον Κροίσο, θα μπορούσαν μέσα σε μία μέρα να γίνουν παρανάλωμα του πυρός ή λεία του ξένου κατακτητή – και η ανθρώπινη ζωή περιλαμβάνει χιλιάδες μέρες, καθεμία τους και νέα πιθανότητα για συμφορά. Έπειτα ο Σόλων συνέχισε το ταξίδι του προς τα ενδότερα της Ασίας. Διασχίζοντας τις άγριες εκτάσεις της Ανατολίας, έφτασε τελικά στην εύφορη κοιλάδα του Ευφράτη και ακολούθησε τον ρου του ποταμού μέχρι τη Βαβυλώνα. Εκεί αντίκρισε τον πανύψηλο ναό του Μαρδούκ, θεόρατο απομεινάρι της απόπειρας των θνητών να αγγίξουν τον ουρανό, με τα επιχρυσωμένα ξόανα των θεών και το πανίσχυρο ιερατείο τους. Είδε ακόμη φανταχτερούς κήπους με φοινικόδεντρα και κληματαριές να ανθίζουν στις στέγες των παλατιών, τρίδιπλα και τετράδιπλα τείχη που πάνω τους σεργιάνιζαν οι βασιλιάδες με τις άμαξές τους, αμέτρητες στρατιές πολεμιστών που κυρίευαν τις τέσσερις γωνιές της Ασίας. Τίποτε από αυτά δεν του ενέπνευσε θαυμασμό. Ο κόρος της χλιδής και η επιδεικτική υπερβολή τού φάνηκαν πράγματα αντίθετα προς τη φύση. Ο σοφός Σόλων επισκέπτεται τον Κροίσο. Σχέδιο με μελάνι και υδατόχρωμα, από καλλιτέχνη του εργαστηρίου της οικογένειας Φράνκεν, 17ος αιώνας. Συλλογή Πανεπιστημίου του Γέηλ. Οι ιερείς της πόλης, με τις μακριές γενειάδες τους, έμοιαζαν ακόμη πιο φοβεροί από τους θεούς και καυχιούνταν ότι είχαν συγκεντρώσει όλη την ανθρώπινη γνώση στα πήλινα αρχεία τους. Έδειξαν στον Σόλωνα τους αστερισμούς στον ουρανό και βάλθηκαν να του εξηγούν πώς ο καθένας από αυτούς επηρεάζει τάχα τη μοίρα των ανθρώπων. Σκύβοντας πάνω από τις πινακίδες τους με τα μυστηριώδη σημαδάκια της γραφής, του διάβασαν επικά ποιήματα για τις περιπέτειες των ηρώων του παλιού καιρού, όπως ο Γκιλγκαμές που έχασε τον ακριβό του φίλο και ανακάλυψε το βοτάνι της αθανασίας, ο Ετάνα που ανέβηκε στον ουρανό καβάλα στη ράχη ενός αετού, ο Ενμερκάρ και ο Λουγκαλμπάντα που κυρίεψαν τις πλούσιες πολιτείες της Ανατολής και πλάγιαζαν στην κλίνη της θεάς Ιστάρ. Ο Σόλων όμως δεν γοητεύτηκε. Ο Όμηρος είχε συνθέσει έργα πολύ καλύτερα από εκείνες τις δυσκίνητες και πληκτικές διηγήσεις. Όσο για τα ζώδια του ουρανού, ο Έλληνας σοφός ήξερε καλά πως, για τα πάμπολλα δυσάρεστα που τυχαίνουν στους ανθρώπους, το φταίξιμο δεν βρίσκεται στα αστέρια. Κάποιοι ισχυρίζονται πως ο Σόλων προχώρησε ακόμη πιο βαθιά στην άγνωστη ήπειρο της Ασίας. Σκαρφάλωσε, λένε, στα υψίπεδα του Ιράν και γνώρισε την πολεμοχαρή φυλή των Περσών, που κάλυπταν τις κνήμες τους με πέτσινα παντελόνια και ετοιμάζονταν να κατακτήσουν τον κόσμο. Στα χιονισμένα οροπέδια του Χορασάν και της Αραχωσίας συνάντησε τους προφήτες μιας νέας θρησκείας, που πρέσβευαν την ύπαρξη ενός και μοναδικού πάνσοφου θεού. Η αποκλειστική αυτή θεότητα είχε δημιουργήσει το σύμπαν και αντιπροσώπευε την αιώνια τάξη και αλήθεια, όντας σε ατέρμονη διαμάχη με τη δύναμη του κακού και του ψεύδους. Οι άνθρωποι έχουν χρέος να ακολουθούν τις επιταγές του μοναδικού θεού, να ασκούν την αρετή και να αποστρέφονται την απάτη. Στη συντέλεια του χρόνου, όσοι βάδισαν τον δρόμο της αλήθειας, θα περάσουν τη στενή γέφυρα της έσχατης κρίσης και θα γίνουν δεκτοί στον αιώνιο Παράδεισο. Αντιθέτως, όσοι ξεστράτισαν προς το ψέμα και το κακό, θα γκρεμιστούν μέσα στις φωτιές, στο χάσμα που ανοίγεται από κάτω. Για μία ακόμη φορά, ο Σόλων δεν απέδωσε ιδιαίτερη σημασία ούτε στον ορεσίβιο λαό ούτε στις περίεργες κοσμοθεωρίες του. Όσο μεγάλη και αν ήταν η κατακτητική δυναμική τους, σκέφτηκε ο Αθηναίος σοφός, οι Πέρσες δεν θα κατάφερναν ποτέ να φτάσουν μέχρι τις ακροθαλασσιές της Ελλάδας, χιλιάδες μίλια μακριά. Η αντίληψη για τη δυαδική πάλη μεταξύ καλού και κακού ήταν τόσο στοιχειώδης που μετά βίας ξεπερνούσε το επίπεδο των λαϊκών παραμυθιών και της παιδαριώδους φαντασίας. Όσο για τη λατρεία του μοναδικού και αποκλειστικού θεού, αυτή έμοιαζε τόσο αφύσικη και αταίριαστη προς την πολλαπλότητα του σύμπαντος, ώστε θα ήταν αδύνατον να κερδίσει ευρύτερη απήχηση. Το πνεύμα των πολιτισμένων ανθρώπων δεν θα καταδεχόταν να φυλακιστεί στα όρια της περιορισμένης πίστης προς μία και μόνη υπερβατική οντότητα, όταν τα πάντα στον πολύχρωμο κόσμο γύρω μας φαίνονται πλήρη θεών. Η περιοχή του μεταφυσικού δεν θα υποταχθεί ποτέ στην απόλυτη μοναρχία. Σύμφωνα με ορισμένες μαρτυρίες, δεν αποκλείεται ο Σόλων να έφτασε ακόμη παραπέρα, μέχρι τις παρυφές της Ινδίας, να περιπλανήθηκε στην κοιλάδα του Ινδού και να έκανε χάζι τους πελώριους ελέφαντες που βουτούσαν στα λασπωμένα νερά του Γάγγη. Στην εξωτική εκείνη χώρα συνάντησε τους ασκητικούς σοφούς οι οποίοι ζούσαν γυμνοί στα δάση και στις ερήμους, έτρωγαν ωμές ρίζες και καρπούς από τα δέντρα και κατοικούσαν σε λαγούμια σαν τρωγλοδύτες. Ασπάζονταν μια παράξενη φιλοσοφία, κατά την οποία η γνώση οποιουδήποτε πράγματος είναι ολότελα αδύνατη και η διαμόρφωση οποιασδήποτε κρίσης συνιστά πλάνη. Δεν υπάρχει, ισχυρίζονταν, ο αντικειμενικός κόσμος, παρά μόνο οι νοητικές κατασκευές που πλάθουμε εμείς για αυτόν στα πλανημένα μυαλά μας. Ο απώτατος στόχος της σοφίας είναι να αδειάσει κανείς ολοκληρωτικά τον νου του από τη σκέψη και την ψυχή του από κάθε συναίσθημα, ώστε να κατακτήσει την απόλυτη γαλήνη. Όσοι δεν το πετυχαίνουν αυτό, είναι καταδικασμένοι να μετενσαρκώνονται αενάως μετά τον θάνατο του φυσικού τους σώματος, περνώντας στα κορμιά άλλων οργανισμών, ανθρώπων ή ζώων, ανάλογα με τις καλές πράξεις ή τα σφάλματα που διέπραξαν στην προγενέστερη ζωή τους. Στα έσχατα εκείνα όρια του γνωστού κόσμου, ο Σόλων αισθάνθηκε πως είχε βρεθεί μπροστά στις πιο αλλόκοτες και απίθανες συλλήψεις του ανθρώπινου στοχασμού. Οι απόψεις των Ινδών ασκητών τού φάνηκαν τόσο καταστροφικές και διαλυτικές για το πνεύμα, ώστε τον έκαναν να απορεί πώς θα ήταν δυνατόν να συντηρηθεί οποιαδήποτε μορφή πολιτισμού υπό τη διαβρωτική επίδραση τέτοιων ιδεών, χωρίς να κατρακυλήσει στον εκφυλισμό και στο χάος. Η προσπάθειά τους να απαρνηθούν κάθε λογής ιδέα και συναίσθημα ήταν τερατώδης ματαιότητα, σαν να θέλει κανείς να θεραπεύσει τον πόνο και τα πάθη της ζωής μιμούμενος την αναισθησία των πεθαμένων. Όσο για τις φαντασιώσεις της μετεμψύχωσης στα σώματα άλλων πλασμάτων, ο Σόλων αναρωτήθηκε αν είχαν καμιά πιθανότητα τέτοιες ανοησίες να γνωρίσουν αποδοχή στην Ελλάδα. «Ευτυχώς», παρηγορήθηκε, «από τη δική μου γενιά και το σόι μου, τουλάχιστον, δεν πρόκειται κανείς να πιστέψει σε δαύτες». Παίρνοντας τον μακρό δρόμο της επιστροφής στην Αθήνα, ο Σόλων έκανε μια τελευταία παράκαμψη προς τον Νότο, για να επισκεφθεί τη στερνή χώρα που του απέμενε να εξερευνήσει, την Αίγυπτο. Κατέπλευσε στη βορινή ακτή, περιηγήθηκε το Δέλτα του Νείλου, και έπειτα ταξίδεψε νότια με πλοιάριο, αναπλέοντας το ποτάμι μέχρι τις αιγυπτιακές Θήβες και τον πρώτο καταρράκτη. Στην Αίγυπτο, για πρώτη φορά, ο Αθηναίος σοφός ανακάλυψε έναν πολιτισμό που τον εντυπωσίασε βαθιά και συγκλόνισε συθέμελα την ψυχή του. Τα πανάρχαια μνημεία, όπως οι τέλεια γεωμετρικές πυραμίδες της ερήμου, έμοιαζαν να αψηφούν το πέρασμα των αιώνων και των χιλιετιών, καθώς αναδύονταν αναλλοίωτα από τα βάθη της προϊστορίας. Ήταν λες και ο χρόνος είχε πάρει στέρεη μορφή στους ογκόλιθους αυτών των αρμονικών οικοδομημάτων, σαν συμπαγής αποκρυστάλλωση της αιωνιότητας. Οι σοφοί και οι ιερείς της Αιγύπτου ήταν ομοίως θεματοφύλακες μιας ιστορικής και πνευματικής παράδοσης που αναγόταν σε παρελθόν ανυπολόγιστο και διέτρεχε χιλιετίες ολόκληρες. Η γνώση, σε εκείνη τη χώρα, πήγαζε από τις απαρχές του συμπαντικού χρόνου, από τα έγκατα της δημιουργίας. Στην καθημερινή εμπειρία, ο Σόλων γνώρισε έναν λαό εύθυμο και ευρηματικό, που απολάμβανε τις χαρές της ζωής, ενώ την ίδια στιγμή είχε συμφιλιωθεί πλήρως με την ιδέα του θανάτου και είχε ενσωματώσει οργανικά στον καθημερινό του βίο το νεκρικό τέλος και τη συνείδηση του επέκεινα. Οι Αιγύπτιοι συνέθεταν έξοχη ποίηση, από μυστικιστικούς ψαλμούς και ύμνους των θεών μέχρι συμποτικά τραγούδια του γλεντιού και θεσπέσια ερωτικά άσματα. Στα καπηλειά και στα πορνεία, στις πλατείες και στα σταυροδρόμια μπορούσε να ακούσει κανείς από τους περιπλανώμενους παραμυθάδες τις πιο συναρπαστικές ιστορίες του κόσμου. Αριστερά: Ο τύμβος του στρατηγού Οδυσσέα Σ. Γκραντ στη Νέα Υόρκη (1897), χτισμένος με πρότυπο το Μαυσωλείο της Αλικαρνασσού. Δεξιά: Το μνημείο για τους στρατιώτες και ναύτες του Εμφυλίου Πολέμου στη Νέα Υόρκη (1902), χτισμένο με πρότυπο το μνημείο του Λυσικράτους στην Αθήνα. Μαγεμένος από το θαύμα της Αιγύπτου, ο Σόλων βάλθηκε να πλέκει το εγκώμιο της χώρας ενώπιον των ιερέων, όταν επισκέφθηκε τον ναό της θεάς Νηίθ στην πόλη Σάιδα. «Εσείς είστε οι σοφότεροι άνθρωποι του κόσμου», διακήρυσσε ο Αθηναίος, «η χώρα σας είναι η κορωνίδα του πνεύματος, το αποκορύφωμα του παγκόσμιου πολιτισμού. Δεν έχω δει στη ζωή μου άλλον τόπο όπου τα πάντα να είναι τόσο βαθιά εμποτισμένα από τη σοφία των θεών. Κάθε επίτευγμα του νου και της τέχνης, κάθε πτυχή της ανθρώπινης γνώσης στηρίζεται στους δικούς σας ώμους και στα δικά σας θεμέλια. Εμείς οι Έλληνες μάθαμε τα πάντα από τις διδαχές σας: τους θεούς και τους μύθους, τον λόγο και τον αριθμό, την επιστήμη της γης και των άστρων, τα αγάλματα και τα παιχνίδια, τα τραγούδια και τα διηγήματα. Όλοι οι λαοί του κόσμου θα το έχουν καύχημα πως είναι μαθητές και κληρονόμοι σας, και κάθε ανώτερος πολιτισμός θα έχει τις ρίζες του στο έδαφος της Αιγύπτου και θα αντλεί από τους χυμούς του πνεύματός σας, ίσαμε τη συντέλεια των καιρών!». Οι Αιγύπτιοι ιερείς, ωστόσο, χαμογέλασαν πικρά και αποκρίθηκαν: «Ω Σόλων, Σόλων, εσείς οι Έλληνες είστε τόσο πολύστροφοι και εφευρετικοί, και όμως σας λείπει ολότελα η διορατικότητα, η ενόραση μέσα στον μακρό χρόνο. Σαν αιώνια παιδιά, ζείτε στο παρόν μονάχα και είστε ανίκανοι να προβλέψετε το μέλλον. Όλα αυτά που είπες για εμάς και για την Αίγυπτο, είναι ο δικός σας πολιτισμός που θα τα κερδίσει και θα τα απολαύσει. Η Ελλάδα μέλλει να γίνει ο θεμέλιος λίθος του παγκόσμιου πνεύματος και η μητέρα των τεχνών και των επιστημών. Στη δική σας κλασική παράδοση θα ψάχνουν οι λαοί τα πρότυπα της γνώσης και της ομορφιάς, στις χιλιετίες που θα έρθουν. Η σκέψη και τα αρχιτεκτονήματά σας, τα ποιήματα και η ρητορεία σας, η μυθολογία και η πολιτική σας θα γίνουν κοσμοξάκουστα, και πάνω τους θα στηριχτούν τα επιτεύγματα της ανθρωπότητας του μέλλοντος. Όσο για τη δική μας κουλτούρα, θα τη θαυμάζουν σαν μυστήριο του χρόνου, και η βαθιά γνώση της θα είναι κτήμα λίγων εκκεντρικών ή εκλεκτών, ενώ οι πολλοί θα τη χαζεύουν σαν εντυπωσιακό αξιοπερίεργο. Η γλώσσα μας και η γραφή μας θα λησμονηθούν για αιώνες, και όταν τις ανακαλύψουν ξανά, θα τις σπουδάζουν μια χούφτα άνθρωποι· τη δική σας γλώσσα θα τη διδάσκουν αδιάκοπα στα καλύτερα σχολεία των φωτισμένων και προοδευμένων χωρών, και δεν θα κατορθώσουν να την ξεριζώσουν ολότελα ούτε καν οι φανατισμένοι τεχνοκράτες και οι πιο κουφιοκέφαλοι υπουργοί. Οι άριστοι των αρίστων θα αποστηθίζουν τα γραπτά σας και θα τα καθιστούν προσιτά στο μεγάλο κοινό με άφθονες μεταφράσεις, ενώ τα δικά μας παμπάλαια κείμενα θα κυκλοφορούν σε περιορισμένες ακαδημαϊκές εκδόσεις. Τα αγάλματά μας θα φυλάσσονται στις προθήκες των μουσείων, τα δικά σας θα στολίζουν τις πλατείες και τα πάρκα σε κάθε καλοφτιαγμένη πολιτεία. Οι ιδέες σας θα εμπνέουν τους στοχαστές και οι μύθοι σας τους καλλιτέχνες, όταν οι δικές μας σκέψεις θα είναι απλώς μια άγνωστη γραφή πάνω στους ογκόλιθους, χαράγματα στους παπύρους και στην άμμο. Και τώρα πήγαινε πίσω στη χώρα σου και στην αθάνατη μοίρα της, καθώς όλα αυτά τα έχει αποφασίσει ο αμετάκλητος χρόνος. Όλον τον κόσμο γύρισες, μα δεν υπάρχει τόπος ανώτερος από τη γενέτειρά σου πόλη». Αργότερα ο Σόλων δεν ήταν βέβαιος αν είχε ακούσει όντως αυτά τα λόγια από τα χείλη των ιερέων, ή αν τα είχε απλώς ονειρευτεί. Πάντως, κάθε φορά που τα θυμόταν και τα ανάδευε στη σκέψη του, αισθανόταν την ψυχή του να θερμαίνεται από μια αίσθηση ανείπωτης περηφάνιας. 2. Ελληνικός καινούργιος κόσμος Όπως ο Σόλων, έτσι και εγώ δεν είμαι σίγουρος αν έχω διαβάσει κάπου την παραπάνω ιστορία ή αν την επινοώ μοναχός μου, τώρα που τη γράφω. Ούτως ή άλλως, το μικρό μου διήγημα συνιστά πρόσφορη εισαγωγή για το νέο βιβλίο της Τζέννιφερ Ρόμπερτς, καθηγήτριας κλασικών σπουδών στο Δημοτικό Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης, που φιλοδοξεί να προσφέρει καθολικό πανόραμα του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού. Οι ιδέες και το πνεύμα των αρχαίων Ελλήνων υπόκεινται σε όλα σχεδόν τα σημαντικά επιτεύγματα του δυτικού κόσμου, στον στοχασμό, στις τέχνες, στα γράμματα, στη γνώση. Όποια πέτρα και αν σηκώσει κανείς, στα δυο χιλιάδες τόσα χρόνια ιστορίας που μας χωρίζουν από το κλασικό παρελθόν, θα βρει κάποιο ελληνικό όνομα γραμμένο με μεγάλα γράμματα από κάτω. Δεν είναι ότι οι Έλληνες εφηύραν τα πάντα εκ του μηδενός. Αντίθετα, πολλές από τις συνεισφορές τους στο πανανθρώπινο πνεύμα έχουν προηγούμενα ή ρίζες σε επινοήσεις των μεγάλων και προαιώνιων λαών της Ανατολής. Όμως οι αρχαίοι Έλληνες, από όπου και αν είχαν λάβει την πρώτη έμπνευση, έθεσαν ανεξίτηλη τη σφραγίδα της δικής τους φυσιογνωμίας και δημιουργικότητας στα προϊόντα που κληροδότησαν στους μεταγενέστερους. Εκείνοι έδωσαν την οριστική και χαρακτηριστική μορφή σε καθεμία από τις ιδέες και τις ανακαλύψεις οι οποίες καθόρισαν την όψη του δυτικού κόσμου και εν γένει τις νοητικές και αισθητικές δομές της σημερινής ανθρωπότητας. Το έπος, για παράδειγμα, ως λογοτεχνικό είδος, καλλιεργήθηκε για πρώτη φορά στη Μεσοποταμία, από τους Σουμέριους, τους Ασσύριους, τους Βαβυλώνιους, ήδη κατά την τρίτη και δεύτερη χιλιετία π.Χ. Εντούτοις ο Βιργίλιος, ο Μίλτον, ο Καμόενς ανήγαν τις απαρχές της τέχνης τους στην Ιλιάδα και στην Οδύσσεια, όχι στα ποιήματα για τον Γκιλγκαμές, τον Ετάνα, τον Αδάπα ή τον νικηφόρο βασιλιά Τουκούλτι-Νινουρτά. Οι πρώτες θεατρικές παραστάσεις δόθηκαν στις αυλές των ηγεμόνων της Σουμερίας, στις μεγάλες ιερές πανηγύρεις της θεάς Ιστάρ και στους ναούς της Αιγύπτου τον καιρό του Μέσου Βασιλείου. Όμως οι γενάρχες του παγκόσμιου θεάτρου είναι ο Ευριπίδης και ο Μένανδρος, όχι ο ποιητής του Ενμερκάρ και Ενσουχγκιράνα, ο γελωτοποιός αλουζίννου που διασκέδαζε τα πλήθη υποδυόμενος τους ευνούχους της Ιστάρ, ή το ιερατείο του Αμών-Ρα στις αιγυπτιακές Θήβες. Το μυθιστόρημα αναπτύχθηκε επίσης στην αρχαία Αίγυπτο κατά τη δεύτερη χιλιετία π.Χ., αλλά ο Θερβάντες, ο Ραμπελαί, ο Κούντερα θεωρούσαν προδρόμους του είδους τον Ηλιόδωρο και τον Απουλήιο, όχι τις Περιπέτειες του Σινουχέ ή το Παραμύθι των Δύο Αδελφών. Ο Οιδίπους και η Σφίγγα. Χρωματισμένο χαρακτικό του Σαλβαδόρ Νταλί, 1964. Περαιτέρω, το θεώρημα για το τετράγωνο της υποτείνουσας του ορθογωνίου τριγώνου ανακαλύφθηκε στη Βαβυλώνα, και οι αρχαίοι Αιγύπτιοι είχαν επινοήσει σύνθετα προβλήματα αριθμητικής και γεωμετρίας. Όμως σήμερα το θεώρημα φέρει το όνομα του Πυθαγόρα, και η γένεση των μαθηματικών συνδέεται με τον Ευκλείδη και τον Αρχιμήδη. Κεντρικές έννοιες στην κοσμολογία των Προσωκρατικών στοχαστών της Ιωνίας και των Ελεατών φιλοσόφων προαναγγέλλονται από τις ιερές Γραφές του Ζωροαστρισμού και τις πανάρχαιες Ουπανισάδες των Ινδών. Μολαταύτα, προπάτορες της νεότερης φιλοσοφίας και επιστήμης λογαριάζονται ο Θαλής, ο Δημόκριτος και ο Αναξαγόρας, όχι οι συμπιλητές της Αβέστα και του Μπουνταχίσν ή οι σχολιαστές της Βέδας. Και μολονότι ο Νίτσε χρησιμοποίησε τον Ζαρατούστρα σαν προσωπείο για να μασκαρέψει τις θεωρίες του γύρω από τον Υπεράνθρωπο και την Αιώνια Επιστροφή, πίσω από την ανατολίτικη μάσκα διακρίνεται καθαρά η φυσιογνωμία του Ηράκλειτου. Ακόμη και η περιλάλητη δημοκρατία των Αθηναίων έχει πανάρχαια προηγούμενα στις πολιτείες της Σουμερίας, όπου εφαρμοζόταν ήδη μια μορφή διακυβέρνησης με ευρεία συμμετοχή των ελεύθερων πολιτών στις δημόσιες διαβουλεύσεις και αποφάσεις, έστω υπό την καθοδήγηση ενός ηγεμόνα κοινής αποδοχής. Όταν ο Μαρδόνιος σχεδίαζε να εγκαθιδρύσει δημοκρατικά καθεστώτα στις πολιτείες της Ιωνίας, για να απαλλαγεί από τους ταραχοποιούς τυράννους, διέθετε τεκμηριωμένη γνώση του πολιτικού αυτού συστήματος από γηγενή παραδείγματα της Ασίας. Όμως οι πατέρες του αμερικανικού συντάγματος, οι διαφωτιστές θεωρητικοί του κοινωνικού συμβολαίου και οι ηγήτορες της Γαλλικής Επανάστασης δεν αναζήτησαν τα πρότυπά τους στην αρχαία Μεσοποταμία ή στο Ιράν των Αχαιμενιδών. Οι αρχαίοι Έλληνες, όπως επαναλαμβάνει ακούραστα η καθηγήτρια Ρόμπερτς, βρίσκονται παντού τριγύρω μας – από τη γεωγραφία και την αρχιτεκτονική έως την ψυχολογία, την πολιτική και τη βιομηχανία του θεάματος. Στο κέντρο της Αθήνας μπορεί κανείς να βαδίζει για ώρες, από την Αθηνάς ή την Αιόλου ώς το Κολωνάκι και τον Λυκαβηττό και έπειτα πίσω μέχρι το τέρμα της Ιπποκράτους ή της Ασκληπιού, δίχως να πατήσει το πόδι του, ειμή μόνον ελάχιστα, σε δρόμους που δεν φέρουν αρχαία ελληνικά ονόματα. Στην άλλη άκρη του κόσμου, στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, υπάρχουν περίπου είκοσι πόλεις με το όνομα Αθήνα και άλλες τόσες που αποκαλούνται Σπάρτη. Η κλασική ελληνοπρεπής μορφή οικοδομήματος, με τους κίονες και το αέτωμα στην πρόσοψή του, αναπαράγεται όχι μόνο στο Βρετανικό Μουσείο και στην παρισινή εκκλησία της Μαντλέν, αλλά επίσης στην Εθνική Όπερα της Μογγολίας και στο Κοινοβούλιο της Σρι Λάνκα. Στη Νέα Υόρκη, σε απόσταση λίγων χιλιομέτρων το ένα από το άλλο, υψώνονται μια απομίμηση του Μαυσωλείου της Αλικαρνασσού (ο τύμβος του Στρατηγού Γκραντ) και ένα αντίγραφο του Μνημείου του Λυσικράτους (το Μνημείο των Πεσόντων στον Εμφύλιο Πόλεμο). Ακόμη και η αμερικανική πρεσβεία στην Αθήνα σχεδιάστηκε από τον Βάλτερ Γκρόπιους με πρότυπο, υποτίθεται, τον Παρθενώνα – αν και δύσκολα θα αναγνώριζε κανείς το αρχαίο αριστούργημα κάτω από τις φόρμες του Μπάουχαους. Η μυθολογία της αρχαίας Ελλάδας προσέφερε, μεταξύ άλλων, τα συστατικά παραδείγματα της ψυχανάλυσης (το φροϋδικό οιδιπόδειο σύμπλεγμα και το θηλυκό του ταίρι, το σύμπλεγμα της Ηλέκτρας), το έναυσμα για την εφεύρεση της όπερας (με τον Ορφέα του Μοντεβέρντι) και την παραδοσιακή απεικόνιση του Διαβόλου στο φαντασιακό της Χριστιανοσύνης (βασισμένη στο κερασφόρο κεφάλι του τραγόμορφου Πάνα). Τροφοδοτεί επίσης τη λαϊκή κουλτούρα και τον κόσμο του θεάματος μέχρι τις μέρες μας. Ο Ηρακλής έχει γίνει πασίγνωστος ως τηλεοπτική φιγούρα· τον έχει ενσαρκώσει ακόμη και ο Άρνολντ Σβαρτσενέγκερ. Οι ταινίες του Χόλλυγουντ με θέμα την Τιτανομαχία και τις περιπέτειες του νεαρού Περσέα Τζάκσον γνωρίζουν πλατιά εμπορική επιτυχία, όπως συνέβαινε και παλαιότερα με τις παραγωγές της Τσινετσιτά που αναπαριστούσαν την Οδύσσεια, την Αργοναυτική Εκστρατεία και τον πόλεμο της Τροίας. Οι μάχιμοι και τραγικοί ήρωες των ελληνικών μύθων, από τον Αχιλλέα και τον Αίαντα ώς τον Φιλοκτήτη, χρησιμοποιούνται από Αμερικανούς ψυχολόγους σαν υλικό για θεραπευτικά ψυχοδράματα, με τα οποία αντιμετωπίζεται το μετατραυματικό άγχος των βετεράνων από τους πολέμους του Ιράκ και του Αφγανιστάν. Η αρχαία ελληνική φιλοσοφία, από την πλευρά της, άσκησε καθοριστική επίδραση στη σκέψη των σπουδαιότερων Ευρωπαίων στοχαστών, από τον Μαρξ (που εκπόνησε τη διδακτορική διατριβή του με θέμα την υλιστική κοσμοθεωρία του Δημόκριτου και του Επίκουρου) μέχρι τον Γιάσπερς, τον Φουκώ και τον Καστοριάδη. Οι ιδέες του Επίκουρου και των Στωικών, σε εκλαϊκευμένη και απλουστευμένη μορφή, συνιστούν σήμερα τον πυρήνα πολλών εγχειριδίων ψυχολογικής στήριξης, τα οποία υπόσχονται να βοηθήσουν τους απελπισμένους αναγνώστες απέναντι στις προκλήσεις της καθημερινής ζωής ή στον φόβο του θανάτου. Οι θέσεις του Στωικισμού έδωσαν ακόμη κουράγιο στον φυλακισμένο Νέλσον Μαντέλα και απηχούνται στο ιδρυτικό μανιφέστο των Ανώνυμων Αλκοολικών. Αναπόφευκτα, η πνευματική κληρονομιά της αρχαίας Ελλάδας εμπλέκεται στις μείζονες διανοητικές και πολιτικές διαμάχες της εποχής μας και συχνά γίνεται μήλο της έριδας μεταξύ αντιμαχόμενων παρατάξεων. Η οικειοποίηση του κλασικού ελληνικού πολιτισμού από υπερσυντηρητικούς κύκλους και ακροδεξιές ιδεολογίες είναι παλαιό φαινόμενο και εξακολουθεί να ταλανίζει τον δυτικό κόσμο. Ο Χίτλερ θαύμαζε το στρατοκρατικό καθεστώς της αρχαίας Σπάρτης και οραματιζόταν μια πιο πομπώδη και επιβλητική εκδοχή της ελληνορωμαϊκής αρχιτεκτονικής, για να ξαναχτίσει τη νέα Γερμανία του. Ανάλογα, ο Ντόναλντ Τραμπ, κατά τη διάρκεια της προεδρίας του, εξέδωσε μια εγκύκλιο σύμφωνα με την οποία όλα τα ομοσπονδιακά δημόσια κτήρια στις Ηνωμένες Πολιτείες οφείλουν να συμμορφώνονται προς τα ιδεώδη της κλασικής ελληνορωμαϊκής αισθητικής – πράγμα που προκάλεσε ρίγη φρίκης στους καλλιτέχνες της πρωτοπορίας και στους εργολάβους δημοσίων έργων. Ακόμη και η Αμερικανική Ένωση Οπλοκατοχής υιοθέτησε πρόσφατα το σύνθημα «μολών λαβέ», για να το αντιτάξει στον πιθανολογούμενο κρατικό περιορισμό των αδειών οπλοφορίας. Ο πρόεδρος της Ένωσης κραύγαζε τα ηρωικά λόγια του Λεωνίδα κραδαίνοντας ψηλά στον αέρα μια ευμεγέθη καραμπίνα. Δεν χρειάζεται προσπάθεια για να θυμηθούμε πώς καπηλεύτηκαν τους αρχαίους μας προγόνους οι νεοελληνικές αυταρχίες και δικτατορίες, από τον Μεταξά έως τη Χούντα. Ορισμένοι κύκλοι της προοδευτικής διανόησης, από την άλλη πλευρά, αντιδρούν με απαξίωση και οργισμένο διωγμό του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού, καταγγέλλοντας τους αρχαίους ως πηγές κάθε κακού και αθλιότητας για τον σύγχρονο κόσμο. Το φαινόμενο εκδηλώνεται πολύ έντονα, σε βαθμό θρησκευτικού φανατισμού και «κυνηγιού μαγισσών» πλέον, στις ακαδημαϊκές συντεχνίες των σπουδαιότερων αμερικανικών πανεπιστημίων. Αυτό είναι το κίνημα που ο αείμνηστος Χάρολντ Μπλουμ είχε βαφτίσει «σχολή της μνησικακίας». Πριν από λίγες μόλις δεκαετίες, οι φεμινίστριες και οι αφροκεντριστές που ξεσπάθωναν εναντίον της κλασικής Ελλάδας αποτελούσαν μικρή μειονότητα, και οι σοβαροί μελετητές καταδέχονταν πού και πού να ασχοληθούν μαζί τους για να ανασκευάσουν τις ιστορικές τους ανακρίβειες. Σήμερα οι αγανακτισμένες κραυγές τους έχουν καθιερωθεί ως ακαδημαϊκή ορθοδοξία, και οι πανεπιστημιακοί που θα αποτολμήσουν να τους αντικρούσουν κινδυνεύουν ενίοτε να καταλήξουν στην πυρά. Οι αρχαίοι Έλληνες στιγματίζονται ως υπαίτιοι για τον μισογυνισμό, τον ρατσισμό, τις φυλετικές διακρίσεις, την πατριαρχία, την αποικιοκρατία, την καταπίεση των γυναικών, τον σεξισμό, τον ελιτισμό και την κοινωνική αδικία. Δεν απομένει παρά να κατηγορηθούν για την πανώλη, τις συζυγοκτονίες, τον σχολικό εκφοβισμό και την κατάσταση στην Παλαιστίνη (αν και, από ό,τι μαθαίνω, ένας από τους κορυφαίους αλαζόνες του νεοελληνικού θεάτρου κατόρθωσε εσχάτως να πραγματοποιήσει αυτόν τον τελευταίο συσχετισμό). Στα πανάκριβα πανεπιστήμια της Ivy League υπηρετούν αρκετοί καθηγητές κλασικών σπουδών οι οποίοι μισθοδοτούνται πλουσιοπάροχα για να πρεσβεύουν τα παραπάνω και να συκοφαντούν το ίδιο το γνωστικό αντικείμενό τους. Όμως δεν είναι αυτή όλη η αλήθεια. Διότι οι γνήσιοι ποιητές και καλλιτέχνες ξέρουν πάντοτε καλύτερα από τους παρωπιδοφόρους καθηγητές των πανεπιστημιακών ινστιτούτων της μνησικακίας. Καθώς έχουν δείξει οι πιο αξιόλογοι δημιουργοί του καιρού μας, ο προσφορότερος τρόπος για να μιλήσει κανείς ενάντια στην αδικία και στις κάθε λογής διακρίσεις περνάει και πάλι μέσα από την κριτική ανάγνωση και αξιοποίηση της κλασικής κληρονομιάς. Ταλαντούχες φεμινίστριες συγγραφείς μεταγράφουν με καινοτόμο τρόπο τους αρχαίους ελληνικούς μύθους για να αναπαραστήσουν ακριβώς την οπτική των παραγκωνισμένων και καταπιεσμένων ομάδων. Αφηγούνται τις ιστορίες των γυναικών που περνούν τη ζωή τους στο περιθώριο της λαμπρής σταδιοδρομίας των μυθικών ηρώων. Ζωντανεύουν τις συζύγους, τις θυγατέρες, τις δούλες των ομηρικών ή των τραγικών ηγεμόνων· τους χαρίζουν φωνή για να εξομολογηθούν τις δικές τους περιπέτειες, οι οποίες παρέμεναν βουβές στο πλαίσιο των κλασικών μυθικών αφηγήσεων, αλλά μπορούν παρ’ όλα αυτά να ανασυσταθούν από τα κενά και τα παραλειπόμενα, τις κρυφές υπόνοιες και τις εύγλωττες σιωπές της αρχαίας παράδοσης. Η μυαλωμένη Πηνελόπη, η μακρόθυμη και περίφροντις γυναίκα του Οδυσσέα, είναι από τις πιο αγαπημένες ηρωίδες για το σύγχρονο αυτό κίνημα επαναγραφής του μυθικού λόγου. Από την Πηνελοπιάδα της Μάργκαρετ Άτγουντ μέχρι τα ποιήματα της Λουίζ Γκλυκ και της Γκέιλ Χολστ-Γουόρχαφτ, πλειάδα συγγραφέων έχουν αποδώσει με πρωτοτυπία τον πνευματικό και συναισθηματικό κόσμο της ομηρικής αυτής ηρωίδας, ανάγοντάς την σε στοχαστικό ολόγραμμα για τη γυναικεία ύπαρξη κατά τη νεωτερική μας εποχή. Η Αμερικανίδα ποιήτρια Αλίσια Στώλλινγκς, καθηγήτρια ποίησης τώρα στην Οξφόρδη και τιμωμένη σε προηγούμενο τεύχος της Athens Review, έδωσε συγκινητική μιλιά στην Περσεφόνη, την κόρη που ξενιτεύτηκε στον κόσμο των νεκρών, άλλη μία από τις μεγάλες σιωπηλές παρουσίες του αρχαίου μύθου. Θεωρητικές του φεμινισμού, όπως η Λυς Ιριγκαραί, επικαλούνται τη Μήδεια και την Αντιγόνη ως παραδειγματικές μορφές για το γυναικείο κίνημα και την κριτική κατά της πατριαρχίας! Το ίδιο κάνουν ποιητές και θεατράνθρωποι, από τον Νοτιοαφρικανό Άθολ Φούγκαρντ έως τον Μεξικανό Λουίς Αλφάρο και την Πορτορικανή Κριστίνα Πέρες Ντίας· στα χέρια τους οι αρχαίες ηρωίδες γίνονται όργανα για τη διερεύνηση και άλλων επίκαιρων ζητημάτων, όπως οι φυλετικές διακρίσεις, η μετανάστευση και οι εθνοτικά μικτές κοινότητες. Εντέλει, η αποδόμηση του κυριαρχικού, πατριαρχικού και αποικιοκρατικού λόγου, ο οποίος προσάπτεται στα γραπτά των λευκών και προνομιούχων αρχαίων συγγραφέων, θα συντελεστεί πάλι μέσω της ανανεωτικής χρήσης των ίδιων νοητικών και πολιτισμικών παραδειγμάτων που αντλούνται από την ανεξάντλητη παρακαταθήκη της αρχαιοελληνικής παράδοσης. Ο κλασικός κόσμος προσφέρει αφ’ εαυτού τα μέσα και τα εναύσματα για την κριτική των καθιερωμένων κανόνων και των κεντρικών ιδεολογημάτων του. Συναντούμε εδώ την πρώτη από τις μεγάλες αντινομίες που χαρακτηρίζουν τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό και αποτυπώνονται σε όλες τις εκφάνσεις του. Καθώς σημειώνει η Ρόμπερτς, ο αρχαίος Ελληνισμός είναι σαν το υπερτροφικό ποιητικό εγώ στις συνθέσεις του Ουώλτ Ουίτμαν, που περικλείει πλήθη ολόκληρα εντός του. Ο ελληνικός κόσμος είναι πολυσύνθετος και πολυσυλλεκτικός, γεμάτος αντιφάσεις και παράδοξα. Για κάθε θέση που εκφράζει, προσφέρει συγχρόνως την αντίθεση· εναντιολογεί και αυτοαναιρείται, θεσπίζει αξίες και τις αντικρούει, ανασκευάζει τις πιο γερά θεμελιωμένες πεποιθήσεις του και αμφιβάλλει για όλα όσα πιστεύει. Το σύμπαν του Ελληνισμού είναι ηρακλείτειο και κρύβει στον πυρήνα του την ένταση των αντιθέτων. Η όποια αρμονία, όταν και όσο επιτυγχάνεται, προκύπτει από την εξισορρόπηση αντίρροπων δυνάμεων, σαν κι αυτές που κρατούν τεντωμένη τη χορδή του τόξου και της λύρας – μέχρι να το παρακάνουν με το τέντωμα και να τη σπάσουν. Στο μεγάλο βιβλίο της, η Τζέννιφερ Ρόμπερτς προσφέρει απλόχωρη περιδιάβαση στο πολύχρωμο τοπίο του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού, επισκοπώντας όλες σχεδόν τις πλευρές του. Ξεκινάει από τη μυθολογία και την αποτύπωσή της στα ομηρικά έπη, τα πρώτα ποιητικά αριστουργήματα του ελληνικού πνεύματος· έπειτα παρουσιάζει κατά σειρά τα βασικά γεγονότα της αρχαίας ελληνικής ιστορίας, την πολιτική ζωή και τους θεσμούς, τις ομάδες των μη προνομιούχων (γυναίκες, δούλους, βαρβάρους), τη θρησκεία και τη λατρεία, τους αθλητικούς και θεατρικούς αγώνες, τη φιλοσοφική και επιστημονική σκέψη, τα ταφικά έθιμα και τις εσχατολογικές αντιλήψεις για το επέκεινα. Το εγχείρημα είναι φιλόδοξο: πρόκειται στην ουσία για πλήρη βιογραφία των ψυχοπνευματικών λειτουργιών του αρχαίου Ελληνισμού στην ηλικία της ακμής του. Η συγγραφέας πετυχαίνει να αποδώσει το πολυσύνθετο αυτό πανόραμα με επάρκεια, συσσωρεύοντας στις σελίδες της άφθονες πληροφορίες, χωρίς να βαραίνει την αφήγησή της υπερβολικά και να κουράζει το μεγάλο κοινό, στο οποίο απευθύνεται. Αναπόφευκτα, η ευρύτητα της θεματολογίας συνεπάγεται ότι η παρουσίαση των διαφόρων πλευρών του ελληνικού πολιτισμού είναι μάλλον γενική και επιφανειακή. Η συγγραφέας εκθέτει με εύληπτο και ενημερωτικό τρόπο την καθιερωμένη επιστημονική ορθοδοξία για κάθε ζήτημα, χωρίς να προχωρεί πολύ σε βάθος, που άλλωστε θα ήταν απρόσιτο για τον μέσο αναγνώστη. Το γράψιμο είναι ευανάγνωστο αλλά επίπεδο, χωρίς δεξιοτεχνία και διάκριση από την άποψη του ύφους. Οι λιγοστές απόπειρες χιούμορ κινούνται ως επί το πλείστον στο επίπεδο κοινότοπων αμερικανικών αστείων: το Μαυσωλείο της Αλικαρνασσού παρομοιάζεται με «ελληνικό ναό τοποθετημένο στην κορυφή γαμήλιας τούρτας»· η ατμόσφαιρα στα Θεσμοφόρια θα έμοιαζε με reunion παλαιών συμμαθητριών από το γυμνάσιο. Είναι επίσης εύλογο να υπάρχουν ελλείψεις, με δεδομένο το πελώριο φάσμα των εκφάνσεων του αρχαίου ελληνικού κόσμου. Το κύριο βάρος πέφτει στην αρχαϊκή και στην κλασική εποχή· η ελληνιστική περίοδος καλύπτεται σε κάποιον βαθμό, αλλά οι αιώνες της ρωμαιοκρατίας και η ύστερη αρχαιότητα δεν μνημονεύονται σχεδόν καθόλου. Δεν εξετάζονται οι καλές τέχνες, η γλυπτική, η αγγειογραφία, η αρχιτεκτονική, όπου η προσφορά των αρχαίων Ελλήνων ήταν τόσο καθοριστική και θεμελιώδης για τον παγκόσμιο πολιτισμό όσο και η ποιητική και φιλοσοφική παραγωγή τους. Εν γένει, η συγγραφέας δεν καλύπτει τον υλικό πολιτισμό της αρχαιότητας, με εξαίρεση τις θυσίες για τους θεούς και τα ταφικά έθιμα. Όμως κανένα βιβλίο δεν είναι δυνατόν να τα περιλαμβάνει όλα – παρεκτός αν έχει γραφτεί από τον Μεφιστοφελή του Φάουστους ή από κανέναν πάνσοφο Νεοέλληνα πανεπιστημιακό με προτίμηση για τις γερμανικού τύπου μονογραφίες. 3. Άγρια σκέψη Η μυθολογία είναι η αποτύπωση του συλλογικού φαντασιακού μιας κοινότητας και το γενετικό υλικό του πολιτισμού της. Είναι το βασιλικό πετράδι, το ιερό δισκοπότηρο και ο ακρόλιθος, το πολυτιμότερο κομμάτι ανάμεσα στους θησαυρούς που κείτονται στα έγκατα της λαϊκής συνείδησης. Οι μύθοι εκφράζουν την αυθεντική νοοτροπία των ανθρώπων, τους μύχιους φόβους και την εμπεδωμένη κοσμοθεωρία τους, τις πρωτογενείς αντιλήψεις τους για το σύμπαν και το νόημα της ύπαρξης. Η μυθολογία είναι η αρχέγονη αστροφυσική και ψυχανάλυση του συλλογικού πνεύματος. Οι ιστορίες της τοποθετούνται κατά κανόνα στο απροσδιόριστο, απώτατο παρελθόν, όταν στον κόσμο λειτουργούσε ακόμη το θαύμα και το υπερφυσικό επενέβαινε διαρκώς στην εμπειρία των θνητών. Οι αρχαίοι Έλληνες έπλαθαν λογής-λογής μυθικές διηγήσεις, με διαφορετική σύσταση και λειτουργία ανάλογα με το είδος και τον σκοπό της μυθοπλασίας. Πολλοί ελληνικοί μύθοι συνδυάζουν μακρινές αναμνήσεις ιστορικών γεγονότων με γερές δόσεις παραμυθιού και μαγικής σκέψης. Ο Τρωικός Πόλεμος ίσως να απηχεί επιδρομές των ελληνικών πληθυσμών της μυκηναϊκής εποχής στις ακτές της βορειοανατολικής Μικράς Ασίας, όπου οι Αχαιοί συγκρούστηκαν με τη μεγάλη αυτοκρατορία των Χετταίων ή με τους ντόπιους υποτελείς της. Η Αργοναυτική Εκστρατεία, αναλόγως, θα μπορούσε να εμπνέεται από τις τολμηρές ναυτικές περιπέτειες των Ελλήνων στη Μαύρη Θάλασσα και τις προσπάθειές τους να ιδρύσουν αποικίες στη βορινή ακτή. Όμως η παγίδα του ξύλινου αλόγου με τους κρυμμένους πολεμιστές, το θεϊκό τόξο που με αυτό είναι μοιραίο να κερδηθεί ο πόλεμος, ο χρυσός θησαυρός που τον φυλάει κουλουριασμένος δράκος, το φτερωτό άλογο που γίνεται όχημα του τερατοκτόνου ήρωα, οι βράχοι που ανοιγοκλείνουν μαγικά για να συντρίψουν τα καράβια ή κατοικούνται από φοβερά θαλασσινά τέρατα, οι θεοί που κατεβαίνουν στο πεδίο της μάχης και αγωνίζονται στο πλευρό των ανθρώπων, όλα αυτά είναι θαυμαστές συλλήψεις της φαντασίας που ανευρίσκονται από παμπάλαια εποχή στις παραδόσεις όλου του κόσμου, από τις νουβέλες της αρχαίας Αιγύπτου μέχρι τις νορδικές σάγκες, την ινδική Μαχαμπάρατα και τις Χίλιες και μία νύχτες. Άλλοι μύθοι μεταγράφουν με τα μέσα και τους όρους της αφήγησης θρησκευτικές ιεροπραξίες, διαβατήριες ή μυητικές τελετές, θυσιαστήρια έθιμα ή άλλα στοιχεία της λατρείας. Η επιτέλεση του έργου της πίστης και της προσφοράς προς τους θεούς παίρνει τη μορφή εξιστόρησης παραδειγματικών πράξεων και παθών που αποδίδουν συμβολικά τα στάδια της ιεροτελεστίας. Σε αυτήν την κατηγορία ανήκουν οι μύθοι για θεότητες και ήρωες που κατεβαίνουν στον Άδη και επιστρέφουν πάλι στο φως, όπως η Περσεφόνη, ο Ορφέας, ο Διόνυσος· αντανακλάται εδώ η τελετουργική εμπειρία των Μυστηρίων και η κρυφή εσχατολογική διδασκαλία τους, που υποσχόταν την ευτυχισμένη μεταθανάτια ύπαρξη της ψυχής. Άλλο παράδειγμα είναι η ιστορία της Ιάμβης, η οποία διασκέδασε με τα άσεμνα καμώματά της τη θλιμμένη Δήμητρα, όταν η θεά πενθούσε τον χαμό της θυγατέρας της. Μυθοποιείται έτσι το έθιμο της ανταλλαγής εύθυμων και αισχρολογικών πειραγμάτων σε εορτές προς τιμήν της Δήμητρας, όπως η πομπή των Ελευσινίων Μυστηρίων και οι γυναικείες τελετές στα Θεσμοφόρια. Διάφορες διηγήσεις για μεταμορφώσεις ηρώων ή ηρωίδων σε άγρια θηρία (λύκους, αρκούδες, ελάφια) αντιστοιχούν ίσως σε διαδικασίες μύησης αγοριών και κοριτσιών, που ντύνονταν με δέρματα αγριμιών και περνούσαν μια περίοδο δοκιμασίας στην ύπαιθρο ή στο δάσος, προτού να γίνουν δεκτοί ως ενήλικα μέλη της κοινότητας. Τέλος, υπάρχουν μυθικές διηγήσεις που ερμηνεύουν για ποιον λόγο παρατηρείται κάποιο γνωστό φαινόμενο, φυσική κατάσταση ή τάξη πραγμάτων στον κόσμο της εμπειρίας. Η εξήγηση δίνεται φυσικά με αφηγηματική μορφή: μια φορά και έναν καιρό συνέβη κάποιο περιστατικό, μια περιπέτεια θεών ή ηρώων, που οι συνέπειές της απέκτησαν γενική ισχύ και επιβλήθηκαν έκτοτε στο πεδίο της φυσικής ή κοινωνικής πραγματικότητας. Πρόκειται για τους λεγόμενους «αιτιολογικούς μύθους», είδος βαθιά ριζωμένο στις παραδόσεις πολλών λαών, που είχε μακραίωνη παρουσία και στις μυθολογίες της Ανατολής. Η ιστορία για την τιμωρία της Ήρας, που ο Δίας την κρέμασε μεσουρανίς με αμόνια δεμένα στα πόδια της, μέχρι εκείνη να υποταχθεί στη βούλησή του, αποτελούσε το μυθικό καταστατικό της πατριαρχίας και της ανδροκρατούμενης δομής του κοινωνικού βίου. Η αρπαγή της Περσεφόνης και η διαβίωσή της εναλλάξ στον Κάτω Κόσμο και στο πλευρό της μητέρας της επί γης αναπαριστούσε με αφηγηματικό τρόπο την αλλαγή των εποχών και την κυκλική πορεία του σπόρου, από τη σπορά και τη βλάστηση μέχρι τον θερισμό και το στοίβαγμα στις υπόγειες αποθήκες. Οι μύθοι αυτής της κατηγορίας συνιστούν μία από τις πιο αρχέγονες εκφράσεις του ανθρώπινου πνεύματος, καθώς αντανακλούν στο επίπεδο του συλλογικού φαντασιακού την έμφυτη τάση του νου για αναζήτηση των αιτίων και ερμηνεία των όντων. Άρτεμις και Καλλιστώ (λεπτομέρεια). Χαρακτικό του Ζαν Ονορέ Φραγκονάρ, 1764. Μητροπολιτικό Μουσείο, Νέα Υόρκη. Καθώς σημειώνει η Ρόμπερτς, το σύμπαν των ελληνικών μύθων είναι άγριο, βίαιο και πολυτάραχο – έστω και αν οι ιστορίες εκτυλίσσονται σε συνθήκες αρχαϊκής αθωότητας και αφέλειας που δεν μοιάζει να συνειδητοποιεί την αγριότητά της. Ο βιασμός νεαρών κοριτσιών ή γυναικών αποτελεί κοινό και αδιάκοπο φαινόμενο· σχεδόν θα λέγαμε πως η σεξουαλική βία συνιστά το υφάδι του μυθολογικού κόσμου. Αυτός είναι ο βασικός τρόπος με τον οποίο αυξάνεται ο μυθικός πληθυσμός και εποικίζεται η επικράτεια της μυθολογίας. Οι περισσότεροι θεοί και ήρωες γεννιούνται χάρη στην αποπλάνηση και διακόρευση κάποιας πανέμορφης νύμφης ή βασιλοπούλας από άλλον θεό ή ήρωα. Ο Δίας, ο ανώτατος άρχων και εγγυητής της κοσμικής τάξης, είναι συγχρόνως μια ασυγκράτητη γονιμοποιός δύναμη που επιζητεί παντί τρόπω να ζευγαρώσει με κάθε αξιέραστη θηλυκή ύπαρξη, και γεμίζει τη γη με ηρωικούς απογόνους. Τα άλλα αρσενικά μέλη της οικογένειάς του –τα αδέλφια του Ποσειδών και Πλούτων, οι γιοι του Ηρακλής και Απόλλων– ακολουθούν την ίδια τακτική, με μεγαλύτερη ή μικρότερη συχνότητα. Σπανίως ακούμε την πλευρά των κακοποιημένων κοριτσιών και τα δικά τους συναισθήματα, αν και ο ποιητής Σιμωνίδης ο Κείος τοποθέτησε έναν συγκινητικό θρήνο στο στόμα της νεαρής Δανάης, που ο Δίας την άφησε έγκυο και έπειτα την εγκατέλειψε έρμαιο στη βαναυσότητα του πατέρα της και στα στοιχεία της φύσης. Αν η ελληνική μυθολογία μετριούνταν με βάση τα ψυχικά τραύματα των θυμάτων, θα ήταν ολόκληρη μια χαίνουσα πληγή. Με το μοτίβο του βιασμού συνδέεται η εμπειρία της μεταμόρφωσης. Για να γλιτώσουν από τον ερωτικό διώκτη τους, πολλές ηρωίδες μετασχηματίζονται μαγικά σε άλλες οντότητες, θηρία, πουλιά, ψάρια ή δέντρα, ακόμη και σε άψυχα υλικά στοιχεία. Η Δάφνη μεταβάλλεται στο ομώνυμο φυτό· η Νέμεσις, η Θέτιδα και η Μήτις αλλάζουν αλλεπάλληλες μορφές για να διαφύγουν και να κρυφτούν στη θάλασσα, στον αέρα ή στα δάση· άλλες νύμφες γίνονται βράχοι, κρήνες και ρυάκια. Ενίοτε η μεταμόρφωση επιβάλλεται στο θύμα εκ των υστέρων, σαν τιμωρία για τον βιασμό της, όπως στην περίπτωση της Καλλιστώς, που η Άρτεμη τη μετέτρεψε σε αρκούδα όταν ανακάλυψε πως την είχε ξεπαρθενέψει ο Δίας. Στην ελληνική μυθολογία το φαινόμενο της μεταμόρφωσης αντιμετωπίζεται λίγο-πολύ συμβατικά, σαν στιγμιαίο συμβάν ή φυσικό φαινόμενο, και η εμπειρία του παθόντος δεν διεκτραγωδείται. Μόνο αργότερα οι Ρωμαίοι ποιητές, όπως ο Λουκανός, και φυσικά ο Δάντης στο Ινφέρνο απέδωσαν την υπαρξιακή φρίκη της μεταστοιχείωσης, τον τρόμο της σταδιακής υποκατάστασης του ανθρώπινου κορμιού από τριχωτά μέλη θηρίων ή από την ανόργανη ύλη. Η βία και η αγριότητα του μυθικού κόσμου δεν περιορίζεται στο ερωτικό πεδίο. Τα ενδοοικογενειακά εγκλήματα αφθονούν: πατροκτονίες, μητροκτονίες, αδελφοκτονίες, παιδοκτονίες, αιμομιξίες – κάθε σπουδαία μυθολογική οικογένεια έχει να επιδείξει μερικές. Τακτικές είναι ακόμη οι ανθρωποθυσίες, από τον Φρίξο και την Ιφιγένεια έως τις θυγατέρες του Ερεχθέα, ενώ δεν λείπει η ανθρωποφαγία, καθώς δείχνουν ο Θυέστης και ο Ατρέας, ο Τάνταλος και ο Πέλοπας, ο Τηρέας και ο Ίτυς. Οι απελπισμένες αυτοκτονίες, οι κρεμάλες στα δέντρα και στα δοκάρια των σπιτιών, τα σπαθιά και τα μαχαίρια που ξεσχίζουν τα σωθικά, οι καταποντισμοί στη θάλασσα και στους γκρεμούς μετριούνται σε δεκάδες. Το ρεπερτόριο της φρίκης συμπληρώνεται με τα πολυάριθμα τέρατα, τις φιγούρες με ανάμικτα μέλη ανθρώπων και λογής-λογής αρπακτικών ζώων, που σκορπίζουν τον όλεθρο και τον θάνατο γύρω τους. Ιδίως τα πλάσματα που φέρουν γυναικεία χαρακτηριστικά, κεφάλι ή στήθος κόρης πάνω από τον θηριώδη κορμό και τα φονικά νύχια τους, μαρτυρούν τον πρωτόγονο φόβο για τη σκοτεινή και ακατανόητη πλευρά της θηλυκής φύσης. Είναι αξιοσημείωτο πως τα τέρατα των ελληνικών μύθων δεν απαντούν μονάχα στις εσχατιές του κόσμου, στις μακρινές θάλασσες και στα νησιά της παραμυθοχώρας. Μπορούν ανά πάσα στιγμή να κάνουν την εμφάνισή τους μπροστά στις πύλες της πολιτείας και να αρχίσουν να κατασπαράζουν τους περαστικούς που δεν ξέρουν να λύσουν τα αινίγματά τους. 4. Πάντα πλήρη θεών Η μυθολογία προσέφερε επίσης τη σάρκα και τα οστά της αρχαίας ελληνικής θρησκείας, η οποία, σαν όλα τα πολυθεϊστικά συστήματα, ήταν στη βάση της μόρφωμα μυθολογικό. Οι θεοί, όπως τους οραματιζόταν η συλλογική συνείδηση των Ελλήνων, ήταν κάτι ανάμεσα σε φαινόμενα της φύσης και παντοδύναμες μορφές υπερανθρώπων. Το βέβαιο ήταν πως η παρουσία τους βρισκόταν παντού και διέπνεε όλα τα πράγματα, ορατά και νοητά. Εκτός από τους καθιερωμένους δώδεκα θεούς του Ολύμπου και τους υπεράριθμους στις παρυφές της θείας οικογένειας, όπως ο Πλούτων, ο Διόνυσος, ο Παν, ο Ασκληπιός και η Εκάτη, υπήρχαν πάμπολλες άλλες θεότητες ολόγυρα στον κόσμο – στη γη, στα νερά, στον ουρανό, ακόμη και στα επουράνια σώματα του Διαστήματος. Ομάδες θεαινών επόπτευαν τα έργα της ομορφιάς, τις εποχές του χρόνου και τα πεπρωμένα των ανθρώπων: τρεις Χάριτες, εννέα Μούσες, δώδεκα Ώρες, τρεις Μοίρες. Κάθε στοιχείο του φυσικού κόσμου κατοικούνταν από τις δικές του ελάσσονες θεότητες. Οι νύμφες περιπλανιούνταν στα δάση και στα βουνά, φώλιαζαν στα δέντρα, στα ποτάμια και στις πηγές, έπαιζαν και φλέρταραν στις πλαγιές με τους σατύρους. Στα βάθη του πελάγους παραμόνευαν σοφοί γέροντες με μαγικές ικανότητες, όπως ο Πρωτέας και ο Νηρέας με τις θυγατέρες του τις Νηρηίδες, καθώς και ολόκληρος στρατός από Τρίτωνες και άλλα θαλασσινά δαιμονικά. Ο Ήλιος και η Σελήνη ήταν επίσης ξεχωριστοί θεοί, επιφορτισμένοι με το αδιάλειπτο καθήκον να φωτίζουν τον κόσμο μέρα και νύχτα. Ο Ήλιος μαρτυρείται πως είχε δική του οικογένεια και αρκετά προβλήματα με τον απείθαρχο γιο του· η φίλανδρος Σελήνη είχε ανέκαθεν το μάτι της στραμμένο πάνω στους ωραίους νεαρούς θνητούς, όπως ο Ενδυμίων. Η Περσεφόνη επιστρέφει στη μητέρα της. Πίνακας του Φρέντερικ Λέιτον, 1890-1891. Μητροπολιτικό Μουσείο, Νέα Υόρκη. Κοντά σε όλα τα παραπάνω, οι αρχαίοι πίστευαν από παλιά σε ένα πλήθος προσωποποιημένων και θεοποιημένων εννοιών, που ενσάρκωναν με απτή μορφή τις κεντρικές αρχές και αξίες του βίου. Κάποιες από αυτές τις μορφές, όπως η Δίκη, η Νέμεσις, η Ειρήνη, ο Πλούτος και προπάντων η ιδιότροπη και ευμετάβολη Τύχη, απολάμβαναν κανονική λατρεία, με βωμούς, τελετουργίες και θυσίες. Ιδιαίτερη κατηγορία αποτελούσαν οι ήρωες, τα πνεύματα δηλαδή των μεγάλων γεναρχών και των γενναίων που είχαν ανδραγαθήσει στο μακρινό παρελθόν· αυτοί είχαν αναχθεί μετά θάνατον στη σφαίρα του υπερβατικού, και οι κατά τόπους κοινότητες τούς αφιέρωναν τεμένη και τους τιμούσαν με λατρευτικές προσφορές. Οι πολιτείες, η ύπαιθρος και οι επαρχιακοί δρόμοι ήταν διάσπαρτοι με ναούς και ιερά για μικρούς και μεγάλους θεούς. Αυτά ήταν χώροι προσκυνήματος και αναθημάτων, άσυλοι και απαραβίαστοι, καταφύγια για τους ικέτες και διαρκής υπόμνηση του θείου εντός της εμπειρικής πραγματικότητας. Μπορεί η αρχαία ελληνική θρησκεία να μη διέθετε τις χιλιάδες θεότητες του Ινδουισμού, αλλά περιλάμβανε αρκετές για να καλύψουν όλες τις πτυχές του βίου, και με το παραπάνω. Η δομή και η οργάνωση ενός συστήματος πολυθεϊστικού και βασισμένου στη μυθολογία είναι ιδιάζουσα, και δεν είναι εύκολο να την καταλάβουμε όσοι έχουμε ανατραφεί με την αυστηρή οπτική του μονοθεϊσμού. Στο κέντρο της αρχαίας ελληνικής θρησκείας δεν βρισκόταν ούτε η θεολογία ούτε η πίστη αλλά η λατρεία. Αν οι μύθοι ήταν η σάρκα και τα κόκαλα της θρησκείας των Ελλήνων, το αίμα και η ψυχή της ήταν οι τελετουργίες, η λατρευτική πράξη, η επιτέλεση των ιεροπραξιών και των προσφορών προς το θείο. Δεν είχε τόση σημασία τι ακριβώς πίστευε κανείς για τη φύση και τις ιδιότητες του Δία ή οποιουδήποτε άλλου θεού. Το βασικό ήταν να πραγματοποιούνται σωστά και συνειδητά οι τελετές και οι θυσίες που είχαν καθιερωθεί προς τιμήν του. Η πιο συχνά μνημονευόμενη αιτία για την οργή των θεών και την άνωθεν τιμωρία ήταν ακριβώς η παράλειψη και η αμέλεια στη λατρεία – λόγου χάρη, αν κάποιος θνητός δεν απέδιδε στη θεότητα τις δικαιωματικές θυσίες και τιμές, αν γινόταν σφάλμα στην εφαρμογή του τελετουργικού ή αν μολύνονταν οι ιεροπραξίες από εξωγενείς παράγοντες ακαθαρσίας και ασέβειας. Οι θεοί ευχαριστιούνταν ιδιαίτερα με τις θυσίες, με τα μεγάλα και μικρά ζώα που σφάζονταν ιεροπρεπώς για χάρη τους και τα μέλη τους γίνονταν ολοκαύτωμα πάνω στον βωμό. Και οι θνητοί βρήκαν τρόπο να απολαμβάνουν και οι ίδιοι τις θυσιαστήριες τελετές, καθώς τα ψημένα κρέατα των σφαγίων μοιράζονταν κατόπιν στους συμμετέχοντες και παρείχαν αφορμή για καλό φαγοπότι. Η πολλαπλότητα των θεών και η απουσία κεντρικής κανονιστικής θεολογίας έδιναν στη θρησκεία των αρχαίων Ελλήνων χαρακτήρα ανοιχτό, ευέλικτο, αρκετά ανεκτικό και αφομοιωτικό. Δεν υπήρχε ιερό βιβλίο, σαν την Καινή Διαθήκη, την Αβέστα, την Τανάχ ή το Κοράνι. Φυσικά, ο Ησίοδος στη Θεογονία είχε συστηματοποιήσει τους πολυποίκιλους μύθους για τη δημιουργία του κόσμου και τη συγκρότηση του πανθέου, και τα ομηρικά έπη έδιναν επιπλέον πληροφορίες για τα έργα και τις ιδιότητες των θεών. Όμως οι αρχαίοι δεν απέδιδαν υπερβατική αξία στις ποιητικές αυτές συνθέσεις· δεν πίστευαν ότι έχουν γραφτεί από το χέρι του Θεού ή ότι συνιστούν μία από τις αιώνιες ιδιότητες του Υπέρτατου Όντος. Δεν πειραματίζονταν με συνδυασμούς γραμμάτων από τους ομηρικούς στίχους για να ανακαλύψουν το μυστικό όνομα της θεότητας, ούτε ακουμπούσαν το χέρι τους πάνω στον πάπυρο του Ησίοδου για να ορκιστούν στο δικαστήριο. Οι ιερείς και οι ιέρειες απολάμβαναν τιμές και προνόμια, και υπήρχαν ακόμη ιερατικές οικογένειες, όπου η ιεροσύνη μεταβιβαζόταν κληρονομικά από γενιά σε γενιά και τα μέλη τους νέμονταν κατ’ αποκλειστικότητα την άσκηση ορισμένων λατρειών (κορυφαίο παράδειγμα τα γένη των Κηρύκων και των Ευμολπιδών στα Ελευσίνια Μυστήρια). Όμως δεν υπήρχε κεντρική αρχιερατική εξουσία με οικουμενική επιβολή στον ελληνικό κόσμο – ούτε πατριάρχης με ψηλή μίτρα, ούτε αρχιεπίσκοπος με μακριά γενειάδα, ούτε αγιατολάχ με τουρμπάνι, ούτε χαλίφης των πιστών, ούτε μέγας ποντίφηξ, ούτε πάπας με τιάρα που να επιβάλλει τα θεσπίσματά του urbi et orbi. Δίχως ιερή Βίβλο και ανώτατο θρησκευτικό ηγέτη, οι αρχαίοι Έλληνες ήταν εν πολλοίς απαλλαγμένοι από την τυραννία του δόγματος. Δεν είχαν κανένα παγιωμένο και απαρασάλευτο σώμα θεολογικών κηρυγμάτων που να ορίζουν απαρέγκλιτα τι συνιστά ορθόδοξη πίστη και τι αποτελεί αίρεση. Η ανοιχτή φύση της θρησκευτικής εμπειρίας άφηνε περιθώρια για εναλλακτικές προσεγγίσεις του μεταφυσικού και ατέρμονες συζητήσεις γύρω από τη φύση των θεών. Ο θρησκευτικός φανατισμός και οι διωγμοί ήταν σπάνια φαινόμενα. Οι τεκμηριωμένες περιπτώσεις στοχαστών που κυνηγήθηκαν για ασέβεια ή αθεΐα είναι ελάχιστες, και όλες έκρυβαν ισχυρά πολιτικά και εξωθρησκευτικά κίνητρα. Ο Αναξαγόρας, που κόντεψε να καταδικαστεί και δραπέτευσε από την Αθήνα νυχτιάτικα, κρυμμένος μέσα σε πιθάρι, κατηγορήθηκε προκειμένου να ζημιωθεί πολιτικά ο πάτρωνάς του, ο Περικλής. Ο Σωκράτης, που αρνήθηκε να δραπετεύσει νυχτιάτικα και ήπιε το κώνειο, πλήρωσε τη σχέση του με τους δήμιους της αθηναϊκής δημοκρατίας, όπως ο Κριτίας και ο Αλκιβιάδης. Ιστορίες για διώξεις σοφιστών, όπως ο Πρωταγόρας ή ο Πρόδικος, είναι ανέκδοτα πλασμένα σε μεταγενέστερες εποχές, δίχως ιστορική αξιοπιστία. Το κάψιμο των αιρετικών στην πυρά, τα βασανιστήρια της Ιεράς Εξέτασης, οι φετφάδες των αγιατολάδων, ακόμη και ο κοινωνικός αποκλεισμός του αφορισμού ήταν πράγματα ανήκουστα στον αρχαίο ελληνικό κόσμο. Για τον ίδιο λόγο δεν παρεμποδίστηκε ποτέ ουσιωδώς η είσοδος νέων θεοτήτων στην ελληνική θρησκευτική ζωή, η υποδοχή εξωτικών λατρειών από την Αίγυπτο, την Ασία ή τον βαλκανικό βορρά. Σε αντίθεση με τον Χριστό και τον Αλλάχ, που αποδείχθηκαν κάμποσο ζηλότυποι από αυτήν την άποψη, δεν μαρτυρείται να δυσανασχέτησαν ο Δίας ή άλλα μέλη του Ολυμπιακού πανθέου για τη συνύπαρξή τους με την Κυβέλη και την Ατάργατη, την Ίσιδα και τον Σάραπη, τον Σαβάζιο και τον Μίθρα. Η καταγγελία κατά του Σωκράτη, ότι τάχα εισήγαγε «καινά δαιμόνια», δηλαδή καινοφανείς θεότητες στην πόλη, ήταν μονάχα προκάλυμμα. Λίγα χρόνια νωρίτερα, ο Σωκράτης ήταν απλώς ένας φιλοπερίεργος μέσα στο μεγάλο πλήθος των Αθηναίων που επευφημούσαν την πομπή και την παννυχίδα της θρακιώτικης θεάς Βενδίδος, όταν οι περιπλανώμενοι ιεροφάντες της ξεμπάρκαραν στον Πειραιά. Ιδίως στην ελληνιστική περίοδο η νέα πνευματικότητα των μυστικιστικών διδασκαλιών και των εκστατικών τελετών, την οποία ευαγγελίζονταν οι θεότητες της Ανατολής, γνώρισε μεγάλη απήχηση, καθότι προσέφερε παρηγοριά σε πολύ κόσμο μέσα στην ιστορική και κοινωνική αναταραχή. Η Ίσις λατρεύτηκε ολόγυρα στη Μεσόγειο σαν παντοδύναμη δέσποινα, δωρήτρια του πολιτισμού και ευσπλαχνική σωτήρας των ανθρώπων. Η εικόνα της με τον γιο της τον Ώρο, να τον κρατάει βρέφος στην αγκαλιά της, κρύβεται ακόμη πίσω από τη γλυκύτερη μορφή της Χριστιανοσύνης, τη μάνα Παναγία. 5. Ολίγη αγαπημένη πολιτεία Όπως στη θρησκευτική, έτσι και στην πολιτική ζωή οι Έλληνες δεν γνώριζαν κεντρική διοίκηση και συγκεντρωτική αυθεντία, τουλάχιστον μέχρι το τέλος της κλασικής εποχής. Ο κόσμος τους ήταν συναρμολογημένος από εκατοντάδες αυτόνομες πόλεις, μικρές και μεγάλες, σαν ακανόνιστες ψηφίδες ενός πολύχρωμου μωσαϊκού. Αν και είχε ιστορικά προηγούμενα στις πολιτείες της αρχαίας Σουμερίας, ήδη από την τρίτη χιλιετία π.Χ., και αργότερα επρόκειτο να σημαδέψει τη ζωή της αναγεννησιακής Ιταλίας, η πόλη-κράτος κατέληξε να θεωρείται η πιο γνησίως ελληνική μορφή πολιτικής οργάνωσης. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, η πόλη συνιστά το φυσικό περιβάλλον του ανθρώπινου γένους· το είδος μας είναι γενετικά προγραμματισμένο να ζει σε πόλεις, και μόνο εντός αυτών μπορεί να πραγματωθεί το ιδεώδες του πολιτισμού στην ύψιστη μορφή του. Με τις αποικίες τους, οι ελληνικές πολιτείες διεσπάρησαν στις ακτές ολόκληρου του τότε γνωστού κόσμου, από την Ισπανία μέχρι την Κριμαία και τους πρόποδες του Καυκάσου. Το πανόραμα των ελληνικών πολιτειακών σχηματισμών ήταν πολυποίκιλο και πολυδιάστατο. Στην αρχαϊκή περίοδο κυριαρχούσαν τα καθεστώτα των τυράννων, που επιβίωσαν κατά τόπους και σε κατοπινές εποχές, για παράδειγμα στη Σικελία. Ορισμένες πόλεις, όπως η Κόρινθος, ακολούθησαν ένα σύστημα οικονομικής και εμποροκρατικής ολιγαρχίας, ενώ στην Κρήτη διατηρήθηκαν ιδιάζουσες μορφές κοινοτικής οργάνωσης με φυλετικά και αριστοκρατικά στοιχεία. Ο Αριστοτέλης μελέτησε με τους μαθητές του τα πολιτεύματα εκατόν πενήντα οκτώ ελληνικών πόλεων, για να τεκμηριώσει εμπειρικά τις θεωρίες που διατύπωσε στα Πολιτικά του. Καθώς διαπίστωσε, καθεμία από τις πολιτείες είχε τις δικές της ιδιαιτερότητες και τα εμβληματικά της γνωρίσματα, τα οποία την καθιστούσαν οντότητα μοναδική στο σύνολό της. Παρ’ όλα αυτά, η αρχή της δυαδικής αντιπαλότητας και η ηρακλείτεια ένταση των αντιθέτων, που διέπει συλλήβδην τις εκφάνσεις του ελληνικού πολιτισμού, κυριάρχησε εν πολλοίς και στο πεδίο της πολιτικής ιστορίας. Ο κλασικός ελληνικός κόσμος σημαδεύτηκε από τις δύο διαμετρικά αντίθετες πολιτείες των Αθηνών και της Σπάρτης· αυτές ήταν οι πιο ισχυρές και πιο διάσημες πόλεις, και για αρκετόν καιρό στάθηκαν οι άσπονδοι αντίπαλοι μιας ανελέητης μονομαχίας για επικράτηση στον κυρίως ελληνικό χώρο. Ο Απόλλων προσπαθεί να αρπάξει τη Δάφνη, αλλά αυτή μεταμορφώνεται σε δέντρο. Πίνακας του Πιέτρο ντελ Πολλαϊουόλο, περ. 1470-1480. Εθνική Πινακοθήκη, Λονδίνο. Η Σπάρτη υπήρξε ανεπανάληπτο πολιτειακό πείραμα, δίχως ταίρι στην ιστορία της ανθρωπότητας, γεννημένο από εντελώς ιδιαίτερες τοπικές συνθήκες. Οι Σπαρτιάτες είχαν υποτάξει τους τοπικούς πληθυσμούς της Λακωνίας και της Μεσσηνίας, τους οποίους εκμεταλλεύονταν ως δουλοπάροικους («είλωτες») για να καλλιεργούν τη γη και να παράγουν τα πρωτογενή αγαθά. Συνιστούσαν λοιπόν μιαν αριθμητικά περιορισμένη ελίτ που χρειαζόταν να επιβληθεί και να ελέγξει μεγάλο πλήθος χιλιάδων υποτελών. Έτσι προέκυψε νομοτελειακά το στρατοκρατικό σύστημα της σπαρτιατικής εκπαίδευσης και διαβίωσης, με σκοπό οι πολίτες της Σπάρτης να γίνουν οι καλύτεροι πολεμιστές του κόσμου. Ακραία σκληραγωγημένοι, πάντοτε ετοιμοπόλεμοι και αφοσιωμένοι στρατιώτες διά βίου, οι Σπαρτιάτες ήταν ικανοί να αντιμετωπίσουν οποιονδήποτε αντίπαλο στο πεδίο της μάχης. Με τη βία των όπλων και την τακτική άσκηση τρομοκρατίας, κατόρθωναν εν γένει να ελέγχουν τον πληθυσμό των ειλώτων. Συγχρόνως απέκτησαν τεράστια φήμη σε ολόκληρη την Ελλάδα για την ανδρεία τους και την απαρασάλευτη προσήλωσή τους στην παράδοση. Έχει ειπωθεί ότι η αρχαία Σπάρτη θα έμοιαζε περισσότερο με μεγάλο στρατόπεδο παρά με κανονική πόλη. Το βέβαιο είναι ότι το καθεστώς της παρήγαγε την αρτιότερη πολεμική μηχανή του αρχαίου κόσμου, μέχρι που εμφανίστηκαν στο προσκήνιο της ιστορίας οι ρωμαϊκές λεγεώνες. Με δεδομένη την ολιγανθρωπία της σπαρτιατικής πολιτικής τάξης, δεν εξαιρούνταν κανείς από τη συμμετοχή στον συλλογικό πολεμικό συναγερμό· όχι μόνο οι άνδρες αλλά και τα γυναικόπαιδα όφειλαν να συνεισφέρουν. Οι θρύλοι για τη σκληραγωγία των μικρών Σπαρτιατόπουλων στις όχθες του Ευρώτα και στα εκπαιδευτικά τους γυμνάσια είναι παροιμιώδεις. Οι γυναίκες επίσης, παραδόξως, απολάμβαναν μεγαλύτερες ελευθερίες στη Σπάρτη από ό,τι στις δημοκρατικές πολιτείες. Αθλούνταν, γυμνάζονταν και κατηχούνταν και αυτές από τα τρυφερά τους χρόνια, για να γίνουν άξιες μητέρες ανίκητων και ανελέητων πολεμιστών. Μερικά από τα άτεγκτα αποφθέγματα που τους αποδίδει ο Πλούταρχος («Ένας Σπαρτιάτης διηγήθηκε στη μητέρα του πώς είχε πεθάνει ηρωικά ο αδελφός του, κι εκείνη του αποκρίθηκε: “Καλά, δεν ντρέπεσαι που δεν τον συνόδευσες κι εσύ στο ταξίδι του;”») είναι απίστευτο να βγήκαν από τα χείλη μάνας. Όπως όμως παρατηρεί η Τζέννιφερ Ρόμπερτς, οι γυναίκες της Σπάρτης, στην ακμή της ηλικίας τους, είχαν να υπομείνουν ατελείωτες ώρες μοναξιάς. Οι άνδρες τους έλειπαν για μεγάλα διαστήματα σε στρατιωτικές ασκήσεις και αποστολές, περνούσαν τη μέρα τους στους στρατώνες με τους συντρόφους τους, γευμάτιζαν στα κοινόβια και όχι στα σπίτια τους. Τι σκέψεις και τι συναισθήματα θα κατέκλυζαν την ψυχή της μέσης Σπαρτιάτισσας στον αδειανό της χρόνο; Θα θέλαμε, εκτός από εξωπραγματικά ανέκδοτα, να είχαμε στα χέρια μας τα γνήσια ημερολόγια εκείνων των γυναικών. Μόλο που οι θαυμαστές της αρχαίας Σπάρτης ήταν πολλοί και με ποικίλες αποχρώσεις –από τον Ρουσσώ και τους Ιακωβίνους της Γαλλικής Επανάστασης μέχρι τους Ναζί και τα ακροδεξιά μορφώματα που καπηλεύονται σήμερα το όνομα των Σπαρτιατών– το πολιτικό της πείραμα δεν άφησε κληρονόμους. Αποδείχθηκε επίσης βραχύβιο στην προοπτική του χρόνου. Μια περιχαρακωμένη και αδιάλλακτη ελίτ, που παρέμενε προσκολλημένη σε αρτηριοσκληρωτικές παραδόσεις και αρνούνταν την αλλαγή, μπορεί να προκαλούσε τον θαυμασμό των συντηρητικών πνευμάτων ανά την Ελλάδα, αλλά ήταν αναπόφευκτο να παρακμάσει πληθυσμιακά με το πέρασμα του καιρού. Γύρω στα μέσα του τέταρτου αιώνα οι άρρενες πολίτες της Σπάρτης αριθμούσαν μερικές εκατοντάδες. Πώς να λειτουργήσει η τελειότερη πολεμική μηχανή με τόσο λίγα εξαρτήματα; Αργότερα, όταν άλλαξαν οι εποχές, υπό τις μεγάλες αυτοκρατορίες των ελληνιστικών και των ρωμαϊκών χρόνων, η Σπάρτη κατέληξε απλώς ένα αξιοπερίεργο, απολειφάδι περασμένης δόξας, μια πόλη που βυθίστηκε τόσο πολύ στον θρύλο της ώστε να εξαφανιστεί μέσα του. Όμως η δόξα και ο θρύλος αποδείχθηκαν η μονιμότερη και ανθεκτικότερη κατάκτηση στη ροή των αιώνων. Η κλασική Αθήνα, από την άλλη πλευρά, αναπτύχθηκε τόσο ώστε να γίνει η μεγαλύτερη και ανθηρότερη πολιτεία του αρχαίου Ελληνισμού, με πληθυσμό εκατοντάδων χιλιάδων στις μέρες της ακμής της, αν συνυπολογιστούν οι μέτοικοι και οι δούλοι. Ήταν η αδιαμφισβήτητη μητρόπολη-πρότυπο της αρχαιότητας· η Ρώμη δεν κατόρθωσε ποτέ να τη συναγωνιστεί σε γοητεία και πνευματική αίγλη. Μόνο η Αλεξάνδρεια και αργότερα ίσως η Κωνσταντινούπολη θα μπορούσαν να διεκδικήσουν μια θέση δίπλα στο κλεινόν άστυ. Στο πεδίο της πολιτικής, το καύχημα των αρχαίων Αθηναίων ήταν η περίφημη δημοκρατία τους, η οποία αποτελεί, κατ’ όνομα έστω, το διαρκέστερο και ενδοξότερο κληροδότημά τους προς τη σημερινή κοινωνία της Δύσης. Δείγμα της εγγενούς αντινομίας και της αντιφατικής φύσης του Ελληνισμού είναι και τούτο: η Αθήνα παρήγαγε τόσο την πρότυπη δημοκρατία του αρχαίου κόσμου όσο και τους σφοδρότερους επικριτές και κατηγόρους της, που την αποκαθήλωσαν και τη στηλίτευσαν με καταιγιστικό ύφος στα γραπτά τους. Ο Πλάτων, ο Ξενοφών, ο Αριστοτέλης δεν απόκαμαν να ανατέμνουν τις παθογένειες του αθηναϊκού πολιτεύματος και να φωτίζουν τα στραβά του και τους κινδύνους του. Η δημοκρατία της Αθήνας, καθώς επισήμαναν, ήταν πολίτευμα ερασιτεχνών. Ανεκπαίδευτοι άνθρωποι αναλάμβαναν αξιώματα και εξουσίες με απλή κλήρωση, για να κρίνουν ούτε λίγο ούτε πολύ τη μοίρα των συμπολιτών τους. Το πλήθος των πολλών, που αποφάσιζε για όλα τα θέματα της διακυβέρνησης στην Εκκλησία του Δήμου, μπορούσε εύκολα να ποδηγετηθεί από επιτήδειους δημαγωγούς και να παρασυρθεί σε ολέθριες επιλογές για τα πιο κρίσιμα ζητήματα. Στις χειρότερες στιγμές του, το δημοκρατικό πολίτευμα απείχε μόλις μισό βήμα από την οχλοκρατία. Σε όλα αυτά μπορεί να αντιτάξει κανείς το εγκώμιο της εξιδανικευμένης αθηναϊκής πολιτείας στον περιώνυμο Επιτάφιο, τον οποίο τοποθετεί ο Θουκυδίδης στο στόμα του Περικλή. Αναρωτιέμαι όμως, αν βρισκόμασταν αίφνης μέσα στη οχλοβοή της Πνύκας ή στον δικονομικό εφιάλτη των λαϊκών δικαστηρίων της Ηλιαίας, ποια από τις παραπάνω περιγραφές θα προκρίναμε ως πλησιέστερη προς την πραγματικότητα. Αν θέλει κανείς να ομολογήσει την αλήθεια, η αρχαία αθηναϊκή δημοκρατία δεν έχει μεγάλη ομοιότητα με τον σημερινό κοινοβουλευτισμό, το πολιτικό σύστημα αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας που επικρατεί, με διάφορες παραλλαγές, στις χώρες του προοδευμένου κόσμου. Και αυτό ίσως είναι ευτύχημα, από κάποιες απόψεις. Η λειτουργία του πολιτεύματος της Αθήνας, με την παρρησία και την ισονομία των αρρένων πολιτών, βασιζόταν φυσικά στην οικονομική εκμετάλλευση χιλιάδων δούλων, που μοχθούσαν για να εξασφαλίσουν τον βιοπορισμό των δημοκρατικών αφεντάδων. Εκτός αυτού, η απευθείας άσκηση της εξουσίας από το σύνολο του λαού με απλή ψηφοφορία, χωρίς ασφαλιστικές δικλείδες, εγκυμονεί αποδεδειγμένα σοβαρές απειλές. Πόσο επικίνδυνο μπορεί να γίνει το να αποφασίζει κατευθείαν ο λαός για τα σημαντικότερα ζητήματα του κράτους, το απέδειξαν τόσο το ανεκδιήγητο ελληνικό δημοψήφισμα το καλοκαίρι του 2015 όσο και το διαβόητο Brexit. Πολύ χαρακτηριστικά, η μεγαλύτερη ακμή της Αθηναϊκής Δημοκρατίας, ο αληθινός «Χρυσός Αιώνας» της, συνέπεσε με το διάστημα της κυριαρχίας του Περικλή, ο οποίος κατόρθωνε, με την επιβολή της προσωπικότητάς του και το πολιτικό του χάρισμα, να χειραγωγεί αποτελεσματικά και εν πολλοίς υπεύθυνα και ευσυνείδητα τον πολυκέφαλο δήμο. Ύστερα από τον θάνατο του Περικλή, οι ανερμάτιστοι δημαγωγοί που τον διαδέχθηκαν παρέσυραν τους Αθηναίους σε σειρά καταστροφικών αποφάσεων, εξανεμίζοντας βαθμηδόν το πολιτικό και οικονομικό κεφάλαιο που είχε συσσωρεύσει ο μεγάλος ηγέτης και οδηγώντας εντέλει την πόλη στην ήττα και στην ταπείνωση. Κατά τον τέταρτο αιώνα, οι ριζοσπαστικές πλευρές του πολιτεύματος αμβλύνθηκαν, οι ακρότητες μετριάστηκαν και η δράση των δημαγωγών περιορίστηκε σημαντικά. Όμως η Αθήνα δεν ξανάγινε ηγεμονική δύναμη στον ελληνικό χώρο. Ο Εύβουλος και ο Λυκούργος ήταν καλοί διαχειριστές, ο Δημοσθένης τέρας ευγλωττίας, αλλά η δόξα της πόλης πήγαζε πλέον μόνο από την ποιητική της παραγωγή και τις φιλοσοφικές σχολές της, όχι από την πολιτική πράξη. Εν συνόλω και σε μακρά προοπτική, το δημοκρατικό πολίτευμα της Αθήνας δεν ήταν ιδιαίτερα επιτυχημένο. Τι μένει από την αρχαία αθηναϊκή δημοκρατία; Ποια είναι η αξία της και η χρησιμότητα της κληρονομιάς της για εμάς σήμερα; Αφενός θα ξεχώριζε κανείς το αίτημα της ισονομίας, της καθολικής και δικαιωματικής συμμετοχής όλων των μελών του πολιτικού σώματος στα κοινά. Μολονότι μεγάλες ομάδες του πληθυσμού της αρχαίας Αθήνας αποκλείονταν από τη δημόσια ζωή, τουλάχιστον για τους ελεύθερους άρρενες πολίτες η αρχή της ισότητας ίσχυε, και η διευρυμένη και πάγκοινη μορφή αυτής της αρχής αποτελεί σήμερα το καταστατικό θεμέλιο των δημοκρατιών μας. Αφετέρου, πράγμα ίσως ακόμη σπουδαιότερο, οι αρχαίοι Αθηναίοι ανέπτυξαν συγκροτημένο και αποτελεσματικό μηχανισμό για τον έλεγχο των φορέων της εξουσίας. Οποιοσδήποτε είχε ασκήσει κρατικό αξίωμα, από τους δέκα στρατηγούς και τους αιρετούς άρχοντες μέχρι τον χαμηλότερο κληρωτό λειτουργό, ήταν υποχρεωμένος, μετά το πέρας της θητείας του, να αποδώσει πλήρη λογαριασμό για τις αποφάσεις και τις ενέργειές του ενώπιον ελεγκτικής επιτροπής που όριζε η Βουλή. Όσοι διαχειρίζονταν δημόσιο χρήμα, έπρεπε να τεκμηριώσουν και να δικαιολογήσουν κάθε δραχμή και κάθε οβολό που δαπάνησαν κατά το διάστημα της υπηρεσίας τους. Ακόμη και ο πολύς Περικλής χρειάστηκε να επινοήσει όπως-όπως κάποια προσχηματική αιτιολογία για τα κονδύλια που είχε διαθέσει μυστικά προκειμένου να δωροδοκήσει κατασκόπους και αρχηγούς εχθρικών δυνάμεων. Οι πιο σημαντικοί αξιωματούχοι ήταν δυνατόν επίσης να εγκληθούν και να προσαχθούν σε απολογία καταμεσής στη θητεία τους, με απόφαση της λαϊκής συνέλευσης. Ο Δημοσθένης, σε έναν από τους φιλιππικούς λόγους του, δήλωνε πως δεν βρίσκεται Αθηναίος στρατηγός εν ενεργεία που να μην έχει παραπεμφθεί σε δίκη δυο-τρεις φορές. Είναι χαρακτηριστικό ότι στην κλασική Αθήνα δεν υπήρχε ανώτατος άρχοντας και αρχηγός του κράτους – τουλάχιστον όχι επισήμως, έστω και αν ο χαρισματικός Περικλής κάλυπτε de facto αυτή τη λειτουργία στα χρόνια της ακμής του. Οι Αθηναίοι φρόντιζαν να συγκροτούν σώματα ομόλογων και ισότιμων αξιωματούχων για κάθε τομέα της κρατικής διοίκησης, έτσι ώστε ο ένας να επιτηρεί τον άλλον και ο φόβος να φυλάει τα έρημα: δέκα στρατηγοί, δέκα ταξίαρχοι, εννέα άρχοντες, πενήντα πρυτάνεις, δέκα λογισταί, δέκα συνήγοροι, ακόμη και έντεκα υπεύθυνοι για τις φυλακές και τις εκτελέσεις των κακούργων. Η ιδέα ενός και μοναδικού προσώπου που θα συγκέντρωνε στα χέρια του το σύνολο της εξουσίας και δεν θα έδινε λογαριασμό σε κανέναν ανώτερο, θα φαινόταν αποτρόπαια στους πολίτες της κλασικής Αθήνας. Αυτή θα ήταν, στα μάτια τους, η πιο απαίσια αίρεση, τόσο φρικαλέα όσο και οι θρησκευτικές αιρέσεις για τους μεσαιωνικούς ιεροεξεταστές· και για να την πατάξουν, δεν θα δίσταζαν να ανοίγουν βάραθρα, να ανακατεύουν κώνεια και να ανάβουν πυρές. Ο έλεγχος των λειτουργών της εξουσίας είναι πιθανώς η σημαντικότερη πολιτική υποθήκη της αρχαίας ελληνικής δημοκρατίας – ιδίως για τις σημερινές περιστάσεις, όπου η παγκόσμια δύναμη φαίνεται να περιέρχεται όλο και περισσότερο σε πολυεθνικούς και υπερκρατικούς οργανισμούς, απρόσωπες ενώσεις και εταιρίες με πολύχρυσους διευθύνοντες συμβούλους. Στην κλασική Αθήνα ο μόνος που δεν λογοδοτούσε και δεν ελεγχόταν διόλου ήταν ο δήμος. Κανένας πολίτης δεν κατηγορήθηκε ούτε παραπέμφθηκε ποτέ επειδή ψήφισε τον θάνατο του Σωκράτη, την ασυλλόγιστη εκστρατεία της Σικελίας ή την άρνηση των προτάσεων ειρήνης μετά τη ναυμαχία των Αργινουσών. Αυτό είναι το άλυτο παράδοξο της δημοκρατίας, το μέγα αδύνατον, ο τετραγωνισμός του πολιτικού κύκλου και το Δήλιον πρόβλημα της δημόσιας ζωής. Οι ηγέτες καταδικάζονται και ενίοτε πληρώνουν για τα δυσμενή αποτελέσματα των πράξεών τους, όχι όμως εκείνοι που τους ψήφισαν και τους παρέδωσαν την εξουσία. Αιτία πολιτευομένου, λαός αναίτιος. 6. Το δεύτερο φύλο Στο πλαίσιο των νέων τάσεων της ιστορικής έρευνας, που διερευνούν και φωτίζουν τη ζωή των μη προνομιούχων κοινωνικών ομάδων σε κάθε εποχή, η Τζέννιφερ Ρόμπερτς αφιερώνει αρκετές σελίδες για να αναδείξει τις παραγνωρισμένες κατηγορίες του πληθυσμού των ελληνικών πόλεων, τα πρόσωπα που κινούνταν στο περιθώριο της ιστορίας: τους δούλους, τους βαρβάρους, τους μετοίκους, και φυσικά τις γυναίκες – το έτερον ήμισυ, το οποίο στον αρχαίο κόσμο νεμόταν δυστυχώς μερίδιο πολύ μικρότερο από το ήμισυ που τους αναλογούσε. Σε αυτό το φλέγον και επίκαιρο θέμα, η συζήτηση της Ρόμπερτς προσφέρει ευχάριστες εκπλήξεις. Αντί να επιδοθεί, όπως διάφοροι ακαδημαϊκοί ιστορικοί της μόδας, σε διαπρύσια κατηγορητήρια και υβρεολόγια εναντίον των φαλλοκρατών αρχαίων, που καταπίεζαν τις συζύγους και τις κόρες τους και επέβαλαν την πατριαρχία στους αιώνες, ζωγραφίζει μια εικόνα σύνθετη και ολόπλευρη, με επαρκή φωτοσκίαση και πολλές αποχρώσεις, για τη γυναικεία ύπαρξη στον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό συνολικά. Το στερεότυπο των απομονωμένων γυναικών, που περνούσαν τις άχαρες ζωές τους αμπαρωμένες στον γυναικωνίτη, απασχολημένες με τον αργαλειό, και έβγαιναν στο φως του ήλιου μονάχα λίγες καθορισμένες μέρες τον χρόνο για να πάρουν μέρος σε θρησκευτικές γιορτές, αποδεικνύεται ότι αφορούσε το πολύ-πολύ μια μικρή μερίδα της ανώτατης τάξης των πλουσιότερων Αθηναίων. Μονάχα εκείνοι είχαν την πολυτέλεια να φυλάνε τα γυναικεία μέλη των οικογενειών τους τόσο ζηλότυπα, κρατώντας τις μακριά από τα μάτια του κόσμου και κανονίζοντας συνοικέσια για να προωθήσουν πολιτικά συμφέροντα και να ενώσουν οικογενειακές περιουσίες. Οι γυναίκες των μεσαίων και κατώτερων στρωμάτων εξέρχονταν καθημερινά από την οικία και κυκλοφορούσαν πολύ στην πόλη ή στην ύπαιθρο, καθότι ήταν υποχρεωμένες να εργάζονται και να συνεισφέρουν στα οικονομικά του νοικοκυριού. Κρατούσαν μαγαζιά στην αγορά, κοπίαζαν στα χωράφια, ξενοδούλευαν σε σπίτια σαν πλύστρες, παραμάνες και υπηρετικό προσωπικό. Η μητέρα του Σωκράτη, επαγγελματίας μαμή, θα πρέπει να έπαιρνε τους δρόμους μέρα και νύχτα και να πήγαινε από πόρτα σε πόρτα για να ξεγεννήσει τις πελάτισσές της. Καθώς τριγύριζαν στις γειτονιές και στους αγρούς, οι κοπέλες αυτών των τάξεων είχαν αρκετές ευκαιρίες να γνωριστούν με χωριανούς ή νεαρούς της συντεχνίας τους, να χωρατέψουν, ακόμη και να φλερτάρουν. Πιθανώς στις κατηγορίες αυτές του πληθυσμού οι κανονισμένοι γάμοι ήταν σπανιότεροι και τα συναισθήματα διεκδικούσαν μεγαλύτερο ρόλο. Πέρα από την Αθήνα, υπήρχαν περιοχές του ελληνικού κόσμου όπου οι γυναίκες απολάμβαναν περισσότερες ελευθερίες και προνόμια. Έγινε ήδη λόγος για την αρχαία Σπάρτη. Στη Γόρτυνα της Κρήτης, από όπου σώζεται ο εκτενής νομικός κώδικας της πόλης σκαλισμένος σε πέτρινη επιγραφή, οι γυναίκες κατείχαν περιουσία και είχαν το δικαίωμα να τη διαχειρίζονται κατά βούληση. Παρουσιάζονταν επίσης αυτεξούσιες στο δικαστήριο, ως μάρτυρες ή κατήγοροι, δίχως να έχουν ανάγκη από τον άρρενα «κύριό» τους να τις εκπροσωπήσει, όπως ίσχυε στην Αθήνα. Στους Επιζεφύριους Λοκρούς, στη μύτη της Κάτω Ιταλίας, η κοινωνία ήταν μητρογονική και οι κληρονομιές μεταβιβάζονταν από μάνα σε κόρη. Οι κοπέλες κυκλοφορούσαν ελεύθερα, έκαναν γυμναστική και πρωταγωνιστούσαν στις δημόσιες τελετουργίες και θυσίες. Αργότερα, στους ελληνιστικούς χρόνους, οι κανόνες και οι διακρίσεις σε βάρος των γυναικών χαλάρωσαν ακόμη περισσότερο. Καθώς δείχνουν τα έγγραφα από την πτολεμαϊκή Αίγυπτο, οι γυναίκες ζητούσαν πλέον διαζύγιο με δική τους πρωτοβουλία, νοίκιαζαν γη και δάνειζαν χρήματα, διηύθυναν καπηλειά, ασκούσαν επαγγέλματα και μορφώνονταν σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό από ό,τι στην κλασική Αθήνα. Ορισμένες σπούδαζαν ακόμη και ιατρική, ειδικεύονταν στη γυναικολογία, ασχολούνταν με τις καλές τέχνες και τη συγγραφή. Από γράμματα που σώζονται σε παπύρους, γραμμένα ή υπαγορευμένα από συνηθισμένες νοικοκυρές, φαίνεται επίσης πως αυτές δεν δίσταζαν να τα ψάλουν ένα χεράκι στους άνδρες τους, να τους κάνουν παράπονα για τις ερωτικές τους απιστίες, για την έλλειψη χρημάτων ή για την κακομεταχείριση που υφίσταντο οι ίδιες. Οι πλούσιες κυρίες των ελληνιστικών πολιτειών, από την άλλη πλευρά, διορίζονταν σε επίτιμα αξιώματα, έκαναν δωρεές στο Δημόσιο και τιμώνταν ως ευεργέτριες. Φυσικά, χρειάστηκε να περάσουν χιλιετίες προκειμένου να αποκτήσουν οι γυναίκες πολιτικά δικαιώματα, ισότιμη συμμετοχή στα κοινά και ευκαιρίες για εκπαίδευση ανάλογες με εκείνες των ανδρών. Από αυτήν την άποψη, ο αρχαίος κόσμος δεν διέφερε από την κατάσταση των κοινωνιών της Δύσης μέχρι τις αρχές περίπου του εικοστού αιώνα. Ο έκπαλαι ανδροκρατικός και πατριαρχικός δυτικός πολιτισμός μόλις τώρα αρχίζει να ξεπληρώνει τα συσσωρευμένα χρέη του προς το γυναικείο φύλο. Παρ’ όλα αυτά, η ακριβοδίκαιη και ισορροπημένη παρουσίαση της καθηγήτριας Ρόμπερτς διαλύει αρκετές παρεξηγήσεις γύρω από τη μοίρα των γυναικών στην αρχαιότητα και τοποθετεί τους αρχαίους μας προγόνους στη θέση που τους αρμόζει: λίγο-πολύ δίπλα στις περισσότερες παραδοσιακές κοινωνίες της προβιομηχανικής Ευρώπης, οπωσδήποτε πολύ μακριά από τις φρικαλεότητες του φανατικού Ισλάμ. Ο Σόλων τα συλλογιζόταν όλα αυτά, καθώς το καράβι ζύγωνε τις ακτές της Αττικής και το Σούνιο διακρινόταν ήδη στον ορίζοντα. Επιστρέφοντας στην πόλη του, κατά τη συμβουλή των Αιγύπτιων ιερέων, κλωθογύριζε στον νου του τα υπέρ και τα κατά, τα στραβά και τα αγαθά της Ελλάδας και των συμπατριωτών του. Ίσως, στοχαζόταν, θα έπρεπε να τα καταγράψει αυτά τα πράγματα, αφού θα ξεμπάρκαρε στον Πειραιά. Να συνθέσει ένα μεγάλο κείμενο γύρω από το πνεύμα και τον πολιτισμό των Ελλήνων, που οι Αιγύπτιοι είχαν προφητεύσει ότι θα κυριαρχούσε στην οικουμένη και θα καθόριζε τη μοίρα της ανθρωπότητας. Θα μπορούσε να επιδείξει το συγγραφικό έργο του στην αγορά, χαραγμένο σε ξύλινο πίνακα ή σε κανένα μεγάλο κομμάτι παπύρου, μαζί με ωραία δείγματα εικονογράφησης που θα του έφτιαχναν οι καλύτεροι αγγειογράφοι και κοροπλάθοι της Αθήνας. Το μόνο πρόβλημα ήταν ότι οι συντοπίτες του δεν είχαν πολλή όρεξη για διάβασμα. Σε αντίθεση με την Αίγυπτο, όπου τη γραφή τη γνώριζαν λίγοι αλλά όλοι τους ήταν παθιασμένοι αναγνώστες, στην Ελλάδα οι πάντες σχεδόν σκάμπαζαν κάτι από γράμματα, αλλά κανείς δεν ήθελε να καθίσει και να διαβάζει μακροσκελή γραπτά για πολλή ώρα. Και αν το ετοίμαζε εντέλει εκείνο το κείμενο, διερωτήθηκε, πόσοι θα κάνουν τον κόπο να το διαβάσουν; Τέλος πάντων, γράψε το καλό και δώσ’ το στον λαό. Ποτέ δεν ξέρεις ποιος θα το προσέξει.

Σύνδεση