«Είσαι ένας Προμηθέας της τέχνης του λόγου»

1. Ειδολογική πολυειδία Ο απροϊδέαστος αναγνώστης θα αισθανθεί πιθανώς αμηχανία στην προσπάθειά του να κατανοήσει και να αποτιμήσει το συγγραφικό του έργο του Λουκιανού ή ενδεχομένως απλώς να ταξινομήσει ειδολογικά πολλά από τα έργα του. Η εμφανέστερη δυσκολία οφείλεται όχι μόνο στη θεματική ποικιλία των σωζόμενων έργων του, που είναι πολυάριθμα, αλλά, κυρίως, στην ειδολογική πολυειδία τους, καθώς ανάμεσά τους περιλαμβάνονται διαφόρων ειδών ρητορικά έργα, δοκίμια, διάλογοι και πλασματικές αφηγήσεις.[1] Ακόμη και αυτή η γενικευτική ταξινόμηση είναι όμως απατηλή, αφού πίσω από τις γενικές αυτές κατηγορίες υποκρύπτονται πολλά υποείδη με τις αντίστοιχες συμβάσεις τους, τις οποίες ο Λουκιανός ακολουθεί άλλοτε σοβαρά και άλλοτε τις μιμείται στο πλαίσιο παρωδίας. Για να γίνει κατανοητό το πρόβλημα, αρκεί μόνο να εστιάσει κανείς στα ρητορικά έργα της πρώτης περιόδου (δηλαδή πριν από το 165 μ.Χ.): Το αυτοβιογραφικό Περί του ενυπνίου όπως επίσης ο Ζεύξις και ο Σκύθης ανήκουν στην κατηγορία της προλαλιάς (ένα είδος αυτοτελούς, χαλαρού και ευσύνοπτου ρητορικού «ορεκτικού», συχνά με διάφορες παρεκβάσεις)· το Περί του οίκου ανήκει στο είδος των εκφράσεων της επιδεικτικής ρητορείας· άλλα έργα όπως ο Φάλαρις (Α´ και Β´), ο Τυραννοκτόνος και ο Αποκηρυττόμενος ανήκουν στην κατηγορία της μελέτης, της declamatio (δηλαδή του οργανωμένου λόγου για πλαστό θέμα στο πλαίσιο της ρητορικής άσκησης)· το Πατρίδος εγκώμιον όπως και αυτό για τον Δημοσθένη ανήκουν στην κατηγορία των ρητορικών εγκωμίων, αλλά το Μυίας εγκώμιον στην ειδικότερη κατηγορία των εγκωμίων αδόξων. Η κατανόηση των έργων αυτών εκ των πραγμάτων δεν μπορεί να είναι απρόσκοπτη από τον μέσο αναγνώστη, αφού, εκτός των άλλων, δεν διαθέτει τη ρητορική προπαιδεία του αντίστοιχου αναγνώστη της αρχαιότητας. Το ίδιο ισχύει επίσης με άλλα έργα της ίδιας περιόδου όπως το Περί πένθους και το Περί θυσιών, που ανήκουν στο είδος της κυνικο-στωικής διατριβής (όπως χαρακτηρίζεται συχνά), δηλαδή της εύχυμης λαϊκο-φιλοσοφικής πραγματείας γύρω από ζητήματα της πρακτικής ηθικής και βιοσοφίας – είδος που ακολουθούσε επίσης ορισμένες συμβάσεις. Τα ρητορικά έργα όμως και οι διατριβές αποτελούν μέρος της παραγωγής του Λουκιανού. Δίπλα σ’ αυτά υπάρχουν οι πολυάριθμοι και πολύ πιο ενδιαφέροντες διάλογοι, οι οποίοι όμως πάλι ακολουθούν ή συνομιλούν με πολύ διαφορετικές παραδόσεις: ο Αλιεύς, για παράδειγμα, οφείλει πολλά στον Αριστοφάνη και στον Εύπολη, ενώ επηρεασμένος γενικότερα από την κωμωδία είναι επίσης ο Δις κατηγορούμενος (ο τίτλος θυμίζει τον Δις κατηγορούμενον του ποιητή της Μέσης Κωμωδίας Αυγέα και τον Δις εξαπατώντα του Μενάνδρου, ενώ το περιεχόμενο μαρτυρεί επίδραση της γνωστής Πυτίνης του Κρατίνου)· οι Εταιρικοί διάλογοι μαρτυρούν θεματικά την επίδραση της Νέας Κωμωδίας, ενώ οι σύντομες διαλογικές σκηνές έργων του Λουκιανού θα μπορούσαν να έχουν επηρεαστεί επίσης από τον μίμο· τέλος, έργα όπως ο Ικαρομένιππος και η Νεκυομαντεία (αλλά και άλλοι συντομότεροι διάλογοι) συνεχίζουν σε διαλογική μορφή την παράδοση ενός εξαιρετικά ενδιαφέροντος, αν και νεκρού στις μέρες μας είδους, της μενίππειας σάτιρας. Πέρα όμως από τους διαλόγους περιλαμβάνονται στο λουκιάνειο corpus έργα φανταστικής μυθοπλασίας όπως η παρωδιακή μίμηση των Αληθών διηγημάτων, καθώς και κείμενα λογοτεχνικής κριτικής όπως η πραγματεία Πώς δει ιστορίαν συγγράφειν (περ. 166 μ.Χ.), η οποία αφορμήθηκε από την ιστοριογραφική παραγωγή γύρω από τους Παρθικούς πολέμους. Ακόμη και αν παραλείψουμε την παρωδία του τραγικού είδους στην έμμετρη Ποδάγρα ή ορισμένα, πιθανώς γνήσια επιγράμματα, η λογοτεχνική πολυμορφία του Λουκιανού παραμένει εντυπωσιακή, επίτευγμα από μόνο του αξιοθαύμαστο, αν σκεφτεί κανείς ότι η μητρική γλώσσα του Σύρου συγγραφέα ήταν μάλλον τα αραμαϊκά και ότι δεν έμαθε τα ελληνικά που καλλιέργησε ως λογοτέχνης στα πρώτα χρόνια του βίου του – ο Τζόζεφ Κόνραντ θα μπορούσε να θεωρηθεί μια νεότερη παράλληλη περίπτωση. Ο Λουκιανός δεν καλλιέργησε συνεπώς ένα λογοτεχνικό είδος αλλά πολλά και μάλιστα με δημιουργικό και εν πολλοίς πρωτότυπο τρόπο. Είναι αναμενόμενο ότι η μελέτη και ερμηνεία του έργου του θέτουν ορισμένα μείζονα ζητήματα: Σε τι απέβλεπε με τα κείμενά του ο Λουκιανός; Στη διασκέδαση; Στη φιλοσοφική κριτική; Στην ηθική βελτίωση; Ή μήπως απλώς στη σοφιστική επίδειξη και εμμέσως στην κοινωνική του αναγνώριση; Ένα άλλο κομβικό ζήτημα: Ενδιαφέρεται γνησίως και αναφέρεται (με σατιρικό, «διορθωτικό» τρόπο) στην κοινωνική και πολιτιστική πραγματικότητα της εποχής του ή αυτή αποτελεί απλώς «λογοτεχνικό» υλικό; Ένα ακόμη βασικό ερώτημα: Ποιες είναι οι πραγματικές φιλοσοφικές και θρησκευτικές απόψεις του συγγραφέα που όσο κανένας άλλος σατίρισε και διακωμώδησε όχι μόνο τσαρλατάνους και γκουρού της εποχής του αλλά και σπουδαίους φιλοσόφους; Η απάντηση στα ερωτήματα αυτά επηρέασε σε πολλές περιπτώσεις την κριτική στάση απέναντι στο έργο του Λουκιανού. Οι σύγχρονοί του (κυρίως ο Φιλόστρατος στους Βίους σοφιστών) δεν τον αναφέρουν καν, όπως θα περίμενε κανείς, ίσως βέβαια επειδή τον θεωρούν τρόπον τινά υπονομευτή και «αποστάτη». Στη νεότερη εποχή βρήκε βέβαια πολλούς θαυμαστές (ανάμεσά τους ο Έρασμος, ο Τόμας Μωρ, o Ραμπελαί, ο Σουίφτ, ο Βολταίρος, ο Κρίστοφ Μάρτιν Βήλαντ, ο Κουρτ Τουχόλσκυ), αλλά από το δεύτερο μισό του 19ου αι. αμφισβητήθηκε επίσης έντονα ως αβαθής, αγνωστικιστής ή μηδενιστής. Σε ορισμένες περιπτώσεις η κρίση μπορεί να επηρεάστηκε από τα αυστηρά κλασικιστικά ιδεώδη (προφανώς το έργο του Λουκιανού δεν αποτελεί μεγαλοφροσύνης ἀπήχημα, όπως απαιτεί το «υψηλό» σύμφωνα με τον συγγραφέα τού Περί ύψους) ή από την έλλειψη χιούμορ των κριτών (δεν είναι τυχαίο ότι στα ελληνικά μετάφρασε στις εκδόσεις Φέξη ήδη από το 1910 ολόκληρο το έργο του ο πνευματώδης Ιωάννης Κονδυλάκης, μεταφραστής επίσης πολλών έργων του Μολιέρου). Σε ορισμένες περιπτώσεις βορειοευρωπαίων λογίων του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα μπορεί την κρίση να επηρέασαν επίσης λόγοι πολιτισμικοί ή και φυλετικοί. Αλλά η υποτιμητική κρίση του μέγιστου των νεότερων κλασικών φιλολόγων Ούλριχ φον Βιλαμόβιτς και του σπουδαίου μελετητή της αρχαίας έντεχνης πεζογραφίας Έντουαρντ Νόρντεν, που γνώριζαν άριστα το σύνολο της αρχαίας γραμματείας και διέθεταν ιστορικό κριτήριο, δεν μπορεί να εξηγηθεί εύκολα.[2] Πού οφείλονται αυτές οι αποκλίνουσες εκτιμήσεις, τις οποίες διόλου δεν αποκλείεται να αισθάνεται ενίοτε επίσης ο απλός αναγνώστης; Μήπως η θεματική και η μίμησις –θεμελιώδης αισθητική αντίληψη της Δεύτερης Σοφιστικής αλλά και του Λουκιανού– οδηγούν σε παρερμηνείες;[3] Όποιος γράφει άραγε κατά φιλοσόφων θα πρέπει να εκκινεί από γνήσια φιλοσοφικά ενδιαφέροντα; Όποιος μιμείται τον πλατωνικό διάλογο θα πρέπει να το πράττει από την οπτική γωνία και με τη φιλοσοφική διάθεση του Πλάτωνα; Όποιος διακωμωδεί τους θεούς και τη θρησκεία πρέπει να είναι άραγε ιδεολόγος άθεος; Το ζήτημα των λογοτεχνικών ειδών και του τρόπου με τον οποίο επιχείρησε συνειδητά να τα τροποποιήσει αποτελεί, κατά τη γνώμη μου, κρίσιμο ζήτημα για την ορθή κατανόηση του έργου του Λουκιανού, επειδή αφενός τίθεται από τον ίδιο τον συγγραφέα στο επίκεντρο του ενδιαφέροντός του και επειδή αφετέρου συνδέεται σε ορισμένες περιπτώσεις με τη φιλοσοφική οπτική ή ιδεολογία, αλλά κυρίως τις λογοτεχνικές φιλοδοξίες του συγγραφέα. 2. Με το ύφος του Πλάτωνα Τα μισά περίπου από τα έργα που περιλαμβάνει το λουκιάνειο corpus είναι διάλογοι. Προφανώς η διαλογική μορφή αποτέλεσε συνειδητή εξέλιξη στο έργο του Λουκιανού, η οποία τον οδήγησε σε φιλόδοξες αναζητήσεις πέραν της ρητορικής. Επειδή δεν πρόκειται στην πραγματικότητα για ένα μόνο είδος διαλόγου αλλά για μεγάλη ποικιλία υποειδών που χρησιμοποιούν τον διάλογο, ο καλύτερος τρόπος για να κατανοήσει κανείς τον πειραματισμό του Λουκιανού και να υποψιαστεί για τα ερμηνευτικά ζητήματα που συνδέονται με τον τρόπο γραφής του είναι να διαβάσει προσεκτικά τουλάχιστον ορισμένα χαρακτηριστικά έργα από όλο το εύρος των διαλόγων. Ένα αξιοπρόσεκτο δείγμα μίμησης πλατωνικού, ως προς το ύφος, διαλόγου αποτελεί ο Ερμότιμος ή Περί αιρέσεων (αίρεσις εδώ θα πει «σχολή»), το εκτενέστερο και σίγουρα από τα πιο φιλόδοξα διαλογικά έργα της ώριμης περιόδου (είναι γραμμένος γύρω στα έτη 167-176 μ.Χ.).[4] Το έργο παρουσιάζει τη συζήτηση –χωρίς οποιαδήποτε αφηγηματική πλαισίωση– ανάμεσα σε δυο παλαιούς φίλους, τον σαραντάρη Λυκίνο (το όνομα αποτελεί εξελληνισμένο τύπο του Λουκιανού) και τον εξηντάρη Ερμότιμο (το δικό του όνομα παραπέμπει αφενός στον λόγιο Ερμή, ενώ το δεύτερο συνθετικό υπονοεί φιλοδοξία).[5] Ο Λυκίνος βλέπει τον Ερμότιμο, ωχρό και μαραγκιασμένο από τη μελέτη, να κρατά ένα βιβλίο (όπως περιγράφεται στην αρχή του πλατωνικού Φαίδρου ο ομώνυμος μαθητής του Σωκράτη) και συγχρόνως να περπατά βιαστικός – αμφότερα τυπικά χαρακτηριστικά κάποιου που φιλοσοφεί. Είκοσι ολόκληρα χρόνια είναι οπαδός των στωικών και μελετά τη φιλοσοφία τους. Τα ερωτήματα λοιπόν του αντιδογματικού Λυκίνου (εδώ προσωπείο του Λουκιανού) είναι εύλογα: Γιατί ακολουθεί ειδικά τους στωικούς και ποια είναι τα υψηλά αγαθά που προσδοκά στο τέλος από τη μελέτη του; Το ύφος της συζήτησης είναι γνήσια πλατωνικό: «ΛΥΚΙΝΟΣ: Ερμότιμε, εύγε, μα τον Ερμή, του οποίου έχεις και το όνομα. Λοιπόν, πες μου: Ένας είναι ο δρόμος που οδηγεί στη φιλοσοφία, ο δικός σας των Στωικών; Ή αληθεύει αυτό που άκουσα, ότι υπάρχουν και πολλοί άλλοι; ΕΡΜΟΤΙΜΟΣ: Πάρα πολλοί – οι Περιπατητικοί, οι Επικούρειοι, εκείνοι που παίρνουν το όνομά τους από τον Πλάτωνα, και κάποιοι άλλοι πάλι, οπαδοί του Διογένη και του Αντισθένη αλλά επίσης οι Πυθαγόρειοι και πολλοί άλλοι. ΛΥΚΙΝΟΣ: Έχεις δίκιο: είναι πολλοί. Όλοι αυτοί, Ερμότιμε, λένε τα ίδια πράγματα ή διαφορετικά; ΕΡΜΟΤΙΜΟΣ: Πολύ διαφορετικά. ΛΥΚΙΝΟΣ: Δεν υπάρχει πάντως, κατά τη γνώμη μου, καμιά αμφιβολία ότι ένα από όλα θα είναι αληθινό, όχι όλα, αφού διαφέρουν. ΕΡΜΟΤΙΜΟΣ: Βέβαια, οπωσδήποτε.» Οι απαντήσεις του Ερμότιμου δεν ικανοποιούν στη συνέχεια τον Λυκίνο, ο οποίος δείχνει κατά τον τρόπο του Σωκράτη μέσω του ελέγχου ότι για να συγκρίνει κανείς τις φιλοσοφίες των διαφόρων σχολών και να αποφασίσει ποια είναι η σωστότερη δεν αρκεί μια ζωή. Αλλά και τότε, θα πρέπει να βρει κανείς ικανό δάσκαλο για να τον μυήσει στη συγκεκριμένη φιλοσοφία. Το συμπέρασμα της συζήτησης απογοητεύει τον Ερμότιμο, ο οποίος στο τέλος ανανήφει και παραδέχεται ότι οι διάφορες φιλοσοφίες είναι λήροι, ανοησίες. Ο αναγνώστης του διαλόγου δεν μπορεί να μην προσέξει ότι το έργο στηρίζεται στη δεξιοτεχνική μίμηση της ελεγκτικής μεθόδου και του πλατωνικού ύφους. Από την άλλη, το λογοτεχνικό αποτέλεσμα είναι αρκετά διαφορετικό: οι δύο συζητητές δεν διατυπώνουν σύντομα τη σκέψη τους, όπως στους πρώιμους πλατωνικούς διαλόγους (στις §§ 9-13 ο Λυκίνος αφηγείται δύο εκτενή ανέκδοτα για τον στωικό δάσκαλο του Ερμότιμου που θυμίζουν ρητορικές χρείες), ενώ είναι ευδιάκριτη η ρητορική εκλέπτυνση. Πρόκειται για σάτιρα της φιλοσοφίας με διαλογικό προσωπείο, για έναν, θα μπορούσε να πει κανείς, «αντι-προτρεπτικό». Ο αναγνώστης βέβαια που δεν θα αντιληφθεί την υπονομευτική διάθεση του συγγραφέα, η οποία εκκινεί από την πρακτική βιοσοφία και βλέπει τα πράγματα μέσα από το πρίσμα του κοινού ανθρώπου, μάλλον θα απογοητευθεί. Μπορεί κάλλιστα να θεωρήσει ότι ο διάλογος στο έργο αυτό δεν είναι όργανο αναζήτησης της αλήθειας, ότι η επίδραση της ρητορικής παραμένει έντονη και ο συγγραφέας του έργου δεν είναι κατά βάθος παρά ένας φιλόδοξος σοφιστής, τουτέστιν ένας καθηγητής της ρητορικής με φιλοσοφικές και λογοτεχνικές φιλοδοξίες που επιδεικνύει δημοσίως την τέχνη του. 3. Προμηθέας του κωμικού διαλόγου Ο ίδιος ο Λουκιανός πάντως έχει απόλυτη συνείδηση του πειραματισμού και διεκδικεί πρωτοτυπία αναφορικά με ένα ιδιαίτερο είδος διαλόγου. Επισημαίνει ρητά σε διάφορα έργα του ως δική του καινοτομία τον συνδυασμό του διαλόγου (στην πεζή, κυρίως φιλοσοφική εκδοχή του) με την κωμωδία. Στο σύντομο, αυτοβιογραφικό έργο με τον τίτλο Προς τον ειπόντα, Προμηθεύς ει εν τοις λόγοις –ένα είδος τεχνήεσσας προλαλιάς μάλλον παρά ανοικτής επιστολής, όπως έχει θεωρηθεί– ο Λουκιανός απαντά, υποτίθεται, σε κάποιον που του είπε ότι με τα ρητορικά και λογοτεχνικά του έργα είναι ένας Προμηθέας. Ο χαρακτηρισμός θα μπορούσε, λέει ο Λουκιανός, να εννοηθεί ειρωνικά, ως πείραγμα. Θα μπορούσε ωστόσο να τον αποδεχτεί, αν με αυτόν εννοεί κανείς την καινοτομία του (καινουργόν) να συνδυάσει τον διάλογο με την κωμωδία (§§ 6-7): «Και όμως τόλμησα να συνδέσω και να συνταιριάξω αυτά τα δύο που από τη φύση τους δεν πείθονται ούτε ανέχονται εύκολα την ένωση. [...] Όσο για την κλεψιά –γιατί [ο Προμηθέας] τυχαίνει να είναι και θεός της κλεπτικής– ούτε να ακούσω! Μονάχα αυτό δεν θα μπορούσες να πεις ότι υπάρχει στα έργα μου. Και ποιον θα μπορούσα να κλέψω; Εκτός βέβαια και αν μου διέφυγε ότι και κάποιος άλλος έπλασε επίσης τέτοιους ιππόκαμπους και τραγέλαφους.» Στον Δις κατηγορούμενον, έναν «δικανικό» διάλογο με αυτοβιογραφικό ενδιαφέρον, ο Λουκιανός παρουσιάζει τους θεούς να ασχολούνται επιτέλους με τα ανθρώπινα και να στέλνουν τον Ερμή και τη Δίκη για να εκδικάσουν τις σημαντικότερες υποθέσεις που εκκρεμούν στη Γη και αφορούν την κακομεταχείριση των επιστημών και των τεχνών. Η πιο σοβαρή δίκη αφορά τις κατηγορίες που διατυπώνουν η Ρητορική και ο φιλοσοφικός Διάλογος εναντίον ενός «Σύρου» ρήτορα (με άλλα λόγια, του Λουκιανού). Ο Διάλογος διατυπώνει με πάθος την κατηγορία του: Ενώ προηγουμένως ο ίδιος εξέταζε σοβαρά ζητήματα για τους θεούς και τη φύση, αεροβατώντας «στα νώτα του ουρανού», τώρα ο Λουκιανός τον γκρέμισε κάτω, του έσπασε τα φτερά και τον έκαμε όμοιο με τους πολλούς. Και συνεχίζει: «Μου έβγαλε το τραγικό και νηφάλιο προσωπείο και μου φόρεσε άλλο, κωμικό και σατυρικό, σχεδόν γελοίο. Έπειτα έφερε εδώ και με έκλεισε μαζί με το σκώμμα, τον ίαμβο, τον κυνισμό, τον Εύπολη και τον Αριστοφάνη, άνδρες φοβερούς, σαν είναι να κοροϊδέψουν τα σοβαρά και να χλευάσουν τα σωστά. Τελευταία ξέθαψε και μου κουβάλησε κάποιον Μένιππο από τους παλιούς Κυνικούς, ο οποίος, ως φαίνεται, γαβγίζει πολύ και έχει κοφτερά δόντια – σκύλος πραγματικός και κρυφοδαγκωνιάρης, αφού δάγκωνε και γελούσε συγχρόνως.» Συνέχεια τρόπον τινά του Δις κατηγορουμένου αποτελεί ένας άλλος διάλογος, ο Αλιεύς ή αναβιούντες («Ψαράς, ή: Εκείνοι που γύρισαν στη ζωή»). Ο Πλάτων, ο Χρύσιππος, ο Αριστοτέλης και ο άλλοι μεγάλοι φιλόσοφοι με πρώτον τον Σωκράτη, οι οποίοι έχουν επανέλθει στη ζωή, κυνηγούν στον Κεραμεικό τον Λουκιανό, ο οποίος τους «κακολογεί» ακαταπαύστως. Στη δίκη που διεξάγεται ο Λουκιανός αυτοσυστήνεται (§ 19) ως Σύρος ονόματι Παρρησιάδης Αληθίωνος του Ελεγξικλέους που ασκεί την τέχνη του «μισαλαζόνα, μισαπατεώνα, μισοψευδή και μισυποκριτή». Την κατηγορία απαγγέλλει ο Διογένης ο Κυνικός (§ 26): «Αυτός εδώ όμως συγκεντρώνει τους καλύτερους ανθρώπους και, έχοντας από καιρό σκεφτεί, προετοιμάσει και καταγράψει διάφορες συκοφαντίες σ’ ένα χοντρό κιτάπι, κακολογεί με φωνή στεντόρεια τον Πλάτωνα, τον Πυθαγόρα, τον Αριστοτέλη από δω, τον Χρύσιππο εκείνον εκεί, εμένα, και γενικά τους πάντες, χωρίς να γίνεται στο πλαίσιο κάποιας εορτής και χωρίς να του έχουμε κάνει κάτι εμείς προσωπικά. [...] Και το χειρότερο από όλα: ενεργώντας, Φιλοσοφία μου, με τέτοιον τρόπο, καλύπτεται κάτω από το ένδυμά σου και προσεταιρίζεται τον Διάλογο, τον δικό μας υπηρέτη, τον οποίο χρησιμοποιεί ως συνεργάτη και φερέφωνο εναντίον μας. Επιπλέον, παρέσυρε τον Μένιππο, έναν δικό μας συνάδελφο, προκειμένου να παίρνει μέρος σε πολλές διακωμωδήσεις του – αυτός είναι και ο μόνος που δεν παρευρίσκεται ούτε συμμετέχει μαζί μας στην απαγγελία των κατηγοριών, έχοντας προδώσει την κοινή μας υπόθεση.» Ο Λουκιανός υπερηφανεύεται στα χωρία που παρατέθηκαν παραπάνω ότι πρώτος συνδύασε τον διάλογο με την κωμωδία, αλλά επίσης –και η εξειδίκευση δεν είναι χωρίς σημασία– με το σκώμμα, τον ίαμβο και τον κυνισμό στην εκδοχή του Μενίππου. Όνομα συγκεκριμένο για τη «διασταύρωση» (ο όρος παραπέμπει σε λογοτεχνικό φαινόμενο γνώριμο ήδη από τους ελληνιστικούς χρόνους, γνωστό ως Gattungskreuzung) ο Λουκιανός δεν έδωσε. Μπορεί να χρησιμοποιήσει συνεπώς κανείς τον όρο «κωμικός διάλογος», αποφεύγοντας τον προσδιορισμό «σατιρικός», που συγχέει τη νεότερη κωμική κοινωνική κριτική με ένα είδος που καλλιεργήθηκε στους ρωμαϊκούς χρόνους. 4. Ο Λουκιανός και η μενίππεια σάτιρα Στην κατηγορία των κωμικών διαλόγων δεν περιλαμβάνονται όλα τα διαλογικά έργα του Λουκιανού, οπωσδήποτε όμως διάλογοι όπως ο Αλιεύς, ο Δις κατηγορούμενος, η Βίων πράσις, ο Ικαρομένιππος. Όπως ωστόσο είδαμε παραπάνω στο χωρίο από τον Αλιέα, ο ίδιος ο Λουκιανός επισημαίνει ως αξιοσημείωτη ιδιαιτερότητα των διαλόγων του το γεγονός ότι σε αυτούς εμφανίζεται ως βασικό διαλεγόμενο πρόσωπο ο κυνικός Μένιππος, ένας «προδότης» μεταξύ των φιλοσόφων, κατά τα λεγόμενα του «κατηγόρου» Διογένη, αφού «παρασύρθηκε» από τον αντι-φιλόσοφο Λουκιανό. Δεν πρόκειται απλώς για ένα πρόσωπο που επανέρχεται σε ορισμένους διαλόγους αλλά για κάτι σημαντικότερο σε ό,τι αφορά την τέχνη και την ιδεολογία του Λουκιανού. Για να γίνει κατανοητό τι εννοώ, θα πρέπει να προηγηθεί μια παρέκβαση για τον Μένιππο ως ιστορικό πρόσωπο και για τη μενίππεια σάτιρα. Ο Τίμων ο μισάνθρωπος διώχνει τους κόλακες. Χαρακτικό του Ρομάιν ντε Χόογκε από ολλανδική έκδοση των έργων του Λουκιανού, 1679. Rijksmuseum. Ο Μένιππος, ελληνόγλωσσος «ξένος» και αυτός, αφού γεννήθηκε δούλος στα Γάδαρα (στο βορειοδυτικό άκρο της Ιορδανίας), έζησε ως απελεύθερος το πρώτο μισό του 3ου αι. π.Χ. στη Θήβα, όπου λέγεται ότι απέκτησε χρήματα, τα οποία στη συνέχεια έχασε και στο τέλος αυτοκτόνησε. Ως δούλος θα ήταν δύσκολο να έχει λάβει τυπική εκπαίδευση και ίσως αυτό εξηγεί γιατί, όπως και οι άλλοι κυνικοί, επιδίωκε να γελοιοποιεί τις διάφορες σχολές παρωδώντας τα καθιερωμένα είδη φιλοσοφικού λόγου (διάλογο, πραγματεία, επιστολή κ.ά.) μέσω της μυθοπλαστικής υπερβολής, της ακραίας διατύπωσης των επιχειρημάτων και της προσθήκης απροσδόκητου υλικού (στίχοι, τραγούδια, κατάρες κ.ά.). Ο βαθύτερος στόχος ήταν η υπονόμευση της παραδοσιακής εικόνας του θεωρητικού βίου και, για τον σκοπό αυτόν, χρησιμοποιούσε τη συνειδητή και σκόπιμη ανάμιξη του σπουδαίου και του γελοίου, αυτό που πολύ αργότερα ονομάστηκε σπουδογέλοιον. Παρά το γεγονός ότι άσκησε μεγάλη επίδραση, δεν μπορούμε να ανασυνθέσουμε κανένα έργο του. Η Νέκυια, το πιο σημαντικό και γνωστό από τα έργα του, παρουσίαζε το ταξίδι του στον ουρανό αλλά επίσης το ταξίδι και την επιστροφή του από τον Κάτω Κόσμο, ό,τι δηλαδή παρουσίασε αργότερα με τον ίδιο ως ήρωα ο Λουκιανός σε διάφορα έργα του. Τα ίδια τα κείμενα του Μενίππου ίσως να μην είχαν πολύ βάθος –το βάρος έπεφτε στο κωμικό, σατιρικό στοιχείο–, αμφισβητείται μάλιστα από ορισμένους αν πρέπει να θεωρείται πραγματικός κυνικός φιλόσοφος. Αλλά σε αυτά επανέρχονταν –όσο μπορεί να κρίνει κανείς από τους μιμητές του– ορισμένες φιλοσοφικές ή ιδεολογικές αντιλήψεις: η επισήμανση της φθαρτότητας και της ματαιότητας των ανθρωπίνων πραγμάτων· η υπεράσπιση των φτωχών έναντι των πλουσίων· η πολεμική εναντίον αναξιοπρεπών αντιλήψεων σχετικά με τους θεούς· η πολεμική κατά των δογμάτων, της αλαζονείας και εν γένει των στάσεων ζωής που κήρυτταν όλες οι φιλοσοφικές σχολές, ιδιαίτερα οι στωικοί. Υπήρχε συνεπώς ένα σαφές ιδεολογικό υπόβαθρο στα έργα του Μενίππου. Καλλιεργούσαν μια «αντικουλτούρα» που αντιπαρέθετε προς τις κυρίαρχες και συμβατικές αντιλήψεις μια αντισυμβατική και λαϊκότερη σοφία. Η μενίππεια σάτιρα ως είδος, όπως το γνωρίζουμε τουλάχιστον από μεταγενέστερα δείγματα, είχε ορισμένα πολύ ιδιαίτερα χαρακτηριστικά:[6] (α) Αναμίγνυε με ποικίλους τρόπους –πρωταρχικό χαρακτηριστικό έτσι κι αλλιώς της σάτιρας– διάφορα στοιχεία: πρωτίστως τον πεζό με τον έμμετρο λόγο, αλλά επίσης το υψηλό με το χαμηλό, το κωμικό με το σοβαρό. Η μίξη πεζού και έμμετρου λόγου είναι ωστόσο εν προκειμένω «οργανική», που θα πει ότι ο έμμετρος λόγος δεν έχει τη μορφή απλού παραθέματος, αλλά αποτελεί πλήρως ενταγμένο και αφομοιωμένο μέρος του λόγου των προσώπων. (β) Παρωδούσε διάφορα λογοτεχνικά είδη και μορφές λόγου. (γ) Προτιμούσε συχνά την έντονα φανταστική, χωρίς αξιώσεις εξωτερικής αληθοφάνειας αφήγηση (παραμονή στον ουρανό ή στον Κάτω Κόσμο, οι διάλογοι νεκρών, τα δικαστήρια νεκρών, οι συνελεύσεις ή τα συμπόσια θεών κ.τ.ό.). Ο Μένιππος άσκησε αμεσότερη επιρροή στον, κατά τον Κοϊντιλιανό, «λογιότατο των Ρωμαίων» Βάρρωνα, ο οποίος ανάμεσα στα έτη 80 και 67 π.Χ. έγραψε έργο με τον τίτλο Saturae Menippeae, και επηρέασε με τη σειρά του έργα άλλων, όπως η Αποκολοκύνθωση του Σενέκα. Η επίδραση του Μενίππου είναι προφανής επίσης στον Λουκιανό. Στο χωρίο μάλιστα από τον Δις κατηγορούμενον που παρατέθηκε παραπάνω ο Διάλογος λέει για τον Λουκιανό ότι «τελευταία ξέθαψε (ἀνορύξας) κάποιον Μένιππο», ο οποίος «γαβγίζει πολύ και έχει κοφτερά δόντια». (Το νόημα πιθανώς δεν είναι ότι ο Μένιππος ως συγγραφέας ήταν άγνωστος έως τότε, αλλά ότι ο Λουκιανός τον έφερε στην επικαιρότητα). Υπάρχει πράγματι μια ολόκληρη ομάδα έργων του Λουκιανού, στα οποία ο Μένιππος είναι παρών με διάφορους τρόπους. Στον Ικαρομένιππο ή Υπερνέφελο («Ο Μένιππος ως Ίκαρος, ή: Αυτός που πετά πάνω από τα σύννεφα») ο Μένιππος φτάνει έως τον ουρανό, όπου στη συνέλευση των θεών ακούει τον Δία να κατηγορεί και να κατακεραυνώνει τους φιλοσόφους. Στον Μένιππο ή Νεκυομαντεία («Μένιππος, ή: Νεκρομαντεία») ο κυνικός ήρωας περιγράφει την «κατάβασή» του με τη βοήθεια του μάγου Μιθροβαρζάνη στον Κάτω Κόσμο, προκειμένου να ρωτήσει τον μάντη Τειρεσία περί της ορθής οδού του βίου. Η αρχή του έργου είναι χαρακτηριστική του τρόπου οικειοποίησης της μενίππειας σάτιρας από τον Λουκιανό: «ΜΕΝΙΠΠΟΣ: Χαίρε στέγη κι εσύ πρόπυλο της εστίας μου! Πόσο χαρούμενος σε είδα, σαν γύρισα ξανά στο φως. ΦΙΛΟΣ: Δεν είναι αυτός ο Μένιππος ο κυνικός; Όχι, δεν πρόκειται για άλλον, εκτός κι αν δεν βλέπω καλά. Ο Μένιππος ολόκληρος. Τι να σημαίνει άραγε το παράξενο ντύσιμο, το ταξιδιωτικό καπέλο, η λύρα, η λεοντή; Ας τον πλησιάσω. Γειά σου, Μένιππε. Από πού μας έρχεσαι; Έχεις πολύ καιρό να εμφανιστείς στην πόλη. ΜΕΝΙΠΠΟΣ: Επέστρεψα από την κρύπτη των νεκρών κι από του σκοταδιού τις πύλες, εκεί όπου ο Άδης κατοικεί, ξέχωρα από τους λοιπούς θεούς. ΦΙΛΟΣ: Μεγαλοδύναμοι θεοί, πέθανε ο Μένιππος χωρίς να το πάρουμε είδηση και γύρισε εκ νέου πάλι στη ζωή; ΜΕΝΙΠΠΟΣ: Όχι, παρά ο Άδης ζωντανό με δέχτηκε. ΦΙΛΟΣ: Και ποια η αιτία του νέου και παράξενου ταξιδιού σου; ΜΕΝΙΠΠΟΣ: Η νιότη με παρέσυρε και η παράτολμη σκέψη του νου. ΦΙΛΟΣ: Πάψε, ευλογημένε, να παίζεις τραγωδία! Ξεπέζεψε από τους ιάμβους και πες μου με απλά λόγια προς τι αυτό το ντύσιμο. Τι ανάγκη είχες το ταξίδι στον Κάτω Κόσμο; Δεν είναι δα καμιά όμορφη κι ευχάριστη διαδρομή.» Εκτός από τον ήρωα, μενίππεια είναι εδώ η σκηνογραφία του Κάτω Κόσμου και η ανάμιξη πεζού και έμμετρου λόγου. Μόνο που όλοι οι στίχοι προέρχονται από τον Ευριπίδη (κανένα ποιητικό παράθεμα στο έργο αυτό δεν προέρχεται από τη γραφίδα του Λουκιανού). Η διακειμενικότητα κορυφώνεται στην περιγραφή της ενδυμασίας, η οποία παραπέμπει σε τρεις κλασικές «καταβάσεις» στον Κάτω Κόσμο (και οι τρεις μαζί απαντούν στον Βεργίλιο): το «ταξιδιωτικό καπέλο» παραπέμπει στον Οδυσσέα και στη «Νέκυια» της Οδύσσειας, η «λύρα» στον Ορφέα και στη δική του κάθοδο στον Άδη, η «λεοντή» στον Διόνυσο ντυμένο Ηρακλή στους Βατράχους. Από το έργο λείπει όμως γενικά η αιχμηρότητα και ο γνήσια υπονομευτικός αστεϊσμός που συναντούμε σε μενίππειες σάτιρες όπως είναι η Αποκολοκύνθωση του Σενέκα. Επιπλέον, είναι αξιοσημείωτο το γεγονός ότι τα ιστορικά γεγονότα, πρόσωπα ή πράγματα (π.χ. ο Κολοσσός της Ρόδου) που αναφέρονται δεν είναι μεταγενέστερα του 3ου αι. π.Χ. Στον μενίππειο Κάτω Κόσμο διαδραματίζεται επίσης ο Κατάπλους ή τύραννος (σε ένα δρομολόγιο του Χάρωνα οδηγούνται από τον Ερμή στον Κάτω Κόσμο για να δικαστούν ένας κυνικός φιλόσοφος, ένας τσαγκάρης, και ο τύραννος Μεγαπένθης). Επίσης, τριάντα από τους Νεκρικούς διαλόγους (σε έντεκα από αυτούς συμμετέχει ο ίδιος ο Μένιππος) και ο διάλογος Χάρων ή επισκοπούντες, ένας «πανοραμικός πίνακας» που στηρίζεται σε μια προσφυή λογοτεχνική επινόηση: ο Ερμής και ο Χάρων αποφασίζουν εδώ μιαν «ανάβαση» στον Πάνω Κόσμο και, αφού βάλουν, όπως αναφέρεται στους στίχους του Ομήρου, τον Κίσσαβο πάνω από τον Όλυμπο και από πάνω το Πήλιο, «επισκοπούν» από πολύ ψηλά όλα τα ανθρώπινα (αξιοπρόσεκτη λεπτομέρεια: πρόκειται για τον κόσμο του 6ου αι. π.Χ.). Τέλος, μενίππεια μοτίβα –γνήσια ή κατά τον τρόπο του Μενίππου– απαντούν στους διαλόγους Ζευς τραγωδός («Ο Δίας σε τραγικό ρόλο»), Ζευς ελεγχόμενος («Ο Δίας αντικρούεται») και Θεών εκκλησία («Η συνέλευση των θεών»). Στα έργα αυτά, σε αντίθεση με τον Ικαρομένιππο και τη Νεκυομαντεία, ο διάλογος δεν έχει τον χαρακτήρα πλαισίωσης αλλά είναι πιο γνήσιος. Η οικείωση του Μενίππου από τον Λουκιανό παρουσιάζει συνεπώς ιδιαιτερότητες. Τα «μενίππεια» έργα του είναι πιο πολύ κωμικοί διάλογοι παρά σάτιρες. Επιπλέον, δίνουν έντονη την εντύπωση λογοτεχνικής μιμήσεως. Γι’ αυτό από νωρίς τέθηκε στην έρευνα ένα βασικό ερώτημα σε σχέση με τα «μενίππεια» έργα του Λουκιανού: Σε ποιο βαθμό και τι από το θεματικό υλικό, τα μοτίβα, τις πλοκές αλλά ακόμη και τα ιστορικά παραδείγματα που χρησιμοποιούνται προέρχονται, ευθέως ή πλαγίως, από τον ίδιο τον Μένιππο; Ο Ρούντολφ Χελμ στη σπουδαία μελέτη του με τίτλο Lucian und Menipp (1906) είχε υποστηρίξει –ίσως με κάποια υπερβολή, που δεν αναιρεί ωστόσο τη βασιμότητα των περισσότερων παρατηρήσεών του– ότι ο Λουκιανός εξαρτάται σε πολύ μεγάλο βαθμό, θα μπορούσε να πει κανείς ότι διασκευάζει έργα του Μενίππου. Την ακριβή ωστόσο οφειλή του Λουκιανού στον Μένιππο πιθανώς δεν θα μπορέσουμε να τη διακριβώσουμε ποτέ, καθώς το ίδιο το έργο του Μενίππου, όπως αναφέρθηκε ήδη, έχει χαθεί. Το θέμα ανήκει στην περιοχή της ars nesciendi. Είναι πάντως απίθανο τα έργα του Μενίππου να είχαν διαλογική μορφή όπως του Λουκιανού και να είναι ψευδής ο ισχυρισμός του Λουκιανού για την πρωτοτυπία του.[7] 5. Τι «εκόμισε εις την Τέχνη»; Το έργο του Λουκιανού είναι ένα ατελείωτο παιχνίδι με την παράδοση και τα είδη της λογοτεχνίας. Η έντονη εξάρτηση από τη λογοτεχνική παράδοση χαρακτήριζε βέβαια ολόκληρη τη Δεύτερη Σοφιστική –ο γραμματικός αττικισμός αποτελούσε εντέλει μέρος μόνον του ευρύτερου αττικισμού–, αλλά, κυρίως, συνιστούσε θεμέλιο ολόκληρης της εκπαίδευσης της αρχαιότητας. Σε όλη την αρχαιότητα, ήδη από την κλασική εποχή, η παιδεία είχε –κάτι που ελάχιστα γνωρίζουμε ή συνειδητοποιούμε– περιεχόμενο λογοτεχνικό με έντονη κυριαρχία της ρητορικής. Ο Λουκιανός ήταν πραγματικά πεπαιδευμένος (φαίνεται εξάλλου από τις περιγραφές και αναφορές του σε έργα τέχνης), και μέρος της γοητείας του οφείλεται, το δίχως άλλο, στην αντανάκλαση αυτής της παιδείας στο έργο του. Ο αναγνώστης της εποχής του, όπως ίσως και ο σημερινός, θα αποκόμιζε την εντύπωση ότι διαβάζει έναν αντάξιο συνεχιστή της υψηλής λογοτεχνίας της κλασικής περιόδου και θα απολάμβανε το γεγονός ότι ανήκει και ο ίδιος στην ελίτ του καλλιεργημένου κοινού. Το λόγιο περιεχόμενο δεν θα πρέπει βέβαια να μεταφράζεται άκριτα και ανιστορικά σε λογοτεχνική πρωτοτυπία. Οι λογοτεχνικές αναφορές του Λουκιανού, ομολογημένες ή λοξές και ανομολόγητες, δεν αποτελούν προϊόντα εξάπαντος βαθιάς γνώσης όλης της λογοτεχνικής παράδοσης ή πάντα πρωτότυπης χρήσης της. Οι φιλοσοφικές ιδέες που παραθέτει, για παράδειγμα, δεν υπερβαίνουν κατά κανόνα τις συλλογές δοξών. Όπως είδαμε σε σχέση με τη μενίππεια σάτιρα, συχνά δανείζεται θέματα, μοτίβα και μορφές από άλλους συγγραφείς. Ο Λουκιανός υπήρξε επίσης ρητοροδιδάσκαλος κατ’ επάγγελμα, και η πρώτη περίοδος της συγγραφικής του δραστηριότητας καθορίστηκε από την επίδραση της ρητορικής. Η μετάβαση από τη ρητορική στη φιλοσοφική φάση δεν εσήμανε όμως ριζική μεταστροφή. Αν προσέξει κανείς, τα ίχνη της ρητορικής υπάρχουν, λιγότερο ή περισσότερο, σε όλα του τα έργα και συνεπάγονται μια σειρά από επιπτώσεις (από τη «μηχανική δημιουργία», όπως την χαρακτήρισε ο Ζακ Μπομπαίρ, έως τους απλουστευτικούς, χωρίς ατομική προσωπικότητα χαρακτήρες). Ωστόσο με τον χρόνο διαμόρφωσε μια «λογοτεχνική» συγγραφική εικόνα, η οποία ανταποκρινόταν στις απαιτήσεις του καλλιεργημένου κοινού της εποχής του και ικανοποιούσε τη φιλόδοξη εικόνα του ως σοφιστή (ο Καβάφης πάντως πρόσεξε ιδιαίτερα το «Ούτος εκείνος» του Ενυπνίου του). Για να το πετύχει αυτό πειραματίστηκε με πολλά είδη. Από τα επιτεύγματά του υπήρξε, όπως θεωρεί ο ίδιος, ο κωμικός διάλογος, ο οποίος προφανώς προσέφερε νέες δυνατότητες λογοτεχνικής γραφής, ενώ στη μενίππεια εκδοχή του πρόσφερε επιπλέον τη δυνατότητα υπονομευτικής κριτικής από μια ιδεολογική σκοπιά που ταίριαζε στην ιδιοσυγκρασία και στην καταγωγή του Λουκιανού. Από τη σύγχρονη οπτική γωνία νομίζω ωστόσο ότι είναι εξίσου σημαντικός ο συνδυασμός, σε όλα τα έργα του Λουκιανού, του ειδολογικού πειραματισμού με ορισμένα άλλα συστατικά: το χιούμορ, το εντυπωσιακό φανταστικό στοιχείο και την παρωδία στην εκδοχή αυτού που σήμερα ονομάζουμε pastiche, δηλαδή τη μίμηση πρωτίστως του ύφους και της τεχνικής που δεν αποκρύπτει τον διακειμενικό της χαρακτήρα. Δεν θα πρέπει βέβαια να παραλείψει κανείς επίσης τη γλώσσα του, την κλασική αττική διάλεκτο στη μικροπερίοδη και λεξιλογικά πλούσια εκδοχή της. Όλα αυτά οδηγούν σε εκείνο που αποτελούσε συνειδητό σκοπό του Λουκιανού: τη λογοτεχνική απόλαυση. Όπως λέει ο ίδιος σε ένα αυτοβιογραφικό χωρίο (Προμηθεύς ει εν τοις λόγοις 3), καθόλου δεν θα τον ικανοποιούσε να του πει κάποιος ότι το έργο του είναι απλώς καινοτόμο και δεν έχει υπάρξει παρόμοιο στο παρελθόν: «Αν δεν το θεωρούσα ευχάριστο (χαρίεν), να ξέρεις θα αισθανόμουν ντροπή, θα το τσαλαπατούσα και θα το εξαφάνιζα». [1] Στην κριτική έκδοση των απάντων από τον Μ. D. Macleod στη σειρά της Οξφόρδης (τ. I-IV, 1985-1987) περιλαμβάνονται συνολικά 86 έργα, αλλά ορισμένα (π.χ. Έρωτες, Ωκύπους, Αλκυών) νοθεύονται, ενώ για άλλα (π.χ. το Λούκιος ή όνος, το Περί της Συρίης θεού, το Δημοσθένους εγκώμιον) έχουν διατυπωθεί αμφιβολίες για τη γνησιότητά τους. Η έκδοση του Macleod δεν είναι απολύτως αξιόπιστη ως προς την αποτύπωση της χειρόγραφης παράδοσης ούτε τόσο ικανοποιητική ως προς τις επιλογές του εκδότη όσο θα ανέμενε κανείς· βλ. τις δύο αξιοθαύμαστα ενδελεχείς βιβλιοκρισίες του Heinz-Günther Nesselrath στο περιοδικό Gnomon 56 (1984) σ. 577-609 και 62 (1990) σ. 498-511. Η έκδοση του ίδιου του Nesselrath στη σειρά της Οξφόρδης έχει εξαγγελθεί και αναμένεται να δημοσιευτεί τα επόμενα έτη. [2] Ο Wilamowitz («Die griechische Literatur», στο συλλογικό έργο Die Kultur der Gegenwart, 3η έκδ., Teubner, Λειψία 1912, σ. 247-249) τον θεωρεί λίγο-πολύ «δημοσιογράφο» χωρίς δικές του ιδέες. Ο Norden (Die Antike Kunstprosa, τ. I, Teubner, Λειψία 1898, σ. 394) τον κρίνει αρνητικά σε σχέση με τον Πλούταρχο και γράφει ότι, ενώ παλαιότερα τον διάβαζε συχνά και με ευχαρίστηση, τώρα αισθάνεται κάποια απώθηση: «δεν έχει ψυχή και, παρά τη δεξιοτεχνία του, υποβιβάζει την πιο ζωντανή γλώσσα σε παίγνιο». [3] Για την έννοια της λογοτεχνικής μιμήσεως με ειδική αναφορά στον Λουκιανό βλ. J. Bompaire, Lucien écrivain: imitation et création, E. de Boccard, Παρίσι 1958, σ. 33-154. Το έργο του Μπομπαίρ παραμένει σημαντικό για τη μελέτη γενικά του Λουκιανού. [4] Για τον συγκεκριμένο διάλογο βλ. τώρα το ερμηνευτικό υπόμνημα του M. Solitario, L’ Ermotimo di Luciano, De Gruyter, Βερολίνο/Βοστώνη 2020. [5] Το όνομα Λυκίνος απαντά επίσης σε αρκετά άλλα έργα του Λουκιανού και αποτελεί –αν και ίσως όχι παντού ούτε με απλοϊκό τρόπο– persona του συγγραφέα. Το ίδιο ισχύει για τα ονόματα Λουκιανός, Λούκιος, Σύρος, αλλά επίσης Παρρησιάδης, Τυχιάδης ή και Μένιππος. [6] Για τη μενίππεια σάτιρα βλ. αναλυτικά Σ. Τσιτσιρίδης, Σενέκας: Αποκολοκύνθωση. Εισαγωγή - μετάφραση - σχόλια, Κίχλη, Αθήνα 2023, σ. 49-60. [7] Γενικά για τη σχέση του Λουκιανού με τη μενίππεια σάτιρα βλ. J. Hall, Lucian’s Satire, Arno Press, Νέα Υόρκη 1981, σ. 64-150.

«Είσαι ένας Προμηθέας της τέχνης του λόγου»

Σύνδεση