Κόντρα στη μοίρα του θεάτρου

Ζωρζ Μπανού, Οι ιστορίες του Οράτιου. Πορτραίτα και εξομολογήσεις μεγάλων Ευρωπαίων σκηνοθετών, μτφρ. Βίκτωρ Αρδίτης, Καστανιώτης, Αθήνα 2023, σελ. 296 Όταν δουλεύεις με τη φωτιά, πρέπει να το πάρεις απόφαση πως κάποια στιγμή θα σβήσει. Γιέρζυ Γκροτόφσκι «Η εγγύτητα με έναν καλλιτέχνη μπορεί να προσφέρει μερικές αναπάντεχες μαρτυρίες περιστατικών, στιγμές ξεχωριστές», σημειώνει κάπου ο Μπανού (σ. 78), κι αυτό αξιοποιεί στο βιβλίο του. Καταγράφει περιστάσεις μέσα στις οποίες γνώρισε κορυφαίες φυσιογνωμίες του ευρωπαϊκού θεάτρου –Γκροτόφσκι, Μπρουκ, Βιτέζ, Μνουσκίν, Μπάρμπα, Στρέλερ, Σερώ, Στάιν, Ουίλσον, Κάντορ, Βαρλικόφσκι, Βασίλιεφ, Ντελμπόνο– και τις φιλίες ή τις συνεργασίες που ανέπτυξε μαζί τους, τις σκέψεις ή τις «εξομολογήσεις» για τη δουλειά τους, τις σχέσεις με τους ηθοποιούς τους, τις στρατεύσεις ορισμένων στην πολιτική και πολλά ακόμα, συναρπαστικά για θεατρόφιλους. Γεννημένος στο Βουκουρέστι το 1973, καθηγητής στο Ινστιτούτο Θεατρικών Σπουδών της Σορβόννης (Sorbonne Nouvelle-Paris III), αρχισυντάκτης σε διαπρεπή περιοδικά θεάτρου και συγγραφέας πολλών σημαντικών βιβλίων για το θέατρο, ο Ζωρζ Μπανού υπήρξε κυρίως, μέχρι τον θάνατό του τον Ιανουάριο του 2024, ένας «ιδεώδης θεατής». Σε αναλογία με αυτό που ο Ουμπέρτο Έκο όρισε ως «ιδεώδη» ή «υποδειγματικό αναγνώστη», ο οποίος «διαβάζει» και ό,τι δεν γράφεται στο κείμενο –υπαινιγμούς, αποχρώσεις, συνειρμούς κ.ά.–, συμπληρώνοντας κατά κάποιο τρόπο κάθε έργο και βάζοντας τα βιβλία να συνομιλούν το ένα με το άλλο μέσα στο μυαλό του, ο «ιδανικός θεατής» ανατρέχει, αντίστοιχα, σε παρεμφερείς παραστάσεις, σκηνοθετικά ή σκηνογραφικά τεχνάσματα και ποιότητες ερμηνειών, εισάγοντας στη σχέση του με την παράσταση μια γνώση που απολαμβάνει αλλά και μια απόλαυση που γνωρίζει. Πάνω: Σκηνή από το έργο της Γαλλίδας σκηνοθέτιδας Αριάν Μνουσκίν «Το τελευταίο καραβανσαράι» που παρουσιάστηκε από το Θέατρο του Ήλιου στο Ολυμπιακό Κλειστό Γυμναστήριο του Φαλήρου τον Ιούλιο 2006. © ΑΠΕ-ΜΠΕ / Χάρης Μπίλιος. Κάτω: Η Μανταλένα Κρίπα (στο κέντρο με μαύρα ρούχα) πρωταγωνίστρια στη «Μήδεια» του Ευριπίδη, σε σκηνοθεσία Πέτερ Στάιν, στο αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου, 26 Αυγούστου 2005. © ΑΠΕ-ΜΠΕ / Εύη Φυλακτού Στην περίπτωση του Μπανού βέβαια, ο οποίος αφιέρωσε τη ζωή του στο θέατρο, ο όρος «ιδεώδης θεατής» σημαίνει πολύ περισσότερα. Θα μπορούσε κανείς να πει ότι εκείνο που έκανε ήταν να προωθήσει την κατανόηση της ανθρώπινης κατάστασης μέσω του θεάτρου. Και στο συγκεκριμένο βιβλίο του, γνωρίζοντας ίσως ότι είναι το τελευταίο που γράφει, η επισκόπηση των σχέσεών του με θρυλικούς δασκάλους του σύγχρονου θεάτρου αποτελεί ταυτόχρονα και έναν απολογισμό ζωής. Οι σποραδικές φράσεις από «εξομολογήσεις» τους, τις οποίες παραθέτει στο τέλος κάθε κεφαλαίου που αφιερώνει σε καθέναν τους, έχουν κάτι από τα «αποφθέγματα» που οι φιλόσοφοι ή οι μεγάλοι καλλιτέχνες αφήνουν πίσω τους. Ένα είδος πνευματικής κληρονομιάς, παρόμοιας με τα συναισθήματα και τις σκέψεις που ο Άμλετ αναφέρει στον φίλο του Οράτιο, ώστε να μην ξεχαστεί η ιστορία του. Εξ ου και ο τίτλος του βιβλίου. Όπως αποφαίνεται ο Μπανού, στο κεφάλαιο που αφιερώνει στην αρχικά δύστροπη φιλία του με τον Τζόρτζιο Στρέλερ: «Ο στόχος του κριτικού είναι να συλλάβει τις διαφορετικές ταυτότητες, να ταξιδεύει από τον ένα [καλλιτέχνη] στον άλλο χωρίς να αγκαλιάζει κανέναν. Δεν πρέπει να είναι ανοιχτός δίχως όρια, αλλά ανοιχτός με εγκράτεια, αποφεύγοντας εξίσου τη μεροληψία, όσο και τον απόλυτο σχετικισμό» (σ. 149). Αυτόν τον στόχο τον έχει επιτύχει με εξαιρετική ευθυβολία. Ανάλογα με την αφορμή, κάθε άνθρωπος αναπολεί σημαντικές στιγμές του: μεγάλα ταξίδια, παρελθόντες έρωτες, φίλους που χάθηκαν, ιδεώδη που μαράθηκαν, κωμικά επεισόδια που τα θυμάται και γελά ή λογοτεχνικά έργα που τον συγκλόνισαν, πίνακες που τον εντυπωσίασαν, μουσικές που του έφεραν δάκρυα… Όλα όσα, σε ιδιαίτερη για τον καθένα αξιολογική κλίμακα, συνιστούν «σταθμούς ζωής». Κι όταν αυτή η ζωή πλησιάζει στο τέλος της, είναι εύλογο να αποκτούν οι «σταθμοί» του ιδιαίτερη σπουδαιότητα, την οποία θα ήθελε να μοιραστεί με άλλους. Όσο μοναδική και αν στάθηκε για τον ίδιο. Καίτοι μοναδική, αν η σπουδαιότητα αφορά ένα μυθιστόρημα, ένα ποίημα, έναν πίνακα ή όποιο άλλο έργο παραμένει βατό σε νέες προσλήψεις, το έργο συνεχίζει να υφίσταται ως αντικείμενο αναφοράς. Μια παράσταση, όμως, δεν είναι μοναδική για τον κάθε θεατή της∙ είναι μοναδική και καθαυτήν. Από την πρεμιέρα μέχρι την τελευταία εμφάνιση, οι παραστάσεις δεν επαναλαμβάνονται ποτέ ακριβώς όμοιες. Πόσο μάλλον όταν θίασος και σκηνοθέτης αλλάζουν. Αυτή την τόσο βραχύβια μοναδικότητα έχει αναλύσει, από διάφορες πλευρές, ο Μπανού στα βιβλία του. (Για έργα του Σαίξπηρ ή του Μπρεχτ, την ποιητική της ιταλικής σκηνής, τον τελετουργικό χαρακτήρα του ιαπωνικού θεάτρου, κοστούμια ή άλλους θεατρικούς εξοπλισμούς, όπως η αυλαία, και πλήθος κριτικές παραστάσεων). Κι όπως ομολογεί, με κάποια ευκαιρία, το «να μιλάς για το θέατρο είναι ακόμη πιο δύσκολο από το να κάνεις θέατρο» (σ. 192). Δεδομένου ότι το «αντικείμενο αναφοράς» –μία συγκεκριμένη παράσταση– έχει εκλείψει, μόνοι έγκυροι κριτές όσων μπορεί να πει ο κριτικός μένει να είναι οι θεατές εκείνης της παράστασης. Αλλά δεν είναι λίγα όσα μπορεί να φανταστεί και να κερδίσει από τον κριτικό ο οποιοσδήποτε, έστω κι αν δεν μετείχε στο κοινό της παράστασης. Εν προκειμένω, πάντως, τέτοιο θέμα δεν υφίσταται. Όπως ο ίδιος ο συγγραφέας δηλώνει: «Ταυτίζομαι με τον Οράτιο, και με τις ιστορίες αυτές (…) δεν προσπαθώ να μιλήσω για το θέατρο, αλλά για τους καλλιτέχνες που το ασκούν, και των οποίων υπήρξα ένας καταγοητευμένος φίλος». Για τους καλλιτέχνες του θεάτρου μιλά, πράγματι, ο Μπανού. Στα στοιχεία που παρουσιάζει υπερτερούν προσωπικές στιγμές ή γνωρίσματα κάποιων (όπως ποιος ενίσχυε τον δημιουργικό του οίστρο με κοκαΐνη, ποιος έπεφτε συχνά σε κατάθλιψη, ποιος προτιμούσε νέους ηθοποιούς για ρόλους ηλικιωμένων ή ποιος εμπιστευόταν την ωριμότητα στους δύσκολους ρόλους, ποιος παθιαζόταν με την τελειότητα των φωτισμών κ.ο.κ.). Δεν λείπουν, όμως, και παραδείγματα σκηνοθετικών ευρημάτων που σημάδεψαν ορισμένες παραστάσεις τους: ένας Μισάνθρωπος του Πέτερ Στάιν, φερ’ ειπείν, όπου ο βασικός ήρωας (ο Αλσέστ) φεύγει με «πλάτη» προς το κοινό, για να χαθεί στη «έρημο», ή ο Φάουστ του Κλάους Μίχαελ Γκρύμπερ, στο Νοσοκομείο της Σαλπετριέρ στο Παρίσι το 1975, όπου ένας σάκος του μποξ, γεμάτος άμμο που έρρεε αργά από μια σχισμή, συνιστούσε κάτι σαν «φιλοσοφική κλεψύδρα» – την «υλική εγγραφή της διάρκειας της παράστασης», αφήνοντας στο τέλος έναν σωρό άμμου στο δάπεδο κι ένα άδειο περίβλημα, ως τεκμήρια μιας εμπειρίας που βιώθηκε και ολοκληρώθηκε. Τέτοια ευρήματα δομούν τη μαγεία της θεατρικής εμπειρίας – μια επίγευση που γίνεται αυτόματα το ορεκτικό για την αναζήτηση νέων ανάλογων στιγμών. Κι ο Μπανού, αφενός ως διεθνώς αναγνωρισμένος ακαδημαϊκός, αφετέρου ως λάτρης του θεάτρου, πρέπει να γνώρισε αναρίθμητες τέτοιες μαγικές εμπειρίες. Πάρα πολλές «γεμάτες στιγμές», όπως εκείνος τις αποκαλεί, τις οποίες «προσφέρει το επιτυχημένο θέατρο». (σ. 274) Δεν διστάζει, βέβαια, να μιλήσει και για παραστάσεις που τον έκαναν να πλήττει, για μεγάλους που δεν ήταν τόσο μεγάλοι σε όλους τους πειραματισμούς τους. Έργα που ανέβασε η Αριάν Μνουσκίν στο διάσημο Θέατρο του ήλιου (σ. 197), λόγου χάριν∙ σκηνοθεσίες του Ανατόλι Βασίλιεφ, οι οποίες του ανατέθηκαν όχι μόνο εξαιτίας του ταλέντου του, αλλά κι επειδή είχε την εύνοια του προέδρου Πούτιν, ως αντίπαλο πιόνι της Ρωσίας κόντρα στον Αμερικανό Ρόμπερτ Ουίλσον (σ. 210)∙ ή σκηνοθετικές δουλειές του ίδιου του Ουίλσον, όπως εκείνη για το μεταμοντερνιστικό δράμα του Χάινερ Μύλλερ Μηχανή Άμλετ, για την οποία με παρρησία σημειώνει πως δεν τον ενθουσίασε. (σ. 220) Το καλύτερο, ίσως, δείγμα της ευθυκρισίας και της εντιμότητας του Μπανού είναι τα σχόλιά του για τον πολωνό σκηνοθέτη Κριστόφ Βαρλικόφσκι. Από τη μια, συμμερίζεται την «μήνιν» και άλλων κριτικών για μια παράσταση του Άμλετ στην οποία, με υπερβάλλοντα φροϋδισμό, ο σκηνοθέτης έβαλε έναν «αγαλμάτινης ομορφιάς» νεαρό στον ρόλο του Άμλετ να μπαίνει ολόγυμνος στο δωμάτιο της μητέρας του Γερτρούδης. Από την άλλη, όμως, χαρακτηρίζει γνήσιο «αριστούργημα» μια παράσταση έργου της Σάρα Καίην, την οποία η σκηνοθεσία του Βαρλικόφσκι ανέδειξε σε «σύγχρονη κληρονόμο του Ρεμπώ». (σσ. 238-241) Ανάμεσα σε περιγραφές εμβριθών συζητήσεων για την ουσία του θεάτρου, το βιβλίο περιλαμβάνει περιγραφές ειδυλλιακών ή και καθημερινών τόπων, στους οποίους έλαβαν χώρα αυτές οι συζητήσεις, ή ιστορικές περιστάσεις που συνέπεσαν με την ετοιμασία παραστάσεων, όπως η κατάρρευση της ΕΣΣΔ, η οποία ποικιλοτρόπως επηρέασε διάφορους σκηνοθέτες Ανατολικών χωρών. Αλλά και διασκεδαστικές αφηγήσεις παρεμβάλλονται επίσης, όπως εκείνη ενός ηθοποιού που παραστεκόταν στον Σάμιουελ Μπέκετ, τις τελευταίες του ώρες στο νοσοκομείο, κι όταν επιχείρησε να τον παρηγορήσει λέγοντας «μην ανησυχείς Σαμ, υπάρχει μια άλλη ζωή μετά», ο Μπέκετ τού απάντησε «ελπίζω να κάνεις λάθος». Κοντολογίς, το βιβλίο περιέχει πλήθος «φωτογραφικά ενσταντανέ» τα οποία, όπως ρητά επιδιώκει ο συγγραφέας, αποτυπώνονται στη «φωτογραφική πλάκα» που ο ίδιος υπήρξε (σ. 196). Συνοδεύοντας ανθρώπους του θεάτρου σε ώρες προετοιμασίας παραστάσεων, στις μεγάλες πρεμιέρες και στα συνήθη τραπεζώματα που ακολουθούν ή σε θεατρολογικά συνέδρια, όπου οι θεωρητικοί συγχρωτίζονται με τους ανθρώπους της πράξης, ο Μπανού κατέστη ένα ζωντανό αρχείο του ευρωπαϊκού θεάτρου. Πάντα με κριτικό πνεύμα, μα και με πολλή αγάπη, κατέγραφε, συνέκρινε, αξιολογούσε, έδινε ιδέες ή, απλώς, απολάμβανε την παρέα με πραγματικά πρόσωπα που, την ίδια στιγμή, διατηρούσαν την αύρα των ρόλων τους οποίους είχαν ενσαρκώσει. Από τη θεατρική παράσταση «Οι δαίμονες» του Πέτερ Στάιν στην Πειραιώς 260 στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αθηνών-Επιδαύρου, 3 Ιουλίου 2010. © ΑΠΕ-ΜΠΕ / Εύη Φυλακτού Άξιος Οράτιος για τους τόσο πολλούς Άμλετ τους οποίους συναναστράφηκε, αφιερώνει τις περισσότερες από τις τελευταίες σελίδες του βιβλίου σε σχόλια για τα γερατειά. Τα γερατειά των συναναστροφών του όσο και τα δικά του. Την παρότρυνση του Γκροτόφσκι, επί παραδείγματι, ότι «στα γεράματα δεν έχεις καιρό να φροντίσεις τον εαυτό σου, γι’ αυτό δεν πρέπει να τον χαραμίζεις με το να απομονώνεσαι», ή τη συμβουλή του Εουτζένιο Μπάρμπα: «Όταν γεράσετε δεν πρέπει να μαλώνετε με τους φίλους, γιατί δεν θα προλάβετε να συμφιλιωθείτε». Κι ακόμα, στο ίδιο πλαίσιο, συμβουλές όπως: «Κάνετε σχέδια μακρόχρονα, βοηθάνε να ζήσετε. Κυρίως, κάνετε σχέδια βατά, για να αποφύγετε να πεθάνετε απασχολημένοι»! Ο Ζωρζ Μπανού πέθανε περίπου δύο χρόνια μετά την έκδοση του βιβλίου του. Απασχολημένος ως το τέλος, με το πώς το θέατρο μπορεί να πετυχαίνει στη σκηνή αυτό που δεν μπορεί να επιτευχθεί στη ζωή. Αποθησαυρίζοντας μοναδικές στιγμές και σοφές σκέψεις, προσφέρει σπαράγματα κορυφαίων εμπειριών. Για όσους έχουν δει έστω και πολύ λίγες από τις παραστάσεις στις οποίες αναφέρεται, το βιβλίο γίνεται μια εξαιρετική αφορμή αναπολήσεων και βαθύτερης κατανόησης. Τι μένει, άλλωστε, από παραστάσεις που μπορεί να συγκλόνισαν το κοινό τους, όταν έχουν περάσει χρόνια ή και δεκαετίες; Μια εικόνα; Μια κίνηση; Μερικές λέξεις από έναν χειμαρρώδη μονόλογο; Η σχεδόν μεταοργασμική πλησμονή με την οποία οι θεατές αλληλοκοιτάζονταν βγαίνοντας από το θέατρο; Ελάχιστα, σε τελευταία ανάλυση, αλλά και τόσο πολλά, τόσο πλούσια. Χάρη σε αυτά καταφέρνουν, όποιοι και όσο το καταφέρνουν, να αφουγκράζονται τη ροή του χρόνου. Εκείνου που παρήλθε κι εκείνου που τους απομένει. Ανάμεσα σε άλλα ανεκδοτολογικά επεισόδια, αναφέρεται και μια υπαίθρια αγορά, όπου μια κουκουβάγια πωλείται σε εξωφρενικά υψηλή τιμή. «Μιλάει;» ρωτά έκπληκτος κάποιος. «Όχι, αλλά ακούει πολύ προσεκτικά», του εξηγούν. Αυτό εξηγεί και ο Μπανού: την αξία που έχει το να ακούς τις φωνές της τέχνης – του θεάτρου, της πιο φευγαλέας τέχνης, αλλά και γενικότερα. Διότι αν οι ποιητές, οι συγγραφείς, οι ζωγράφοι ή οι μουσικοσυνθέτες επιβιώνουν σε κάθε νέα ανάγνωση, θέαση ή εκτέλεση των έργων τους, σκηνοθέτες και ηθοποιοί είναι καταδικασμένοι να αφήνουν πίσω τους κάποια υποτυπώδη, μόνο, ίχνη της φωτιάς που τους έκαιγε πάνω στη σκηνή: φωτογραφίες, κιτρινισμένες κριτικές σε εφημερίδες ή βιντεοσκοπήσεις, στην καλύτερη περίπτωση. Τα πιο ουσιαστικά ίχνη τους μένουν μόνο στη μνήμη των θεατών τους. Κόντρα σε αυτή τη μοιραία απώλεια παλεύει ο Μπανού στο τελευταίο του βιβλίο. Κι αν σκεφτεί κανείς πόσες αριστουργηματικές παραστάσεις θα πρέπει να παρακολούθησε στη ζωή του, αυτομάτως έρχονται στον νου οι εκ των «Ατελών ποιημάτων» καβαφικοί στίχοι: «Τὴν ἐμορφιὰ ἔτσι πολὺ ατένισα, / ποὺ πλήρης εἶναι αὐτῆς ἡ ὅρασίς μου».

Κόντρα στη μοίρα του θεάτρου

Σύνδεση