Ο Ρωσικός Εξαιρετισμός

ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Μετά την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης, ο φιλελευθερισμός θεωρήθηκε ξένος και υποσκελίσθηκε από διάφορες μορφές εθνικισμού, μία από τις οποίες, ο Ευρασιατισμός, φαίνεται να έχει καθιερωθεί ως μάλλον επίσημη ιδεολογία. Foundations of Eurasianism [Θεμέλια του Ευρασιατισμού], 2 τόμοι, μετάφραση από τα ρωσικά και επιμέλεια από τους Τζέιφ Άρνολντ και Τζων Στάτσελσκι, Prav Publishing, τόμ. Α΄, 2020 και τόμ. Β΄, 2022, σελ. 538 Mark Bassin, The Gumilev Mystique: Biopolitics, Eurasianism, and the Construction of Community in Modern Russia [Το μυστήριο Γκουμιλιόφ. Βιοπολιτική, Ευρασιατισμός και η κατασκευή της κοινότητας στη σύγχρονη Ρωσία], Cornell University Press, 2016, σελ. 380 Aleksandr Dugin, Osnovy geopolitiki: Geopoliticheskoe budushchee Rossii [Foundations of Geopolitics: The Geopolitical Future of Russia / Οι βάσεις της Γεωπολιτικής: Το γεωπολιτικό μέλλον της Ρωσίας], Arktogeia, Μόσχα 1997, σελ. 600 Aleksandr Dugin, Eurasian Mission: An Introduction to Neo-Eurasianism [Ευρασιατική αποστολή: Μια εισαγωγή στον νεο-ευρασιατισμό], Arktos, Λονδίνο 2014, σελ. 179 Aleksandr Dugin, The Fourth Political Theory [Η τέταρτη πολιτική θεωρία], Arktos, Λονδίνο 2012, σελ. 211 Charles Clover, Black Wind, White Snow: Russia’s New Nationalism [Μαύρος άνεμος, άσπρο χιόνι: Ο νέος εθνικισμός της Ρωσίας], Yale University Press, 2022, σελ. 360 1. Όταν τα ρωσικά στρατεύματα κατέλαβαν την Κριμαία το 2014, η Γερμανίδα καγκελάριος Άνγκελα Μέρκελ, αναφερόμενη στη συνομιλία της με τον Βλαντίμιρ Πούτιν, είπε στον πρόεδρο Ομπάμα ότι ο Ρώσος πρόεδρος έμοιαζε να κατοικεί «σ’ έναν άλλο κόσμο». Κατά μία έννοια, είχε δίκιο· οι Ρώσοι και οι Δυτικοί αντιλαμβάνονται εντελώς διαφορετικά τον κόσμο, και η δική μας αδυναμία να κατανοήσουμε τις απόψεις της Ρωσίας έκανε τις ενέργειές της να μας εκπλήσσουν το 2014 και, ακόμα περισσότερο, κατά την εισβολή της στην Ουκρανία το 2022. Πώς σκέπτονται οι Ρώσοι για όσα διαπράττει η χώρα τους στην Ουκρανία; Αν πρέπει να κατανοήσουμε γιατί τόσο πολλοί Ρώσοι υποστήριξαν την επίθεση στη Γεωργία το 2008, την κατάληψη της Κριμαίας και της ανατολικής Ουκρανίας το 2014 και τον παρόντα πόλεμο, θα πρέπει να παραδεχθούμε ότι οι βασικές αντιλήψεις τους διαφέρουν από τις δικές μας. Οι Αμερικανοί, για παράδειγμα, τυπικά θεωρούν δεδομένο ότι το κράτος υπάρχει για να προωθεί την ευημερία των πολιτών του, οι Ρώσοι όμως συχνά πιστεύουν το αντίθετο. Τελικά, τα άτομα πάνε κι έρχονται, αλλά η Ρωσία παραμένει. Και η Ρωσία δεν είναι απλώς ένα έθνος, είναι επίσης μία ιδέα. Η «Ρωσική Ιδέα», μέσα από τις πολλές αλλαγές της, υπήρξε τυπικά μεσσιανική. Ερμηνεύει τον κόσμο και δίνει ένα σκοπό στη ζωή. Διαμορφώνει την εσωτερική και εξωτερική πολιτική και, το σπουδαιότερο, προσφέρει στους Ρώσους την αίσθηση της «Ρωσικότητάς» τους, στην οποία περιλαμβάνεται και η ικανότητά τους να σώσουν τον κόσμο. Στο περίφημο βιβλίο του Η Ρωσική Ιδέα (1946), ο φιλόσοφος Νικολάι Μπερντιάγεφ ισχυρίστηκε ότι ο Μπολσεβικισμός είναι εξίσου υπόχρεος στον Ρωσικό μεσσιανισμό όσο και στον Μαρξ. Οι μεσαιωνικοί Ρώσοι, τόνισε τόσο αυτός όσο και άλλοι, συχνά θεωρούσαν εαυτούς τους μοναδικούς αληθινούς Χριστιανούς. Στη Σύνοδο της Φλωρεντίας το 1439, οι Βυζαντινοί αναγνώρισαν τα πρωτεία του Πάπα έναντι όλων των Ορθοδόξων πατριαρχών, προκειμένου αυτός να τους εξασφαλίσει τη βοήθεια της Δύσης κατά των Τούρκων· πρόδωσαν έτσι την Ορθόδοξη πίστη, και εξαιτίας αυτού, υποτίθεται ότι υπέκυψαν στους Οθωμανούς το 1453. Από τούδε και στο εξής, η Μόσχα, η πρωτεύουσα της μοναδικής ανεξάρτητης Ορθόδοξης χώρας μέχρι τον 19ο αιώνα, έγινε η «Τρίτη Ρώμη», η κληρονόμος τόσο της Ρώμης όσο και του Βυζαντίου ως έδρα της Χριστιανοσύνης. Προορισμός των Ρώσων ήταν να σώσουν τον κόσμο, επειδή, όπως ο μοναχός Φιλόθεος εξήγησε, «Τέταρτη Ρώμη δεν θα υπάρξει». Ο Μπολσεβικισμός κληρονόμησε το μεσσιανικό πνεύμα. Η Σοβιετική Ένωση απελευθέρωνε τους εργάτες του κόσμου και δημιουργούσε την τελική ουτοπία. Χρειάστηκε ο Στάλιν για να συγχωνευθούν ο μαρξιστικός διεθνισμός και η παραδοσιακή ρωσική υπερηφάνεια· ο διεθνισμός ήταν το έργο της Ρωσίας, του κράτους-σωτήρα. Ο Στάλιν άντλησε από μια παράδοση «Ρωσικότητας» που προσδιοριζόταν ως μια μορφή υπερεθνικότητας. Κάθε έθνος εκδηλώνει ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό, η Ρωσία όμως, όπως ισχυριζόταν ο Ντοστογιέφσκι, παρουσιάζει τη μοναδική ικανότητα να απορροφά και να εκφράζει στην εντέλεια τα χαρακτηριστικά όλων των άλλων. Εξαιτίας αυτής της «δεκτικότητάς» της (ozyvchivost’), συμπέρανε ο Ντοστογιέφσκι, «οι Ρώσοι ίσως έχουν μια μεγαλύτερη από τα άλλα έθνη ικανότητα να ασπάζονται την ιδέα της παγκόσμιας φιλίας των ανθρώπων, της αδελφικής αγάπης». Ως απόδειξη, παρουσιάζει το παράδειγμα των Ισπανών και των Άγγλων που περιγράφονται στα ποιήματα του Πούσκιν, οι οποίοι, φαντάζεται ότι δεν διαφέρουν ούτε στο ελάχιστο από τους σύγχρονους Άγγλους και Ισπανούς. Εδώ θυμήθηκα το ευφυολόγημα ότι ο γλωσσολόγος Ρόμαν Γιάκομπσον μπορούσε να μιλήσει άνετα ρωσικά σε έξι γλώσσες. 2. Μετά την πτώση της ΕΣΣΔ, οι ιδεολογίες συναγωνίζονται ποια θα καταλάβει τη θέση του κομμουνισμού. Ο φιλελευθερισμός θεωρήθηκε ξένος και υπερκεράσθηκε από διάφορες μορφές εθνικισμού, μία από τις οποίες, ο Ευρασιατισμός, φαίνεται να έχει καθιερωθεί ως ημιεπίσημη ιδεολογία. Ο Πούτιν χρησιμοποιεί φράσεις ευρασιατικές, η Ακαδημία του Γενικού Επιτελείου Στρατού διανέμει ένα ευρασιατικό εγχειρίδιο και ο λαϊκός πολιτισμός υιοθέτησε τις ιδέες και το λεξιλόγιό του. Όπως ο Σταλινισμός, έτσι και ο Ευρασιατισμός –ό,τι καλύτερο για να χτιστεί μια αυτοκρατορία– φέρει το λάβαρο του αντιιμπεριαλισμού, διακηρύσσει ότι ενώνει τον κόσμο υπό την ηγεσία της Ρωσίας προκειμένου να τον απελευθερώσει από την πολιτισμική αποικιοκρατία της Δύσης. Δεν μπορούσε να γίνει αλλιώς. Όπως εξήγησε ο Αλεξάντρ Ντούγκιν, ο τωρινός ηγέτης του Κινήματος, «εκτός της Αυτοκρατορίας, οι Ρώσοι χάνουν την ταυτότητά τους και εξαφανίζονται ως έθνος». Ο Ευρασιατισμός ξεκίνησε λίγο πριν από έναν αιώνα. Σε αντίθεση με τους περισσότερους από τους σημερινούς ανταγωνιστές του, προσείλκυσε μερικά όντως δημιουργικά πνεύματα. Στην ουσία, η πνευματική ιστορία της Ρωσίας προσφέρει πολλά κινήματα, στους κόλπους των οποίων πανίσχυροι στοχαστές καταλήγουν σε παράλογα και συχνά αποκρουστικά συμπεράσματα. Να τα κατανοήσουμε σημαίνει να αντιληφθούμε με ποιο τρόπο ευφυείς άνθρωποι οπουδήποτε μπορούν να αποδεχθούν παράλογες πεποιθήσεις και να διεκδικήσουν «επιστημονική» βεβαιότητα για ιδέες που έρχονται σε αντίθεση με το ίδιο το πνεύμα της επιστήμης. Ευρισκόμενοι στην εξορία μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση και τον Εμφύλιο Πόλεμο, μια ομάδα ρώσων διανοουμένων, ευγενούς καταγωγής οι περισσότεροι, αντιμετώπιζαν τα πρόσφατα γεγονότα ως μία καταστροφή που όμοιά της δεν υπήρχε στην Ιστορία. Ένιωθαν βαθιά αποξένωση τόσο από την πατρίδα τους όσο και από τον ευρωπαϊκό κόσμο στον οποίο βρίσκονταν. Στο δοκίμιο «Δύο Κόσμοι», ο Πιοτρ Σαβίτσκυ, ο πρώτος ηγέτης του κινήματος, παρατηρούσε: «Οι Ρώσοι εξόριστοι είναι σαν πρόσφυγες “από έναν άλλο κόσμο”, σαν κάτοικοι άλλου πλανήτη». Όπως οι προγενέστεροι Ρώσοι πρόσφυγες, βρήκαν μια πατρίδα στην ίδια την ιδεολογία που δημιούργησαν. Οι «Δύο Κόσμοι» περιλαμβάνονται στο Θεμέλια του Ευρασιατισμού, μια συλλογή σημαντικών κειμένων του κινήματος, πολλά από τα οποία τώρα κυκλοφορούν για πρώτη φορά στα αγγλικά. Το πραξικόπημα των Μπολσεβίκων, θεωρούσε ο Σαβίτσκυ και οι πρόσφυγες φίλοι του, απλώς επιτάχυνε την καταστροφική πολιτική του εκδυτικισμού που ακολούθησε η δυναστεία των Ρομανόφ από την εποχή του Μεγάλου Πέτρου. Η Ρωσία θα πρέπει επιτέλους να συνειδητοποιήσει ότι δεν ανήκει στον ευρωπαϊκό πολιτισμό. Απεναντίας, ανήκει στον εντελώς χωριστό κόσμο της «Ευρασίας». Πολιτιστικά, ιστορικά και ψυχολογικά οι Ρώσοι είναι ένας λαός της στέπας, μοιάζουν με τους Τουρκικούς και Μογγολικούς (ή «Τουρανικούς») λαούς της Κεντρικής Ασίας. Μακράν του να θεωρηθεί συμφορά, η κατάκτηση της Ρωσίας από τους Μογγόλους (μεταξύ 1240-1480 περίπου), υπήρξε μια ευλογία, ακριβώς επειδή απομόνωσε τη Ρωσία από την Ευρώπη. Σ’ εκείνην ακριβώς την περίοδο, δημιουργήθηκε ο σύγχρονος χαρακτήρας των Ρώσων, ως μια σύνθεση σλαβικών και τουρανικών στοιχείων. Η απολυταρχία, ο μοναδικός θεσμός που αρμόζει στους λαούς της στέπας τους διασκορπισμένους σε μια αχανή έκταση, ήρθε στη Ρωσία από τον Τζένγκις Χαν και τους διαδόχους του. Όταν η Μογγολική Αυτοκρατορία διαλύθηκε, κληρονόμος της έγινε η Ρωσία. «Και πάνω από ολόκληρη τη Ρωσία, πλανιέται η σκιά του μεγάλου Τζένγκις Χαν», έγραψε ο Ευρασιατιστής Νικολάι Τρουμπετσκόι στο Κληρονομιά του Τζένγκις Χαν (1925). «Ασχέτως του αν η Ρωσία το θέλει ή όχι, παραμένει εσαεί η θεματοφύλακας αυτής της κληρονομιάς». 3. Στους κόλπους των Ευρασιατιστών περιλαμβάνονταν δυο μεγάλοι γλωσσολόγοι, οι Τρουμπετσκόι και Γιάκομπσον, οι οποίοι ανακάλυψαν το φώνημα, και συχνά θεωρούνται οι ιδρυτές του σύγχρονου στρουκτουραλισμού. Αυτοί επινόησαν μια θεωρία δικαιολογώντας γλωσσικά τον Ευρασιατισμό. Αυτό που έχει σημασία, σκέφτηκαν, δεν είναι η κοινή καταγωγή των γλωσσών, όπως ισχυρίστηκαν άλλοι γλωσσολόγοι και πρώιμοι φιλόλογοι, αλλά το κοινό τους πεπρωμένο. Οι Πανσλαβιστές του 19ου αιώνα εσφαλμένα θεώρησαν ότι οι Ρώσοι έμοιαζαν περισσότερο με τους ανθρώπους που μιλούσαν άλλες σλαβικές γλώσσες, πολλοί από τους οποίους είχαν διαφθαρεί από τον πολιτισμό της Δύσης. Αλλού θα βρισκόταν η μοίρα της Ρωσίας, στην Ανατολή. Ή, όπως παρατήρησε ο Γιάκομπσον, «Το ερώτημα “προς τα πού” έγινε σημαντικότερο από το ερώτημα “από πού”». Ο Τρουμπετσκόι και ο Γιάκομπσον απέδωσαν τη γλωσσική αλλαγή στη δυναμική ενός περίκλειστου συστήματος. Ότι το σύστημα κάπου κατευθύνεται, ή όπως εξήγησε ο Τρουμπετσκόι, «η εξέλιξη ενός συστήματος φωνημάτων ανά πάσα δεδομένη στιγμή έχει την τάση να κατευθύνεται προς ένα σκοπό». Οι Βαλκανικές γλώσσες, τόνιζαν, έχουν μεγάλες διαφορές ως προς την καταγωγή τους. Περιλαμβάνουν όχι μόνο γλώσσες από διάφορους ινδοευρωπαϊκούς κλάδους (τα ρουμανικά είναι μια ρωμανική γλώσσα, τα σερβικά σλαβική, τα αλβανικά συνιστούν μόνα τους ιδιαίτερο κλάδο), αλλά και τα τουρκικά, που δεν είναι διόλου Ινδοευρωπαϊκά. Και όμως, η αλληλεπίδραση των ομιλητών οδήγησε σε κάποια κοινά χαρακτηριστικά. Κατά τον ίδιο ακριβώς τρόπο, τα ρωσικά και οι τουρανικές γλώσσες σχηματίζουν μια «γλωσσική ένωση» και προορίζονται να έρθουν σε όσο το δυνατόν στενότερη επαφή. Κι αν αυτό συνέβαινε, συμπέραναν σε ένα άλμα λογικής ο Τρουμπετσκόι και ο Γιάκομπσον, το ίδιο θα πρέπει να αλήθευε για οτιδήποτε άλλο στον ρωσικό και τον τουρανικό πολιτισμό. Άρα, σε αντίθεση με το ευρωπαϊκό αποικιακό οικοδόμημα των αυτοκρατοριών, η ρωσική κατάκτηση των λαών της Σιβηρίας, του Καυκάσου και της Κεντρικής Ασίας, ήταν απολύτως «φιλική»· ένα επιχείρημα τόσο παράλογο έδωσε το έναυσμα να γραφούν μερικά από τα πιο ευφάνταστα κείμενα της Ευρασιατικής ιστοριογραφίας. Η Ουκρανία αποτέλεσε εξαρχής ένα σημείο τριβής, οι Ευρασιατιστές είχαν να αντιμετωπίσουν τους Ουκρανούς εθνικιστές στη διασπορά. Από τη δική τους οπτική, όλοι οι Ευρασιατιστές αποδείκνυαν ότι οι Ουκρανοί οι οποίοι συμμερίζονταν τον ευρωπαϊκό πολιτισμό, δεν ανήκαν στη Ρωσία. Τι ακριβώς εξασφάλιζε το κοινό πεπρωμένο σε μια ομάδα ανθρώπων; Η απάντηση ήταν: η γεωγραφία, αυτό που ο Σαβίτσκυ αποκαλούσε mestorazvitie – «τοπογένεση» ή, κυριολεκτικά, τοπική ανάπτυξη. Το γεωγραφικό περιβάλλον διαμορφώνει τον πολιτισμό, ισχυριζόταν· έτσι, οι λαοί της Ευρασιατικής στέπας, η οποία εκτείνεται από την Ουγγαρία μέχρι τη Μαντζουρία, οφείλουν να παρουσιάζουν κοινή ψυχολογία, άρα να έχουν και αρμονικές σχέσεις. Κατά τον ίδιο τρόπο, σκέφτηκε ο Σαβίτσκυ, ένα αγεφύρωτο χάσμα θα πρέπει πάντα να χωρίζει τον «ωκεάνιο» από τον «ηπειρωτικό» πολιτισμό. Ο ηπειρωτικός πολιτισμός υιοθετεί το ρίσκο, την επιχειρηματικότητα και τον ατομισμό –σκεφθείτε την αναγεννησιακή Ιταλία, τη δημοκρατική Ολλανδία ή την αυτοκρατορική Βρετανία–, ενώ ο ωκεάνιος προτιμά την παράδοση, τον συντηρητισμό και τη συλλογικότητα. Ο ηπειρωτικός κόσμος ευνοεί την συγκεντρωτική αυταρχική διοίκηση, η οποία ευθύνεται για το ότι «η ίδια η γεωγραφία» προκαθόρισε ότι η ρωσική διοίκηση θα ήλεγχε την αχανή έκταση που εκτείνεται από την Πολωνία μέχρι τον Ειρηνικό. Η «ηπειρωτικότητα» υπαγορεύει την απομόνωση από ξένες επιρροές μέσω της οικονομικής και της κοινωνικής «αυτάρκειας». Προπαντός, αυτός ο «Ρωσικός κόσμος» πρέπει να παραδεχθεί ότι ο μεγαλύτερος εχθρός του είναι και θα είναι πάντα ο Δυτικός Φιλελευθερισμός. Εσφαλμένα οι Μπολσεβίκοι υιοθέτησαν τον δυτικό, αθεϊστικό Μαρξισμό, ορθά όμως καθιέρωσαν τον ολοκληρωτικό έλεγχο στις ζωές των ατόμων εν ονόματι ενός ανώτερου ιδανικού. «Η σύγχρονη δημοκρατία οφείλει να υποχωρήσει έναντι της ιδεοκρατίας», ισχυριζόταν ο Τρουμπετσκόι, αναφερόμενος σε κυριαρχία βασισμένη σε αφηρημένα ιδεώδη. Η πλουραλιστική δημοκρατία δεν συνεπάγεται μια ομοιόμορφη και εφ’ όλης της ύλης φιλοσοφία της ζωής, η ιδεοκρατία όμως το κάνει. Έτσι, «η ιδεοκρατία προϋποθέτει την επιλογή του κυβερνώντος κλιμακίου σύμφωνα με την πίστη του σε μία και μόνον κοινή ιδέα διακυβέρνησης, … ενωμένου σε μία μοναδική ιδεολογική κρατική οργάνωση», η οποία «θα ελέγχει όλες τις πτυχές της ζωής». Αυτή η συλλογικότητα «μας βεβαιώνει ότι και τα τελευταία ίχνη του ατομισμού θα εξαφανιστούν», και μία κοινή άποψη θα γίνει «το αναπαλλοτρίωτο συστατικό» του ψυχισμού ενός εκάστου. Εξαρχής λοιπόν ο Ευρασιατισμός δεν αποτελούσε μια εναλλακτική του ολοκληρωτισμού, αλλά μια διαφορετική μορφή του. Οι Δυτικοί φιλελεύθεροι, εξηγεί ο Τρουμπετσκόι, ασπάζονται δήθεν οικουμενικές αξίες, όπως τα ανθρώπινα δικαιώματα, η πρόοδος και ο κοσμοπολιτισμός. Βλέποντας τους ανθρώπους ως άτομα, περιφρονούν τις εθνικές κουλτούρες και θεωρούν οπισθοδρομικό τον σεβασμό στην παράδοση. Η υπεροχή του Δυτικού πολιτισμού, υποθέτουν, έγκειται στην ανακάλυψη οικουμενικών εννοιών, οι οποίες υποτίθεται ότι είναι τόσο απαλλαγμένες από τις τοπικές προκαταλήψεις όσο η λογική και τα μαθηματικά. Έτσι, οι Δυτικοί παρουσιάζουν σαφώς τις ευρωπαϊκές αξίες ως αντικειμενικές. Εκείνοι οι μη-Ευρωπαίοι που αποδέχονται αυτή την αξίωση, όπως την αποδέχθηκαν πολλοί στη Ρωσία και άλλες εκσυγχρονιστικές κουλτούρες, φιλοδοξούν να γίνουν πιο «πολιτισμένοι» μέσω του διεξοδικού εκδυτικισμού, ενός ακατόρθωτου στόχου που οδηγεί κατ’ ανάγκην στην περιφρόνηση του εαυτού. Το βιβλίο που υπήρξε ο καταλύτης για το Ευρασιατικό κίνημα, το έργο του Τρουμπετσκόι Ευρώπη και ανθρωπότητα (1920), επιλεγμένα αποσπάσματα του οποίου παρουσιάζονται στον πρώτο τόμο των Θεμελίων του Ευρασιατισμού, υποστηρίζει «το ισοδύναμο και την ποιοτική αναντιστοιχία όλων των πολιτισμών και όλων των λαών στον πλανήτη. … Δεν υπάρχουν ανώτεροι και κατώτεροι πολιτισμοί, υπάρχουν απλώς όμοιοι και ανόμοιοι». Τα ευρωπαϊκά επιχειρήματα περί του αντιθέτου δεν είναι παρά «ένα μέσον για να εξαπατάται ο κόσμος και να δικαιολογούνται οι ιμπεριαλιστικές και αποικιακές πολιτικές … των “μεγάλων δυνάμεων”», δηλαδή όλων των μεγάλων δυνάμεων πλην της Ρωσίας. Κατά τρόπο αρκετά εντυπωσιακό, ο σχετικισμός του Τρουμπετσκόι τον οδηγεί στο συμπέρασμα ότι λόγω της ισότητας των πολιτισμών, οι Ευρωπαίοι, που κάνουν άλλες υποθέσεις, είναι χειρότεροι από όλους τους άλλους. Όλοι είναι ίσοι, κάποιοι όμως είναι λιγότερο ίσοι από τους άλλους. Άρα, οι μη Δυτικοί θα πρέπει να ενωθούν κατά των Δυτικών, επειδή, για τους σχετικιστές, «οι συνέπειες του εξευρωπαϊσμού» είναι «το απόλυτο κακό». Όλες οι χώρες θα πρέπει να παραδεχθούν ότι «μόνο μία αληθινή αντιμετώπιση υπάρχει: μεταξύ των Ρωμανο-Γερμανικών λαών και των υπόλοιπων λαών του κόσμου, μεταξύ της Ευρώπης και της ανθρωπότητας». 4. Ο Λεβ Γκουμιλιόφ, ο οποίος αλληλογραφούσε με τον Σαβίτσκυ, ανέπτυξε τις ευρασιατικές ιδέες με ευφάνταστους και, κατά καιρούς, γελοίους τρόπους. Γιος δύο μεγάλων ποιητών, του Νικολάι Γκουμιλιόφ κα της Άννας Αχμάτοβα, ο Γκουμιλιόφ καυχιόταν για ένα γενεαλογικό δέντρο που προκαλούσε την προσοχή μας. Σε μια χώρα όπου η ποίηση διέθετε μεγάλο γόητρο, οι διώξεις των γονιών του –ο πατέρας του εκτελέστηκε και η μητέρα του στοχοποιήθηκε και καταγγέλθηκε ενώπιον όλου του έθνους– απλώς συνέβαλαν στο κληρονομικό χάρισμα του Γκουμιλιόφ, το οποίο ενισχύθηκε ακόμα περισσότερο μετά από δυο φυλακίσεις στο Γκουλάγκ. («Μία για τον μπαμπά και μία για τη μαμά», του άρεσε να λέει). Γεννημένος το 1912, ο Γκουμιλιόφ έγινε ειδήμων στα ζητήματα των Μογγόλων, των Τούρκων και άλλων λαών της Κεντρικής Ασίας. Τα βιβλία του, συναρπαστικά γραμμένα, μερικά από τα οποία μπόρεσαν να δημοσιευτούν μόνο στην περίοδο της Γκλάσνοστ, αμφισβήτησαν τις παραδοσιακές αφηγήσεις της ρωσικής ιστορίας και ανέπτυξαν τη δική του μορφή εθνολογίας, την οποία ο ίδιος αποκαλούσε μία νέα θετική επιστήμη. Όπως ο Μαρκ Μπάσιν τονίζει στο φωτισμένο βιβλίο του Το μυστήριο Γκουμιλιόφ, θα ήταν δύσκολο να μεγαλοποιηθεί η επιρροή του Γκουμιλιόφ. Τελικά, έχαιρε της υποστήριξης των υψηλών κλιμακίων του Κομμουνιστικού Κόμματος, του Γενικού Επιτελείου των Ενόπλων Δυνάμεων, και του Υπουργείου Εξωτερικών. To 1995 η Κρατική Δούμα βράβευσε ένα από τα βιβλία του για τη Ρωσική Ιστορία με ένα διακεκριμένο βραβείο. Το βιβλίο εγκρίθηκε από το Υπουργείο Παιδείας της Ρωσικής Ομοσπονδίας ως εγχειρίδιο του Γυμνασίου και εκδόθηκε με τιράζ 100.000 αντίτυπα. Οι έπαινοι του Γκουμιλιόφ για τους λαούς της Κεντρικής Ασίας τον έκαναν επίσης ήρωα του αυταρχικού, πρώην προέδρου του Καζακστάν, του Νουρσουλτάν Ναζαρμπάγιεφ. Στην Αστάνα, πρωτεύουσα του Καζακστάν, οι φοιτητές φοιτούν στο Ευρασιατικό Εθνικό Πανεπιστήμιο Γκουμιλιόφ, ενώ ο Ναζαρμπάγιεφ, στην εκατοστή επέτειο από τη γέννηση του Γκουμιλιόφ, έδωσε προς τιμήν του το όνομά του σε μια βουνοκορφή. Στη Ρωσία, οι ιδέες του διεισδύουν παντού και οι κεντρικοί όροι του –«παθιασμένος», «συμπληρωματικός», «χίμαιρα» και άλλοι– έχουν περάσει στην καθομιλουμένη. Ο Γκουμιλιόφ έφθασε στην κεντρική ιδέα του στο Γκουλάγκ, όπου, χωρίς χαρτί, με κάποιο τρόπο (λέει η ιστορία), μηχανεύτηκε να γράψει ένα βιβλίο πάνω σε χαρτί που χρησιμοποιούνταν για περιτύλιγμα των τροφίμων. Οι θεωρίες του παρουσιάζουν μια φανταστική περιήγηση στην ψευδοεπιστήμη, η οποία κάνει θραύση στη Ρωσία, ακόμα και μεταξύ σοβαρών λογίων και επιστημόνων. Κατά την άποψη του Γκουμιλιόφ, μια εθνική ομάδα, την οποία ο ίδιος αποκαλεί «έθνος», («έθνη» στον πληθυντικό), δεν αποτελεί κοινωνικό αλλά βιολογικό φαινόμενο, κάτι ανάλογο με ένα κοπάδι ή μια αγέλη μεταξύ των άλλων ζώων. Αναπτυσσόμενο σύμφωνα με τους βιοχημικούς νόμους, ένα έθνος «συνιστά μια βιοφυσική πραγματικότητα. … Το εθνικό ανήκειν το οποίο εκδηλώνεται στην ανθρώπινη συνείδηση, δεν αποτελεί προϊόν της… συνείδησης». Ο Γκουμιλιόφ ισχυρίζεται ότι, επειδή τα έθνη είναι ριζωμένα στη βιολογία, αντανακλούν το ανθρώπινο ένστικτο της διαίρεσης των ανθρώπων σε «εμάς» και «αυτούς». Άρα, σε αντίθεση με τους στοχαστές του Διαφωτισμού, η αίσθηση του ανήκειν δεν μπορεί να επεκταθεί στην ανθρωπότητα ως σύνολο, επειδή τότε δεν θα υπήρχε το «αυτοί» για να προσδώσει νόημα στο «εμείς». Στο ίδιο σχεδόν πνεύμα, ο Τρουμπετσκόι διατήρησε την αμφίβολη αναλογία του, ισχυριζόμενος ότι όπως τα φωνήματα έχουν νόημα μόνον κατ’ αντιπαράθεση προς άλλα φωνήματα, άρα η «ανθρωπότητα» δεν θα μπορούσε να είναι μια ομάδα με νόημα, επειδή δεν υπάρχει τίποτα προς το οποίο θα μπορούσε να αντιπαρατεθεί. Ο Γκουμιλιόφ θεώρησε ότι η εθνογένεση (ο σχηματισμός των εθνών) απαιτεί τεράστιο έργο (με τη σωματική έννοια). … Και για να κάνουμε αυτό το έργο, είναι απαραίτητη ενέργεια, μια πολύ συνηθισμένη ενέργεια υπολογίσιμη σε κιλά, μέτρα ή θερμίδες. … Επιτρέψτε μου να σας εξηγήσω. Οι πέτρινοι ογκόλιθοι στην κορυφή των πυραμίδων δεν υψώθηκαν εκεί από [συνειδητή] εθνική αυτογνωσία, αλλά από τη μυϊκή δύναμη των Αιγυπτίων εργατών με βάση την ρυθμική ιαχή «έι-οπ, έι-οπ!». Από κάπου πρέπει να προέρχεται αυτή η ενέργεια. Δεν μπορεί να προέρχεται από τη συνείδηση των ατόμων ή από το άμεσο περιβάλλον τους. Μια τέτοια άποψη, κατά τον Γκουμιλιόφ, «παραβιάζει τον νόμο διατήρησης της ενέργειας». Άρα, κατ’ αυτόν η ενέργεια πρέπει να προέρχεται από το εξώτερο Διάστημα. Ειδάλλως, «η εντροπία … θα λείαινε όλες τις εθνικές διαφορές και θα μετέτρεπε την διαφορετικότητα της ανθρώπινης φυλής σε μια ανέκφραστη ανθρωπόσφαιρα». Η Γη δέχεται «από το εξώτερο Διάστημα περισσότερη ενέργεια από όση χρειάζεται προκειμένου να διατηρήσει την ισορροπία της βιόσφαιρας», και από αυτή την περίσσια ενέργεια αντλεί η εθνογένεση. Η διαδικασία λειτουργεί ως εξής: Στη διάρκεια κάποιων περιόδων του ηλιακού κύκλου, «οι αμυντικές ικανότητες της ιονόσφαιρας μειώνονται, επιτρέποντας σε μεμονωμένες δέσμες ενέργειας να προσεγγίσουν την επιφάνεια της Γης». Η ενέργεια αυτή προκαλεί γενετικές μεταλλάξεις, δημιουργώντας λίγους ανθρώπους προικισμένους με μεγάλο «πάθος». Οι παθιασμένοι αυτοί άνθρωποι έχουν την ικανότητα να απορροφούν μεγάλες ποσότητες ενέργειας από το περιβάλλον. Όπως οι λέμμοι, τα μικρά τρωκτικά της τούνδρας, ή τα σμήνη των ακρίδων καταναλώνουν μερικές φορές μεγάλη ενέργεια με στόχο την αυτοκαταστροφή τους, έτσι και οι «παθιασμένοι» υπερβαίνουν το ένστικτο της αυτοσυντήρησης. Διακινδυνεύουν προκειμένου να εκπληρώσουν μεγάλα έργα, χωρίς κανέναν άλλο λόγο παρά απλώς και μόνο να τα εκπληρώσουν. Γιατί ο Μέγας Αλέξανδρος και ο στρατός του πορεύτηκαν μέχρι την Ινδία, όταν δεν μπορούσαν να ελπίζουν ότι θα έπαιρναν τα λάφυρά τους πίσω στη Μακεδονία; Αυτό θα πρέπει να το έκαναν λόγω «πάθους». Ο Γκουμιλιόφ θεωρούσε το «πάθος» ως τη μεγαλύτερη ανακάλυψή του, εφόσον αυτό ερμηνεύει ό,τι δεν μπόρεσε ποτέ να ερμηνεύσει καμιά κοινωνική θεωρία. Ηρωισμός, αυτοθυσία, η υπέρτατη αφοσίωση σε ένα ιδανικό ασχέτως των συνεπειών που θα μπορούσε αυτή να έχει για κάποιον, για τους αγαπημένους του ή τους φίλους του. Οι πράξεις αυτές που διαμορφώνουν τον κόσμο μακροπρόθεσμα, δεν μπορούν να ερμηνευθούν με λογικές, κοινωνικο-επιστημονικές θεωρίες, επειδή δεν είναι λογικές και η προέλευσή τους είναι μάλλον βιολογική παρά κοινωνική. 5. Χρησιμοποιώντας την «επαγωγή», οι «παθιασμένοι» προσελκύουν άλλους, οι οποίοι εξακολουθούν να προσελκύουν άλλους, έως ότου σχηματιστεί μια εθνική ομάδα. (Έτσι αντικρούει ο Γκουμιλιόφ τις περί ρατσισμού κατηγορίες). Δεν είναι η ράτσα αυτή που συνδέει στους ανθρώπους στο πλαίσιο ενός έθνους. Είναι το «συμπεριφορικό στερεότυπο». Ένα ορισμένο συμπεριφορικό στερεότυπο φαίνεται φυσικό στα μέλη ενός έθνους, παράξενο όμως στα μέλη άλλων εθνών. Ο Μπάσιν αναφέρει το παράδειγμα του Γκουμιλιόφ, όπου ένας Ρώσος, ένας Τάταρος, ένας Γερμανός και κάποιος Καυκάσιος βρίσκονται σε ένα τραίνο και συναντούν ένα νεαρό που παρενοχλεί μια γυναίκα. «Ξέρω, όλοι μας το ξέρουμε ότι ο Ρώσος θα του πει: “Έϊ νεαρέ, θα σε μαγκώσουν. Κοίτα να κατέβεις στην επόμενη στάση”». Ο Γερμανός θα χρησιμοποιήσει το κουδούνι για να καλέσει την αστυνομία, ο Καυκάσιος «απλώς θα χάσει την αυτοκυριαρχία του και θα χτυπήσει κατάμουτρα τον υβριστή», ενώ ο Τάταρος «θα γυρίσει και θα φύγει αμίλητος». Τα στερεότυπα συμπεριφοράς αναπτύσσονται ως αντιδράσεις στο φυσικό περιβάλλον, κι έτσι οι άνθρωποι της στέπας αναγκαστικά διαφέρουν από όσους ζουν κοντά στη θάλασσα. Εδώ ο Γκουμιλιόφ ασπάζεται την ιδέα του Σαβίτσκυ για την τοπογένεση. Η εντροπία, ισχυρίζεται ο Γκουμιλιόφ, επιβεβαιώνει ότι η ενέργεια του πάθους μειώνεται σε ένα μαθηματικώς υπολογίσιμο ποσοστό. Γι’ αυτό και όλα τα έθνη περνούν από μια σειρά επακριβώς καθορισμένων σταθμών ώσπου μετά από 1.500 χρόνια να γίνουν «λείψανα», όπως συνέβη με τους αρχαίους Χαζάρους, τη φυλή της Κεντρικής Ασίας, και τους Γιακούτιους της Σιβηρίας. Ο Λεβ Γκουμιλιόφ το 1983. Η φωτογραφία προέρχεται από το akhmatova.org το οποίο πλέον δεν λειτουργεί. Αν το έθνος ζει μεταξύ άλλων εθνών, οι σχέσεις μπορούν να είναι είτε φιλικές είτε εχθρικές, να εξαρτώνται από τα στερεότυπα της συμπεριφοράς τους και να συμφωνούν με τους φυσικούς νόμους. Ομάδες καλά προσαρμοσμένες μεταξύ τους απολαμβάνουν την «συμπληρωματικότητα». Αυτή, λέει ο Γκουμιλιόφ, είναι εμφατικά η περίπτωση με τους Ρώσους και τους άλλους λαούς της στέπας. Προγενέστεροι ιστορικοί θεώρησαν τους Μογγόλους κατακτητές της Ρωσίας (τη λεγόμενη «Χρυσή Ορδή») μια βαρβαρική και εχθρική δύναμη, ένα λάθος που ο Γκουμιλιόφ αποκαλεί «Μαύρο Θρύλο». Ήταν κατασκευασμένο, όπως σχεδόν οτιδήποτε άλλο θα πρέπει να εξηγήσει ο Γκουμιλιόφ, από κακούς Δυτικούς που είχαν την πρόθεση να διχάσουν Σλαβικούς και Τουρανικούς λαούς. Καταρχάς, σύμφωνα με τον Γκουμιλιόφ, οι Ρώσοι δεν κατακτήθηκαν από τους Μογγόλους (που οι στρατοί τους κατέστρεψαν ολόκληρες πόλεις), αλλά υποτάχθηκαν οικειοθελώς. Αν δεν υπήρχαν οι Μογγόλοι, τόσο η Ρωσία όσο και οι Σλάβοι της Δύσης θα είχαν υποκύψει στην κυριαρχία των Δυτικών που σκόπευαν να καταστρέψουν τον πολιτισμό τους. Ο Γκουμιλιόφ ισχυρίζεται ότι το ρωσικό έθνος σχηματίστηκε στη μάχη του Κουλικόβο το 1380, η οποία παρουσιάζεται παραδοσιακά στη Ρωσία ως η πρώτη μεγάλη νίκη των Ρώσων κατά των Μογγόλων. Ο Γκουμιλιόφ μας προσφέρει μια εντελώς διαφορετική εκδοχή της μάχης. Οι Ρώσοι πολέμησαν με μια απλή φατρία της Χρυσής Ορδής, η οποία διοικούνταν από τον «παράνομο» στρατιωτικό διοικητή Μαμάι, ο οποίος έχαιρε της υποστήριξης των Γενοβέζων εμπόρων. Μόλις νίκησαν τον Μαμάι, οι Ρώσοι επέδειξαν την νομιμοφροσύνη τους στον «νόμιμο» διοικητή, τον Τοχταμίς. Προκειμένου να εξασφαλιστεί, ο Τοχταμίς συνέχισε να καίει τη Μόσχα, αλλά ο Γκουμιλιόφ αποδεικνύεται αρκούντως δημιουργικός ώστε να μας εξηγήσει και αυτό το αφύσικο γεγονός. Αν τα έθνη αποτελούν βιολογικά φαινόμενα, τότε έχει σημασία να διατηρήσουν τη δεξαμενή των γονιδίων τους· συνεπώς θα πρέπει να αποφευχθεί η εξωγαμία. Μερικές φορές οι διασταυρώσεις δημιουργούν ένα νέο έθνος, συνήθως όμως παραμορφώνουν ή καταστρέφουν ένα υπάρχον. «Ποτέ ωστόσο αυτό δεν συμβαίνει χωρίς να αφήσει ένα ίχνος», γράφει ο Γκουμιλιόφ. «Να γιατί η περιφρόνηση έναντι της εθνολογίας, είτε στην κλίμακα ενός κράτους ή μιας χώρας, είτε μιας ένωσης φυλών ή μιας μονογαμικής οικογένειας, θα πρέπει να χαρακτηριστεί ανευθυνότητα, και μάλιστα εγκληματική όσον αφορά τους απογόνους». Το χειρότερο που μπορεί να συμβεί σε ένα έθνος, είναι η μεταμόρφωση σε «χίμαιρα», με την οποία ο Γκουμιλιόφ δεν εννοούσε έναν αντικατοπτρισμό αλλά ένα τέρας – «έναν συνδυασμό στοιχείων που δεν συνδέονταν οργανικά», όπως στήθος με κεφάλι λιονταριού, σώμα κατσίκας και φιδίσια ουρά. «Ένα παράδειγμα χιμαιρικής σχέσης στη ζωολογία», εξηγούσε, είναι αυτό που διαμορφώνεται όταν το παράσιτο της ταινίας είναι παρόν στο εσωτερικό των οργάνων ενός ζώου. … Επιβάλλοντας την αυξανόμενη εισροή τροφής και εισάγοντας τις ορμόνες του στο αίμα και στη χολή του ξενιστή οργανισμού, το παράσιτο μεταβάλλει τη βιοχημεία του ξενιστή του. Κατά τον ίδιο τρόπο, ένα παράσιτο έθνος «απομυζά την τροφή του από το αυτόχθον έθνος». Οι Εβραίοι αποτελούν τυπικό παράδειγμα για τον Γκουμιλιόφ και το μίσος του εναντίον τους τού γίνεται έμμονη ιδέα. Η αυτοκρατορία της Βαβυλώνας έπεσε, υποθέτει ο Γκουμιλιόφ, επειδή οι σύμβουλοι του βασιλιά ήταν Εβραίοι οι οποίοι, αποκομμένοι από τη γεωγραφία, παραμέλησαν τη συντήρηση των αρδευτικών δικτύων της Βαβυλώνας, πράγμα που οδήγησε σε σιτοδεία και πολιτισμική κατάρρευση. Πολύ δε περισσότερο, οι Εβραίοι παντρεύονταν γυναίκες της φυλής τους με στόχο να παράγουν γενεές «“μιγάδων” ή “μπάσταρδων” απογόνων», οι οποίοι τελικά κατέλαβαν την εξουσία εν ονόματι των παρείσακτων. Εβραίοι ή όχι, οι φαντασιακοί παρείσακτοι απορρίπτουν τυπικά τον υλικό κόσμο, όπως το έχουν κάνει διάφορες γνωστικιστικές ομάδες – μεταξύ των οποίων οι Μανιχαϊστές, οι Ζωροάστρες Μαζδαϊστές και οι Αλβιγηνοί. Ασπαζόμενοι «βαμπιρικές έννοιες που ενσαρκώνουν μια βαθιά και διαβολική αίσθηση του σκοπού», ενστερνίζονται μια κοσμοθεωρία αποκομμένη από το περιβάλλον, που αρνείται τη ζωή, ανάγουν σε φετίχ τον γραπτό λόγο, υιοθετούν ψέματα για λόγους αρχής και εφαρμόζουν διαφορετική ηθική για τους ίδιους σε σχέση με τους άλλους. Ο Γκουμιλιόφ ισχυρίζεται πως τα ιερά εβραϊκά βιβλία Ταλμούδ και Καμπαλά, τα οποία προφανώς ο ίδιος γνωρίζει μόνο από ιστορίες των Ρώσων αντισημιτών, αναφέρουν ότι ο Εβραίος θεός που μίλησε στον Μωυσή ήταν όντως ένας δαίμονας, φίλος καρδιακός του Σατανά. Ισχυρίζεται επίσης ότι το Ταλμούδ καθοδηγεί τους Εβραίους «να σκοτώνουν τους καλύτερους μεταξύ των γκογίμ».[1] Αποτελεί σημαντικό χαρακτηριστικό του Ρωσικής σκέψης το ότι δημιουργικά πνεύματα εξακολουθούν να επινοούν νέες θεωρίες που δαιμονοποιούν τους Εβραίους. 6. Στα χρόνια του Γιέλτσιν, μια εποχή την οποία πολλοί αποκαλούν «Εποχή της Βαϊμάρης»[2] για τη Ρωσία, ο νεαρός μποέμ Αλεξάντρ Ντούγκιν φλέρταρε με τον αποκρυφισμό και άλλες ακροδεξιές ιδέες. Φαίνεται ότι ήταν γοητευμένος από τους Ναζί και, ως λογοτεχνικό ψευδώνυμό του, υιοθέτησε το Χανς Σίβερς, μια παραπομπή στον Βόλφραμ Σίβερς, τον οποίο ο Χίμλερ όρισε διευθυντή μιας ομάδας που μελετούσε το παραφυσικό. Ο Ντούγκιν βρήκε τον δρόμο του προς τον Ευρασιατισμό, τον οποίο συνέδεσε με το έργο των επαγγελματιών της γεωπολιτικής ξεκινώντας από τον Χάλφορντ Μακίντερ, από κοινού με τους στρουκτουραλιστές, τους μεταμοντερνιστές (Ζαν Φρανσουά Λυοτάρ, Ζυλ Ντελέζ), τους Γάλλους υπέρμαχους της παράδοσης (Ρενέ Γκενόν και Αλαίν ντε Μπενουά) και διάφορους Ναζί και πρώην Ναζί, συμπεριλαμβανομένων των Ιούλιου (Τζούλιους) Έβολα, Καρλ Σμιτ και, φυσικά, του Μάρτιν Χάιντεγκερ. Αποτελεί ρουτίνα να αναφερόμαστε στον Ντούγκιν ως «διαβασμένο»· σωστότερο θα ήταν να πούμε ότι «διάβασε στα αρπαχτά». Ανήκει στους δήθεν βαθείς σχολιαστές που αρέσκονται να αποκαλούν τα πράγματα «οντολογικά» και «μεταφυσικά», ενώ εκτοξεύει ασταμάτητα τα ονόματα στοχαστών, με πολλούς από τους οποίους δεν έχει παρά μία επιφανειακή γνωριμία. Αν υπάρχουν όροι της μόδας για να εκμεταλλευθεί –όπως «rhizome / ρίζωμα», «bricolage / πολυτεχνία», «Dasein / ύπαρξη μέσα στον κόσμο»– το σίγουρο είναι ότι θα τους στοιβάξει τον έναν πάνω στον άλλο. Μιλά για τον «ερμηνευτικό κύκλο» –το παράδοξο να ερμηνεύουμε ένα ολόκληρο έργο σε σχέση με τμήματα και τα τμήματα σε σχέση με το σύνολο– ωσάν αυτό να σήμαινε μια κοσμοθεωρία. Δημιουργεί σύγχυση με αυτό που θα μπορούσε να αποκληθεί η νέα πρόζα του αυτοκράτορα: Η νέα εποχή του μοντερνισμού, με τα γραμμικά διανύσματα της προόδου και τις μεταμοντέρνες παραμορφώσεις της, … μας παρασέρνει βαθιά στους λαβυρίνθους της αποδόμησης της ατομικής πραγματικότητας και στο ριζωματικό θέμα ή μετα-θέμα. Στην πραγματικότητα, όσο τρελό κι αν ακούγεται, στοχαστές όπως ο Τρουμπετσκόι, ο οποίος προσδιόρισε το φώνημα και συνέβαλε στη θεμελίωση του στρουκτουραλισμού, και ο Γκουμιλιόφ, που είναι ένας μεγαλοφυής λόγιος όσον αφορά τους Μογγόλους και τους λαούς της Κεντρικής Ασίας, σίγουρα θα ένιωθαν αμηχανία στη σκέψη ότι ο διάδοχός τους είναι ο Ντούγκιν. Το πιο επιδραστικό βιβλίο του Ντούγκιν, Οι βάσεις της Γεωπολιτικής, ξεκίνησε ως μία σειρά διαλέξεων στην Ακαδημία του Γενικού Επιτελείου και εξακολουθεί να διανέμεται στις στρατιωτικές σχολές. Όπως παρατήρησε ο ιστορικός Τζων Ντάνλοπ: «Μάλλον δεν υπήρξε άλλο βιβλίο που να κυκλοφόρησε στη Ρωσία κατά τη μετα-κομμουνιστική περίοδο, το οποίο να έχει ασκήσει ανάλογη επιρροή στις ελίτ του στρατού, της αστυνομίας και της εξωτερικής πολιτικής». Και δεν ήταν μόνον οι ελίτ· οι ιδέες του Ντούγκιν –όσες αναφέρονται, ανακυκλώνονται, υιοθετούνται και υφίστανται λογοκλοπή– γεμίζουν τα βιβλιοπωλεία και διαποτίζουν τα ΜΜΕ. Στα τέλη του 1990, η Δούμα[3] δημιούργησε μια επιτροπή γεωπολιτικής και ο Ντούγκιν έγινε σύμβουλος του εκπροσώπου της Δούμας, του Γκενάντι Σελεζνιόφ. Ο Ντούγκιν τονίζει το αποκαλυπτικό στοιχείο του Ευρασιατισμού. Οι Ρώσοι είναι αντιμέτωποι με μια τελική μάχη μεταξύ καλού και κακού, «μία πολιτισμική, φιλοσοφική, οντολογική και εσχατολογική μάχη». Το κακό προσδιορίζεται ποικιλοτρόπως ως Ατλαντισμός (αντιτίθεται «στα πάντα» στον Ευρασιατισμό), ως «μοντερνισμός» («το απόλυτο κακό), ως η Αμερική («μια χώρα του απόλυτου κακού»), και υπεράνω όλων ως φιλελευθερισμός, ο οποίος, λέει ο Ντούγκιν, ότι σήμερα είναι παντοδύναμος επειδή το κακό είναι ισχυρότερο στη συντέλεια του κόσμου. Ο Γκουμιλιόφ φαντάστηκε ότι δημιουργούσε μια επιστήμη, ο Ντούγκιν όμως εκφράζει τον σκοπό έναντι της «υλιστικής φυσικής», έναντι του Φράνσις Μπέικον και της υπεροχής των ποσοτικών αντιλήψεων και των κοσμικών θεωριών. Στον πρόλογο του Ευρασιατική αποστολή απορρίπτει επίσης το «ομογενές διάστημα», τον «γραμμικό χρόνο», και την «πρόοδο». Η λογική δεν είναι το φόρτε του. Η πρόοδος, εξηγεί, αποτελεί μια μορφή ρατσισμού επειδή η παραδοχή ότι το παρόν είναι ανώτερο του παρελθόντος, συνιστά ταπείνωση όλων αυτών που έζησαν στο παρελθόν, προσβολή στην τιμή και την αξιοπρέπεια των προγόνων μας … και βιασμό των δικαιωμάτων των νεκρών. … Η ιδεολογία της προόδου εκπροσωπεί την ηθική γενοκτονία των παρελθουσών γενεών, εν ολίγοις, τον πραγματικό ρατσισμό. Κατά την άποψη του Ντούγκιν, ο Ευρασιατισμός, καταλλήλως προσαρμοσμένος, παρέχει την καλύτερη ιδεολογία της αντίστασης στον φιλελευθερισμό. Η Ρωσία οφείλει να καθοδηγήσει όχι μόνο τους λαούς της στέπας αλλά και κάθε καταπιεσμένο από τη Δύση. Υπ’ αυτήν την έννοια, η Ευρασία βρίσκεται παντού. Ο Ντούγκιν αποκαλεί αυτόν τον ενημερωμένο Ευρασιατισμό «Τέταρτη πολιτική θεωρία» και τον επεξεργάζεται στο ομώνυμο βιβλίο του. Απορρίπτοντας ολοκληρωτικά την πρώτη θεωρία, τον φιλελευθερισμό, ο Ευρασιατιασμός δανείζεται γενναιόδωρα στοιχεία από τις άλλες δυο, τον κομμουνισμό και τον φασισμό. Όπως ο Λένιν και ο Στάλιν, ο Ντούγκιν συνηγορεί χρησιμοποιώντας οποιοδήποτε μέσο στον αγώνα κατά του Αμερικανού που ρουφάει το αίμα, του ολιγαρχικού, φιλελεύθερου καθάρματος». Και πρέπει να πάψουμε να παρουσιάζουμε τον Χίτλερ σαν μπαμπούλα, επειδή, εκτός του αντισημιτισμού του, ο Ναζισμός δεν ήταν χειρότερος από τον φιλελευθερισμό, για να μην πούμε ότι ήταν καλύτερός του. Όπως οι πρώιμοι Ευρασιατιστές, ο Ντούγκιν υποστηρίζει ότι όλοι οι πολιτισμοί είναι ίσοι και μη μετρήσιμοι, κάνει όμως μια εξαίρεση για τους Αμερικανούς, που δεν διαθέτουν «βαθιά ταυτότητα» επειδή στερούνται μιας «προνεωτερικής κληρονομιάς». Δείχνοντας μιαν ανάλογη περιφρόνηση στην αντίφαση, ο Ντούγκιν ζητά να μην κυριαρχεί καμία χώρα στις υπόλοιπες, ενώ ισχυρίζεται ότι η Ρωσία οφείλει να εξαπολύσει όλες τις δυνάμεις της στον πόλεμο κατά της Αμερικής. Αν το Ουζμπεκιστάν και το Τουρκμενιστάν δεν θέλουν να ενωθούν με τη Ρωσία, τούτο οφείλεται στο γεγονός και μόνον ότι «θέλουν να εκμεταλλευθούν την προσφάτως αποκτημένη εθνική κυριαρχία τους για ίδιον όφελος», πράγμα που θα μπορούσε κανείς να σκεφτεί πως αυτό ακριβώς θα έπρεπε να κάνουν τα κράτη. Ο Ντούγκιν εκφράζει ιδιαίτερη εχθρότητα κατά της ανεξάρτητης Ουκρανίας επειδή, παρά την πολιτιστική και γλωσσική συνάφειά της με τη Ρωσία, εκείνη πρόδωσε ύπουλα τον ίδιο της τον ρόλο ως μέρος του Ρωσικού κόσμου. Το 2014, μήνες προτού αυτό συμβεί, ζητούσε την κατάκτηση της ανατολικής Ουκρανίας και μάλιστα αναβίωσε τον όρο του 18ου αιώνα για την περιοχή –Новороссия / Νοβοροσίγια / Νέα Ρωσία– προτού καν το Κρεμλίνο αρχίσει να τον χρησιμοποιεί. Σε ένα δημοσιογράφο είπε: «Σκοτώστε! Σκοτώστε! Σκοτώστε! Δεν μπορεί να υπάρξει άλλη συζήτηση». Τώρα ζητά από τον Πούτιν να εξαπολύσει ακόμα πιο ανελέητο πόλεμο. Χωρίς να διαστρέφει τον πρώιμο Ευρασιατισμό, η δίψα του Ντούγκιν για αίμα παρουσιάζει την προβλέψιμη ανάπτυξή του. Όπως συχνά συνέβη στην Ιστορία, η Ρωσία εκδηλώνει τις συνέπειες του αυτοπροσδιορισμού βάσει μίας ιδέας. Εν ονόματι της δικαιοσύνης δημιουργεί κάποιος μια ιδεοκρατία και διαιρεί τον κόσμο στο απόλυτο κακό και το απόλυτο καλό. Οι άμεσοι γείτονες είναι αυτοί που δεινοπαθούν πρώτοι. 7. Σε ένα βαθμό που δεν αντιλήφθηκαν οι Δυτικοί, το ζήτημα της εθνικής ταυτότητας διαμόρφωσε την ρωσική εξωτερική πολιτική κατά την περασμένη δεκαετία και ευθύνεται για τη δραματική αλλαγή στη συμπεριφορά της Ρωσίας, από την ειρηνική σκέψη για οικονομική ανάπτυξη σε επιθετικές ενέργειες ώστε να κυριαρχήσει στους γείτονές της. Από τότε που ο Πούτιν ανέλαβε την προεδρία το 2012, το Ευρασιατικό λεξιλόγιο εγκαταστάθηκε στους λόγους του, στα άρθρα των εφημερίδων και στις τηλεοπτικές εμφανίσεις του. Οι ρωσικές ελίτ ασπάστηκαν τις ευρασιατικές αντιλήψεις προσδιορίζοντας τη Ρωσία ως έναν ξεχωριστό πολιτισμό. Η Δύση έγινε ο φιλελεύθερος «Ατλαντικός», που σκοπεύει να καταστρέψει τον Ρωσικό πολιτισμό, ενώ ο Ρωσικός πατριωτισμός είναι τώρα ζήτημα «πάθους». Στο έργο του Μαύρος άνεμος, άσπρο χιόνι, ο Τσαρλς Κλόβερ καταδεικνύει με οξυδέρκεια ότι ο Πούτιν χάρηκε αφήνοντας τις χώρες της Βαλτικής να αποχωρήσουν, έστω και αν αυτές έχουν μεγάλους ρωσικούς πληθυσμούς, δεν ίσχυσε όμως το ίδιο για τη Γεωργία, το Καζακστάν, και ειδικά την Ουκρανία. Η διαχωριστική γραμμή που ο Πούτιν τράβηξε μεταξύ «δικών μας» και «μη δικών μας», δηλώνει ο Κλόβερ, ακολουθεί «μια στρατηγική και πολιτιστική λογική εκπληκτικά συντονισμένη με τις θεωρίες των Ευρασιατιστών». Οι Βαλτικές χώρες αποτελούν τμήμα του Ευρωπαϊκού πολιτισμού, η Ουκρανία ανήκει στην Ευρασία. Επανειλημμένως ο Πούτιν τόνισε ότι οι Ευρασιατικοί πολιτισμοί ανήκουν από κοινού σε μία και μοναδική πολιτεία υπό Ρωσική ηγεσία. Θεώρησε τη νέα του «Ευρασιατική Ένωση» με το Καζακστάν, όχι απλώς μια εμπορική συμφωνία αλλά επίσης, κι αυτό είναι το σημαντικότερο, μια ένωση λαών που ανήκουν σε ένα και μόνο «πολιτισμό». Η ταυτότητα αυτού του πολιτισμού, εξήγησε, δεν βασίζεται στην εθνικότητα αλλά στην κουλτούρα – «στη διαφύλαξη της ρωσικής πολιτισμικής κυριαρχίας, φορείς της οποίας δεν είναι μόνο οι Ρώσοι λόγω εθνικότητας αλλά και όλοι όσοι φέρουν αυτή την ταυτότητα ασχέτως της ρωσικής εθνικότητας». Η αντίληψη αυτή μιας ευρύτερης πολιτισμικής ταυτότητας που υπερβαίνει την εθνικότητα αλλά εξακολουθεί να συνεπάγεται τη ρωσική κυριαρχία είναι βασική ιδέα του Ευρασιατισμού. Πολλές φορές ο Πούτιν προσδιόρισε αρνητικά τον Ευρασιατικό πολιτισμό, ως αντίθετο του παρακμιακού φιλελευθερισμού. Σε συνέντευξή του το 2019 στους Financial Times εξήγησε ότι «η ιδέα του φιλελευθερισμού» έχει «υπερβεί τον σκοπό της» και «είναι πια ξεπερασμένη». Παραμένει όμως επικίνδυνη, επειδή οι ηγέτες της Δύσης θεωρούν ότι οι αξίες τους είναι οι μόνες λογικές. Εκτείνοντας το ΝΑΤΟ ως τα ρωσικά σύνορα, και επιδιώκοντας την ενσωμάτωση παραδοσιακά ρωσικής επικράτειας, εξισώνουν τα συμφέροντά τους με αυτά της ανθρωπότητας και θεωρούν δεδομένο ότι μπορούν απλώς να υπαγορεύσουν οτιδήποτε σε οποιονδήποτε, όπως ακριβώς επιχείρησαν να κάνουν κατά τις πρόσφατες δεκαετίες». Στις 9 Μαΐου 2023 –κατά τη σημαντικότερη γιορτή της Ρωσίας, τον εορτασμό της ήττας της ναζιστικής Γερμανίας– ο Πούτιν επικαλέστηκε τον ρωσικό πατριωτισμό για την τρέχουσα μάχη του εναντίον του φιλελευθερισμού και της Δύσης στην Ουκρανία. Η Δύση μισεί τη Ρωσία, είπε, ακριβώς επειδή εκπροσωπεί διαφορετικές πολιτισμικές αξίες. «Οι δυτικές ελίτ της παγκοσμιοποίησης», επέμενε ο Πούτιν, μετανοούν επειδή οι υποτιθέμενες οικουμενικές αξίες τους αμφισβητήθηκαν και σε απάντηση προκάλεσαν «αιματηρές συγκρούσεις, μίσος, Ρωσοφοβία». Το 2016, ο υπουργός Εξωτερικών Σεργκέι Λαβρόφ σε ένα άρθρο που αναφερόταν στον Γκουμιλιόφ, ισχυρίστηκε ότι οι ενέργειες της Ρωσίας στην Ουκρανία οφείλονταν στην αντίσταση στις απόπειρες των Δυτικών «να στερήσουν από ρωσικές περιοχές την ταυτότητά τους». Σε αντίθεση με την κοσμοθεωρία που η Μέρκελ και άλλοι πεφωτισμένοι Δυτικοί θεωρούν δεδομένη, η Ευρασιατική οπτική θεωρεί αναπόφευκτη την υπαρξιακή πολιτισμική σύγκρουση. Στη σύγκρουση εκείνη, η Ρωσία αποτελεί το θύμα αλαζόνων Δυτικών που επιδιώκουν να επιβάλουν τις ξενόφερτες, «σατανικές» αξίες τους στην υπόλοιπη ανθρωπότητα. Από την άποψη αυτή, ο αγώνας της δεν αφορά την κατάκτηση αλλά τη διατήρηση αυτής ακριβώς της ταυτότητας. Τελικά, πρόκειται επίσης για τη μάχη όλων των μη Δυτικών δυνάμεων που θέλουν να διατηρήσουν τους δικούς τους διακριτούς πολιτισμούς. «Εμείς θα διαφυλάξουμε τη διαφορετικότητα του κόσμου», εξήγησε ο Πούτιν σε έναν τόνο που έδειχνε ότι, όπως στο απώτατο παρελθόν, έτσι και τώρα ο Ρωσικός μεσσιανισμός εξακολουθεί να ακμάζει. © THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS 2024 — Μετάφραση-σημειώσεις: Σταυρούλα Αργυροπούλου [1] Goyim: οι μη Εβραίοι. [2] Παραπέμπει στην εποχή κατά την οποία η Γερμανία λειτούργησε ως Συνταγματική Ομοσπονδιακή Δημοκρατία (1919 έως τον Μάρτιο 1933, οπότε ανήλθε στην εξουσία ο Χίτλερ). [3] Δούμα: η Ρωσική Βουλή.

Σύνδεση