Παναγής Παπαληγούρας. Ένας ολοκληρωμένος πνευματικός άνθρωπος

Μιχάλης Ψαλιδόπουλος, Παναγής Παπαληγούρας. Ένας διανοούμενος στην πολιτική, Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων, Αθήνα 2023, σελ. 244 Η βιογραφία του Παναγή Παπαληγούρα από τον Μιχάλη Ψαλιδόπουλο, που εξέδωσε το Ίδρυμα της Βουλής στη σειρά των πολιτικών βιογραφιών, είναι μια σημαντική συμβολή στη μελέτη των πολιτικών που σφράγισαν τη μεταπολεμική πορεία της χώρας. Ο Παναγής Παπαληγούρας άφησε σημαντικό αποτύπωμα στα πολιτικά πράγματα της μεταπολεμικής Ελλάδας. Οξυδερκής, έντιμος, εργατικός, με σπάνιο ήθος και βαθιά συνείδηση αποστολής, υπηρέτησε το δημόσιο συμφέρον και συνέδεσε το όνομά του με την εκβιομηχάνιση της χώρας και την ενταξιακή της πορεία στην Ευρώπη. Πάνω αριστερά: ο Π. Παπαληγούρας και ο Π. Κανελλόπουλος υποδέχονται στο Αεροδρόμιο του Ελληνικού τον αντικαγκελάριο και υπουργό Εθνικής Οικονομίας της Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γερμανίας Λούντβιχ Έρχαρτ, 6 Ιουνίου 1962. Δεξιά: ο Π. Παπαληγούρας προεδρεύει της Μικτής Επιτροπής Σύνδεσης Ελλάδας - ΕΟΚ, που συνήλθε στην αίθουσα Τροπαίων της Βουλής στις 25 Ιουνίου 1975. Ίδρυμα «Κωνσταντίνος Γ. Καραμανλής». Κάτω αριστερά: Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, πολιτικοί (απέναντί του διακρίνεται ο Π. Παπαληγούρας) και επίσημοι σε έκθεση μακέτας σιδηροδρομικού δικτύου. Αθήνα, περ. 1953-1955, σε φωτογραφία του Σ. Ιορδανίδη. Φωτ. Αρχείο ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ. Δεξιά: Το Υπουργικό Συμβούλιο της κυβέρνησης Κανελλόπουλου, στην ο οποία ο Π. Παπαληγούρας ήταν υπουργός Εθνικής Αμύνης, σε συνεδρίασή του στις 14 Απριλίου 1967 αποφασίζει τη διάλυση της Βουλής και την προκήρυξη εκλογών για τις 28 Μαΐου. Ίδρυμα «Κωνσταντίνος Γ. Καραμανλής». Ο Παπαληγούρας είχε σημαντική πατριωτική δράση στη Μέση Ανατολή καθώς και στην κατεχόμενη Ελλάδα, για την οποία του απονεμήθηκε το Αριστείον Ανδρείας. Πρωτοεξελέγη βουλευτής το 1946, με το Εθνικό Ενωτικό Κόμμα, στη συνέχεια με τον Ελληνικό Συναγερμό και την ΕΡΕ και μεταπολιτευτικά με τη Νέα Δημοκρατία. Υπήρξε στενός συνεργάτης του Κωνσταντίνου Καραμανλή από την πρώτη οκταετία. Οι σχέσεις τους διαταράχθηκαν όταν συμμετείχε μαζί με τον Γεώργιο Ράλλη, τον Αποστολίδη και άλλους 11 βουλευτές στην ανατροπή του Καραμανλή το 1958. Επέστρεψε, όμως, στην ΕΡΕ και τοποθετήθηκε υπουργός Συντονισμού (1961-1963). Το 1976, με μια δόση αυτοκριτικής, θα παραδεχθεί ότι «τις τελευταίες δεκαετίες η δεσπόζουσα πολιτική προσωπικότητα είναι ο Καραμανλής.» (Ψυχάρης, Μνηστήρες της εξουσίας). Στις 21 Απριλίου 1967, την ημέρα του πραξικοπήματος των συνταγματαρχών ο Παπαληγούρας ήταν υπουργός Εθνικής Άμυνας στη βραχύβια κυβέρνηση Κανελλόπουλου που θα οδηγούσε τη χώρα σε εκλογές. Ο Παπαληγούρας αντιτάχθηκε επώνυμα και σθεναρά στη δικτατορία. Στη δίκη της Δημοκρατικής Αμύνης και του Έθνους ήταν μάρτυρας υπεράσπισης, ενώ το 1971 ενεπλάκη σε δημόσια αντιπαράθεση μέσα από τις στήλες της εφημερίδας Βραδυνή με τον υπουργό Συντονισμού της χούντας, Νικόλαο Μακαρέζο. Το 1973 κάλεσε ανοιχτά σε υπερψήφιση του ΟΧΙ στο δημοψήφισμα του Παπαδόπουλου. Μετά την κατάρρευση της δικτατορίας ανέλαβε την Τράπεζα της Ελλάδος και μετά τις εκλογές του 1974 το Υπουργείο Συντονισμού. Από το πόστο αυτό έπαιξε σημαντικό ρόλο στην προετοιμασία της Ελλάδος για την ένταξη στις Ευρωπαϊκές Κοινότητες. Το 1977 μετακινήθηκε στο Υπουργείο Εξωτερικών, από όπου αποχώρησε, και μαζί και από την πολιτική τον Μάιο του 1978 μετά από σοβαρό πρόβλημα υγείας. Η ακεραιότητά του ήταν στάση ζωής. Πίστευε βαθιά ότι χωρίς ακέραιους πολιτικούς ταγούς, το κράτος και η κοινωνία είναι μαθηματικά καταδικασμένα σε διάβρωση και αποσύνθεση. O Νίκος Νικολάου, στο βιβλίο του Πρόσωπα της Οικονομίας, περιγράφει την έκπληξή του όταν διαπίστωσε πόσο λιτά ζούσε ο Παπαληγούρας: «η αίσθηση ότι ο τότε τσάρος της οικονομίας, ο υπουργός που στα προδικτατορικά χρόνια είχε βάλει την υπογραφή του στις μεγαλύτερες συμβάσεις που άλλαξαν την πορεία της χώρας (αλουμίνιο, διυλιστήρια πετρελαίου, ναυπηγεία, Ολυμπιακή Αεροπορία, χημικά λιπάσματα), σε επενδύσεις εκατομμυρίων δολαρίων, ζούσε στριμωγμένος σε ένα υπόγειο, ήταν τόσο συγκλονιστική, ώστε θα την καταθέτω πάντοτε ως μαρτυρία του ήθους ενός μεγάλου πολιτικού». Η επιχείρηση σπίλωσης, άλλωστε, του Καραμανλή, του Παπαληγούρα και του Πρωτοπαπαδάκη με την παραπομπή τους στο ειδικό δικαστήριο για το δήθεν σκάνδαλο της ΔΕΗ όχι μόνον έπεσε στο κενό αλλά καταδικάστηκε και από την Ιστορία. Ο Ψαλιδόπουλος ορθώς τοποθετεί τον Παπαληγούρα στη χορεία των διανοούμενων πολιτικών. Ο Παπαληγούρας ήταν ένας ολοκληρωμένος πνευματικός άνθρωπος. Η μαθητεία του στην κορυφαία πνευματική τριανδρία της εποχής του Μεσοπολέμου (Τσάτσος, Κανελλόπουλος, Θεοδωρακόπουλος) και η ενεργός συμμετοχή του στον κύκλο γύρω από τους τρεις και τον Συκουτρή θα τον προικίσει με στέρεα πολιτική και φιλοσοφική παιδεία. Η κλίση του στις θεωρητικές επιστήμες ήταν συνυφασμένη με την αγάπη του για τα μαθηματικά. Είχε όμως και ευρύτερη καλλιέργεια, όπως προδίδουν η αγάπη του και οι γνώσεις του για την κλασική μουσική. Οι τρεις της Χαϊδελβέργης, με το κοινό πάθος για τον Πλάτωνα και την κλασική αρχαιότητα, και ιδίως ο Τσάτσος, έστρεψαν το ενδιαφέρον του Παπαληγούρα στην καντιανή φιλοσοφία. Αφού ολοκλήρωσε τις εγκύκλιες σπουδές του στις πολιτικές και οικονομικές επιστήμες και τα νομικά, ο Παπαληγούρας έκανε τη διδακτορική του διατριβή στο Πανεπιστήμιο της Γενεύης. Στη Γενεύη μαθήτευσε στον Χανς Κέλσεν, εκ των σημαντικότερων θεωρητικών του δικαίου. Η διατριβή του με θέμα «Θεωρία της Διεθνούς Κοινωνίας» έχει καταγραφεί στη διεθνή βιβλιογραφία ως ένα κείμενο με σημαντική συνεισφορά στην κοινωνιολογία των διεθνών σχέσεων, και ο Ψαλιδόπουλος την διέρχεται στο βιβλίο του. Ο Παπαληγούρας, με βαθιά γνώση της κλασικής γραμματείας και της κοινωνικής θεωρίας αλλά και της φιλοσοφίας του δικαίου, «προβαίνει σε μια ενδιαφέρουσα φορμαλιστική συγκρότηση της έννοιας του κοινωνικού, βάσει της οποίας αναπτύσσει τη διάκριση μεταξύ ομοιογενών και ετερογενών, ως προς τις αρχές της νομιμοποίησής τους, συστημάτων κρατών». Αυτή τη διάκριση θα την υιοθετήσουν, ως θεμελιώδη για τη φύση και τη δομή των πολιτειακών συστημάτων, δυο κορυφαίοι στοχαστές της διεθνούς πολιτικής θεωρίας, ο Ρεϋμόν Αρόν και ο Στάνλεϊ Χόφμαν κάνοντας μνεία της διδακτορικής διατριβής του Παπαληγούρα. Ο Ζαν Πιαζέ, ο περίφημος Ελβετός ψυχολόγος, που έγραψε το κλασσικό βιβλίο Structuralism, θεωρεί τη διατριβή του Παπαληγούρα μια πρώτη συμβολή στην στρουκτουραλιστική ανάλυση και έρευνα των κοινωνικών φαινομένων. Η διατριβή του πρόδιδε, επίσης, την πίστη του στην Ευρώπη και προϊδέαζε για την αφοσίωση με την οποία εργάστηκε στην κυβέρνηση Καραμανλή για την ένταξη της Ελλάδας στην Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα. Παρότι ο Παπαληγούρας, σε αντίθεση με τους μέντορές του Τσάτσο και Κανελλόπουλο, αφιερώθηκε αποκλειστικά στην πολιτική, δεν έπαψε να στοχάζεται και κυρίως να θέτει την θεωρητική του παιδεία στην υπηρεσία και τον προσδιορισμό της πολιτικής. Κατά τη διάρκεια της δικτατορίας αφιερώθηκε στη συγγραφή ενός βιβλίου για τον Καρτέσιο, που όμως δεν ολοκλήρωσε. Ο συνάδελφος Γιώργος Ευαγγελόπουλος, γράφει ότι στο κείμενο για τον Καρτέσιο, και ιδιαίτερα στο κεφάλαιο για το κάλλος, ο Παπαληγούρας κάνει σημαντικές παρατηρήσεις για τη σχέση της μαθηματικής «θεωρίας των πεπερασμένων ομάδων» με την τέχνη. Στη μεταπολίτευση, ο Παπαληγούρας δέχθηκε σφοδρή, ενίοτε εμπαθή και κακόπιστη, κριτική για εθνικοποιήσεις επιχειρήσεων και του προσήψαν τον χαρακτηρισμό της σοσιαλμανίας. Ήταν η περίοδος 1975-1977, με την κρατικοποίηση της Ολυμπιακής Αεροπορίας, της Εμπορικής Τράπεζας και του διυλιστηρίου του Ασπροπύργου, που έφεραν την κυβέρνηση του Κωνσταντίνου Καραμανλή σε σύγκρουση με τον Ωνάση, τον Ανδρεάδη, τον Νιάρχο και τον ΣΕΒ, που κατηγόρησε την κυβέρνηση για σοσιαλμανία. Ο Παπαληγούρας απάντησε στις επικρίσεις λέγοντας ότι «είμαι ένας φιλελεύθερος πολιτικός που πιστεύει στην ελεύθερη οικονομία της αγοράς, αλλά την αγορά αυτή τη θέλω ελεύθερη και όχι ασύδοτη. Πιστεύω στην κοινωνική οικονομία της αγοράς, στην ιδιωτική πρωτοβουλία, αλλά όχι στα μονοπώλια.» (Νικολάου, ό.π.). Πίσω από την κριτική και τους χαρακτηρισμούς ήταν ένα οικονομικό κατεστημένο που υποκρινόταν ότι πιστεύει στην ελεύθερη αγορά και στον ανταγωνισμό ενώ αποκόμιζε κέρδη από τον κρατικό προστατευτισμό. Η σοσιαλμανία, όμως, δεν ήταν παρά η συνειδητή υιοθέτηση ενός φιλελεύθερου μοντέλου με κοινωνικό πρόσωπο. Ο Παπαληγούρας θεσμοθέτησε το Συμβούλιο Κοινωνικής και Οικονομικής Πολιτικής το 1975 και άσκησε μια δίκαιη κοινωνική πολιτική. Εξέφρασε τον κοινωνικό φιλελευθερισμό της Καραμανλικής κεντροδεξιάς, προτάσσοντας την κοινωνική δικαιοσύνη, τη νομιμότητα, τους ανθρώπους και τις ανάγκες τους. Μια φιλοσοφία που παραμένει στο DNA της παράταξης μέχρι και σήμερα. Η βιογραφία του Ψαλιδόπουλου σκιαγραφεί με αδρές γραμμές έναν ενάρετο πολιτικό άνδρα, με τεράστιες πνευματικές δυνατότητες, ο οποίος δεν έχει λάβει τη θέση που δικαιωματικά του αναλογεί στην πνευματική και πολιτική ιστορία του τόπου. Και για τον λόγο αυτόν είναι μια χρήσιμη συμβολή. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Αναστάσης Παπαληγούρας, Μαρτυρίες μνήμης για τον Παναγή Παπαληγούρα, Εστία, Αθήνα 2001. Νίκος Νικολάου, Πρόσωπα της Οικονομίας, Λιβάνη, Αθήνα 2008. Απόστολος Στρογγύλης, Παναγής Παπαληγούρας: Ο ευρωπαίος πολιτικός, Οδυσσέας, Αθήνα 1995. Σταύρος Π. Ψυχάρης, Οι μνηστήρες της εξουσίας, Το Βήμα, Αθήνα 1977. Γιώργος Ευαγγελόπουλος, Θεωρητικές και θετικές επιστήμες, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2022.