Η δημοκρατία ως βάρος

Felix Heidenreich, Demokratie als Zumutung. Für eine andere Bürgerlichkeit [Η δημοκρατία ως βάρος. Για μια άλλη αντίληψη του πολίτη], Klett - Cotta, Στουτγάρδη 2022 Wolfgang Merkel, Filip Milačić und Andreas Schäfer, Bürgerräte: Neue Wege zur Demokratisierung der Demokratie [Συμβούλια πολιτών: Νέοι δρόμοι για τον εκδημοκρατισμό της δημοκρατίας], Friedrich Ebert Stiftung, Βιέννη 2021 «Όσο πιο φανερά παρουσιάζουν τους εαυτούς τους οι εχθροί της δημοκρατίας, τόσο πιο πολύτιμη εμφανίζεται η ελευθερία». Με αυτήν την φράση στο εξώφυλλο του βιβλίου του Φέλιξ Χάιντεράιχ μπορεί να αποδοθεί μια κεντρική σκέψη του. Ο συγγραφέας σπούδασε στην Χαϊδελβέργη, το Παρίσι και το Βερολίνο, έγραψε την υφηγεσία του για τη σχέση αειφορίας και δημοκρατίας και σήμερα έχει αναλάβει τον επιστημονικό συντονισμό στο Διεθνές Κέντρο Πολιτισμού και της Τεχνικής στο Πανεπιστήμιο της Στουτγάρδης. Η κρίση της δημοκρατίας εμφανίζεται με διαφορετικές μορφές που εξετάζονται σε αυτό το βιβλίο. Δεν απειλούν την δημοκρατία μόνον οι εξωτερικοί εχθροί, αλλά το ίδιο επικίνδυνη είναι η εσωτερική διάβρωση. Ο συγγραφέας θεωρεί εσφαλμένη τη παραδοχή ότι η δημοκρατία σταθεροποιείται από μόνη της με ένα είδος «αόρατου χεριού». Ένα δεύτερο λάθος συνίσταται στο να κατασκευάζονται λανθασμένες ιστορικές αναλογίες σύμφωνα με την πεποίθηση ότι «υπήρχαν ήδη και χειρότερα». Ιδιαίτερα ολέθριο είναι επίσης όταν κυρίως οι συντηρητικοί θέλουν να χρησιμοποιήσουν τους λαϊκιστές ως «χρήσιμους ηλίθιους». Η εμπειρία δείχνει ότι μάλλον αυτοί οι ίδιοι μετατρέπονται σε τέτοιους. Ο πόλεμος του Πούτιν αποτελεί μια απόδειξη για την οξεία απειλή από τον απολυταρχισμό. Ενώ οι άνθρωποι στην Ουκρανία, επισημαίνει ο συγγραφέας, προβάλλουν ηρωική αντίσταση, σε πολλές δυτικές κοινωνίες έχει γίνει σχεδόν αδιανόητο να ζητεί το κράτος από τους πολίτες του την ανάληψη βαρών. Ωστόσο για τον Χάιντεράιχ η αυτοδιακυβέρνηση σήμαινε πάντα ότι από τον πληθυσμό θα πρέπει να αναληφθούν ευθύνες. Δεν υπάρχει μόνον η απαίτηση των πολιτών για την δημοκρατία, αλλά και μια αντίστροφη απαίτηση. Η δημοκρατία μας επιτρέπει να θέτουμε αιτήματα, όμως μας επιβάλλει και μερικά. Αυτή η αξίωση ερευνάται σε διάφορους τομείς. Το ζήτημα είναι ποια βάρη θέλουμε εμείς να δεχθούμε για τον εαυτό μας για να προασπίσουμε τα επιτεύγματα της δημοκρατίας λόγω μιας εχθρότητας απέναντι στο κράτος που άνθισε την εποχή του κορωνοϊού. Και λόγω της τάσης να επιβάλουμε τους υποτιθέμενους υποχρεωτικούς καταναγκασμούς της αγοράς. Απέναντι στην δημοκρατία ως βάρος μπορεί να προβληθεί η ένσταση ότι οι περισσότεροι άνθρωποι βιώνουν στη ζωή τους ήδη αρκετά βάρη, όπως ασταθείς συνθήκες απασχόλησης, εργασία στον τομέα των χαμηλόμισθων ή τη συνεχή πίεση για απόδοση. Ωστόσο προσφέρονται διάφορες μέθοδοι για το πώς είναι δυνατόν να προκληθεί σ’ εκείνους το ενδιαφέρον για δραστηριότητες που αφορούν την κοινωνία. Σε μια «μικτή δημοκρατία» (“blended democracy”) συνδυάζονται διάφορες διαδικασίες όπως κλασικές εκλογές, αμεσοδημοκρατικές ψηφοφορίες και διαβουλευτική συμμετοχή σε συμβούλια πολιτών. Υπάρχουν όμως και αντίθετες κινήσεις. Εδώ εντάσσεται και η τάση να απευθύνεται κανείς στους πολίτες ως καταναλωτές όπως συμβαίνει στις οικονομικές διαδικασίες. Αυτό συνδέεται με ένα πάθος για το μοναδικό άτομο. Προϊόντα παράγονται για εντελώς διαφορετικές απαιτήσεις, ενώ η πολιτική πολύ δύσκολα μπορεί να ανταποκριθεί σε τέτοιες προσδοκίες. Κράτη εμφανίζονται ως επιχειρήσεις που κάνουν μια προσφορά και εξυπηρετούν πελάτες. Μία εξίσου νέα τάση είναι αυτή των συγκινήσεων. Ο συγγραφέας φέρει ως παράδειγμα τις πινακίδες στον διάσημο γερμανικό αυτοκινητόδρομο (Autobahn) που με εικόνες θυμάτων αυτοκινητιστικών ατυχημάτων επιδιώκεται η τήρηση του ανώτατου ορίου ταχύτητας. Δηλαδή το ανώτατο όριο ταχύτητας δεν προβλέπεται νομικά (αυτό μέχρι τώρα δεν ήταν δυνατό να επιτευχθεί πολιτικά), αλλά γίνεται προσπάθεια επηρεασμού για την τήρησή του. Το κράτος ζητά με μια συναισθηματική έκκληση την κατανόηση των οδηγών. Παράλληλα με τις εικόνες συμπόνοιας στους αυτοκινητόδρομους υπάρχουν και οι λεγόμενες «εικόνες σοκ» κατά την αγορά των τσιγάρων: «Με την καθιέρωση των εικόνων-σοκ στα πακέτα των τσιγάρων ο σκοπός είναι να περιορισθεί η κατανάλωση καπνού». Και αυτό μάλιστα λειτούργησε. Μόνον που εδώ όμως δημιουργείται μια αμφιλεγόμενη δυσαρμονία: μπορεί κανείς να αγοράσει παντού τσιγάρα, όμως κατά την αγορά τους να προκαλούν σοκ και δέος. Προφανώς θέλει το κράτος να ανακοινώσει ότι μπορούμε να προβούμε σε μια υγιή δράση μόνον με την αποστροφή, και όχι με την λογική» (σ. 70). Ένα άλλο φαινόμενο είναι οι παιδαριώδεις συμπεριφορές σύμφωνα με το σύνθημα «για πάντα νέος». Η πολιτική πρέπει να είναι διασκεδαστική και να μας απαλλάσσει από κάθε προσπάθεια. Κάθε δυσάρεστο ανήκει λιγότερο ή περισσότερο στα “fake news”. Τα Μέσα καλλιεργούν αυτήν την τάση που διατρέχει όλη την κοινωνία. Τα παιδιά αντιμετωπίζονται ως μεγάλοι και οι μεγάλοι συμπεριφέρονται όπως τα παιδιά. Πολιτικοί επιδιώκουν συνεντεύξεις από «παιδιά ρεπόρτερς». Σε μια σειρά του περιοδικού της εφημερίδας Süddeutsche Zeitung επώνυμα πρόσωπα πρέπει να αντιδράσουν με γκριμάτσες ή σωματικές στάσεις. Στο ερώτημα, αν μπορεί να φανταστεί ότι θα γίνει καγκελάριος, η υποψήφια καγκελάριος των Πράσινων και σημερινή Υπουργός Εξωτερικών Αναλένα Μπέρμποκ απάντησε με μια χειρονομία και σχημάτισε με τα πόδια της ένα «Y»: Yes. Ας προσπαθήσει κανείς να φανταστεί τον Χέλμουτ Σμιτ το 1975 αντιμέτωπο με την πρόταση να απαντήσει σε πολιτικά ζητήματα με γκριμάτσες ή χοροπηδήματα. Σίγουρα θα υπέθετε ότι πρόκειται για μια ακουστική παρεξήγηση. Τι σημαίνει όμως γενικά η έννοια πολίτης; Στα γερμανικά περιλαμβάνει τόσο τον πολίτη του κράτους όσο και τον πολίτη που έχει ιδιοκτησία. Δεν υπάρχει η διάκριση ανάμεσα στον «πολίτη» (citoyen) και τον «αστό» (bourgeois) όπως στα γαλλικά. Ο πρώτος συμμετέχει στα κοινά και φέρει ευθύνη, ενώ δεύτερος επιδιώκει ιδιωτικά συμφέροντα και πολλαπλασιάζει την ιδιοκτησία του σε βάρος των στρωμάτων που εκμεταλλεύεται. Ιστορικά η αστική τάξη διαχωρίστηκε από την αριστοκρατία, μιμούνταν όμως συχνά τον τρόπο διαβίωσής της. Και μπορεί μεν να θεωρούσε τον εαυτό της ως πιο ηθικό σε σχέση με την υποτιθέμενη παρηκμασμένη αριστοκρατία, από την άλλη όμως πλευρά γοητευόταν από τον κοινωνικό της ρόλο. Σήμερα «αστικά» κόμματα του κέντρου πρέπει να ενώσουν τις παραδόσεις του πολίτη και του αστού. Η «αστικοποίηση» μπορεί να μεταβληθεί σε μομφή, όταν π.χ. κατηγορεί κανείς τους Πράσινους ότι έχουν προσαρμοστεί στις παραδοσιακές πολιτικές δυνάμεις όσον αφορά τα πολιτικά περιεχόμενα και τις εξωτερικές μορφές εμφάνισης. Στα βάρη της δημοκρατίας εντάσσεται σύμφωνα με τον συγγραφέα και η απαίτηση να περιορισθεί η ατομική αξίωση για αυθεντικότητα και την ταυτότητα. Αναρωτιέται, τι μοιάζει να μην είναι παράλογο (να είναι αποδεκτό) για τις δυτικές κοινωνίες: η σοβαρή κλιματική πολιτική, η φορολόγηση ακραία μεγάλων περιουσιών, ο μετασχηματισμός της οικονομίας; Επίσης τονίζει ότι στα δικαιώματα του ανθρώπου ανήκουν επίσης και υποχρεώσεις του ανθρώπου. Η «νέα θέση του πολίτη» χαρακτηρίζεται από το αίσθημα να νιώθει κανείς υπεύθυνος για το γενικό καλό. O Χάιντεράιχ θεωρεί ότι έχει αφήσει εποχή ο πόλεμος της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας και την βοήθεια για τους πρόσφυγες που προκάλεσε. Μέσα από τέτοιες διαδικασίες δημιουργούνται οι πολίτες: τους τίθενται «καθήκοντα». Τη σημασία της έννοιας των καθηκόντων ερευνά ο συγγραφέας στη βάση του έργου τριών Γάλλων φιλοσόφων: του Εμμανουέλ Λεβινάς, του Λουί Αλτουσέρ, του Μισέλ Φουκώ. Ο πρώτος εξέτασε το ερώτημα τι συμβαίνει όταν μας απευθύνεται μια ηθική κατηγορική εντολή και όχι αφηρημένοι κανόνες. Δηλαδή όταν στο «Εγώ» απευθύνεται κάποιος άλλος με το «Εσύ». Ο Αλτουσέρ παραπέμπει στο ότι τα καθήκοντα μπορούν να τεθούν στον άνθρωπο που υπόκειται στον νόμο. “Sujet” σημαίνει εξίσου «υποκείμενο», αλλά και «υπήκοος». Εδώ μπορεί να φανταστεί κανείς καταστάσεις στις οποίες ο πολίτης αρνείται να δεχθεί, π.χ. την αυταρχική κυριαρχία. Τέλος, στον Φουκώ παίζει ένα σημαντικό ρόλο η ματιά του Άλλου. Υποκείμενο καταρχήν σημαίνει να μπορείς να παρατηρηθείς. Η περιοδολόγηση του Χάιντεράιχ μέσα από την ιστορία των θεωριών του υποκειμένου είναι αρκετά σύντομη και δεν βρίσκεται αναγκαστικά σε άμεση σχέση με το βασικό θέμα του βιβλίου. Παραπέμπει στο γεγονός ότι η πολιτική σπάνια εργάζεται με άμεσες κατηγορικές εντολές. Συνήθως υπάρχει η αφήγηση μιας ιστορίας από την οποία προκύπτει πειστικά η δράση. Εδώ έχουν τη θέση τους αφηγήσεις, αναλογίες, μεταφορές. Ο συγγραφέας ερευνά πολλά συγκεκριμένα πεδία της δημοκρατίας ως «βάρους»: στρατιωτική θητεία, υποχρεωτικό εκλογικό δικαίωμα, διαδικασία κλήρωσης, δικαιική πράξη. Για το πρώτο πεδίο χρησιμοποιεί ως παράδειγμα την άφιξη του Έλβις Πρίσλεϊ το 1958 στη Γερμανία. Ο σταρ του ροκ ήρθε ως απλός νεοσύλλεκτος για να εκπληρώσει την στρατιωτική του θητεία, ως ένας φαντάρος (“GI”) ανάμεσα στους άλλους. Με τον τρόπο αυτόν επισημάνθηκε ότι εδώ όλα γίνονται με δίκαιο τρόπο παρά το ότι υπάρχουν βεβαίως ανισότητες σε άλλους τομείς της κοινωνίας. Η διαφορά με τη σημερινή πρακτική των μισθοφόρων σε «εταιρείες ασφάλειας» είναι προφανής. Οι μαζικοί στρατοί μετά τη Γαλλική Επανάσταση επεδείκνυαν εξισωτικές τάσεις, μια νέα αντίληψη του πολίτη απέναντι στον μπουρζουά. Αυτή η εξέλιξη έλαβε την πιο καθαρή της μορφή στο ελβετικό σύστημα πολιτοφυλακής. Προωθεί την αλλαγή ρόλων ανάμεσα στο κράτος και την κοινωνία αντί τον πλήρη χωρισμό τους. Σε συνάρτηση με αυτό βρίσκονται τα τακτικά δημοψηφίσματα και η όσο το δυνατόν μεγαλύτερη αποφυγή των επαγγελματιών πολιτικών. Στο θέμα της υποχρεωτικής ψήφου αναφέρεται ο συγγραφέας χρησιμοποιώντας το παράδειγμα των Γαλλικών περιφερειακών εκλογών του 2021. Στον δεύτερο γύρο έλαβε μέρος μόνον το ένα τρίτο των πολιτών, ενώ στην ηλικιακή ομάδα των 18 έως 24 ετών ψήφισε το 13%. Μια συμβολική υποχρεωτική ψήφος θα μπορούσε να αποτελέσει εδώ ένα κάποιο αντίδοτο, δεδομένου ότι ενθαρρύνει το ενδιαφέρον για την πολιτική και δρα ενάντια στην μείωση της προσέλευσης στις εκλογές. Ιστορικά οι εκλογές χρησίμευαν ως μέσο σωφρονισμού με την καταγραφή, απαρίθμηση, κατάταξη, παράλληλα όμως βοηθούσαν στον περιορισμό της βίας. Η υποχρεωτική ψήφος (όπως λ.χ. στην Ελλάδα) δεν αποτελεί αναγκαστική ψηφοφορία, η αποχή από την κάλπη δεν επιφέρει κυρώσεις. Στο θέμα αυτό, σύμφωνα με τον συγγραφέα, κρίνεται ποια αντίληψη περί δημοκρατίας έχει κανείς: μια ρεπουμπλικανική (υποχρεωτική ψήφος) ή μια φιλελεύθερη (κατά). Οι διαδικασίες κλήρωσης έχουν την αφετηρία τους στην παλιά Αθηναϊκή Δημοκρατία. Με τον τρόπο αυτό θα διασφαλιζόταν η νομική ισότητα όλων των πολιτών. Η Εκκλησία του Δήμου καθόριζε κάθε μέρα ένα νέο πρόεδρο με κλήρο. Κάθε χρόνο γινόταν κλήρωση 6.000 δικαστών με σύντομη θητεία για να αντιμετωπιστεί η επαγγελματοποίηση και η διαφθορά που τη συνοδεύει. Είναι αξιοσημείωτο ότι τύχαινε γενικής αποδοχής η αρχή της πλειοψηφίας, πράγμα που δεν είναι αυτονόητο. Υπήρχε επομένως η προθυμία να αποδεχθεί κανείς το αποτέλεσμα της ψηφοφορίας όχι μόνον σε περίπτωση υπερίσχυσής του, αλλά ακόμη και στην περίπτωση που είχε μειοψηφήσει. Αξιοπρόσεκτο είναι επιπλέον το γεγονός ότι θέσεις που είχαν ως προϋπόθεση μια ορισμένη επαγγελματική ειδίκευση (π.χ. αρχηγός του στρατού) καταλαμβάνονταν με εκλογή και όχι με κλήρωση. Τα διαβουλευτικά χαρακτηριστικά της Αθηναϊκής Δημοκρατίας οδηγούν σήμερα θεωρητικούς και πολιτικούς να ανατρέχουν ξανά σ’ αυτήν. Ένα παράδειγμα είναι τα συμβούλια πολιτών που εκλέγονται με κλήρωση και συμβάλλουν μαζί με ειδικούς στη λύση συγκεκριμένων προβλημάτων. Η διαμαρτυρία εντάσσεται στις εναλλακτικές μορφές δράσης, η επικοινωνία με άλλες γνώμες είναι αναγκαία. To σημαντικό θέμα των συμβουλίων πολιτών δυστυχώς δεν το πραγματεύεται επαρκώς ο Χάιντεράιχ, γι’ αυτό στη συνέχεια θα αναφερθούμε σε μερικά συμπεράσματα της μελέτης των Μέρκελ, Μίλατσιτς και Σέφερ. Καταρχήν θα γίνει σύντομη αναφορά στη νομολογία ως μια περαιτέρω μορφή της συμμετοχής πολιτών. Μπορεί να υποχρεωθούν να συμμετέχουν ως ένορκοι. Εδώ δεν πρόκειται μόνον για το ποινικό δίκαιο, αλλά γενικά για το δημοκρατικό δικαιικό σύστημα. Αφετηρία είναι η σκέψη ότι οι δικαστικές αποφάσεις εκδίδονται στο όνομα του λαού και η δικαιική ειρήνευση είναι προς όφελος όλων. Οι λαϊκοί δικαστές αποτελούν μια γέφυρα ανάμεσα στη δικαιοσύνη και τον βιωμένο κόσμο. Στόχος είναι να επιδράσουν εναντίον μιας πολύ ισχυρής θέσης των ειδικών και να φροντίζουν να λαμβάνονται υπόψη οι βασικές απόψεις. Το γεγονός ότι στο σύστημα των ενόρκων της αμερικανικής δικαιοσύνης οι ένορκοι πρέπει να ορίζονται από το 1969 με κλήρωση έδωσε γενικά ώθηση στη συζήτηση για μια διαδικασία με κλήρωση. Το βιβλίο τελειώνει με μερικές συγκεκριμένες προτάσεις. Για όλα τα πρόσωπα άνω των 18 ετών πρέπει να καθιερωθεί μια υποχρεωτική υπηρεσία πολιτών· φορείς της είναι κατά κύριο λόγο οι δήμοι με τους θεσμούς τους, από το νοσοκομείο και τα νοσηλευτικά κέντρα μέχρι την πυροσβεστική. Στη συνέχεια πρέπει να προσφέρουν όλα τα άτομα 6 ώρες κάθε έτος σε έναν κοινωνικό θεσμό. Η υπηρεσία των πολιτών πρέπει να μπορεί να προσφέρεται σε ευρωπαϊκό έδαφος και να υπηρετεί τη συνάντηση διαφόρων κοινωνικών ομάδων πέρα από κοινωνικά σύνορα. Πρέπει να τεθεί σε αμφισβήτηση ο βασικός διαχωρισμός «ενεργού» και «παθητικού». Υπάρχουν γλωσσικές προσεγγίσεις γι’ αυτόν τον σκοπό, όπως για παράδειγμα το «μέσο» στα αρχαία ελληνικά ως ένα τρίτο γένος που βρίσκεται ανάμεσα στις δύο άλλες ρηματικές μορφές. Ακόμη και εάν όλα αυτά μοιάζουν με εικασία, ωστόσο μερικές σκέψεις του συγγραφέα είναι αξιοπρόσεκτες. Αμφίβολο είναι βέβαια το αν μπορεί πραγματικά να επιτευχθεί μια υποχρεωτική θητεία, αφού π.χ. και στη Γερμανία η στρατιωτική θητεία έχει ανασταλεί και οι θεσμοί της εναλλακτικής θητείας που την διαδέχθηκαν («Εκούσιο Κοινωνικό Έτος») έχουν μόνον ασθενή απήχηση. Οι οικονομικές και οργανωτικές δαπάνες αποτελούν ένα ακόμη εμπόδιο. Η μελέτη των Βόλφγκανγκ Μέρκελ, Φίλιπ Μίλατσιτς και Αντρέας Σέφερ μπορεί να θεωρηθεί συμπληρωματική του βιβλίου που παρουσιάσαμε. Εκδόθηκε το 2021 από το Ίδρυμα Φρήντριχ Έμπερτ. Εισαγωγικά αναφέρονται τρία σημαντικά χαρακτηριστικά των συμβουλίων πολιτών: Πρώτον, μπορούν να δώσουν μια εποικοδομητική απάντηση στα συμπτώματα της κρίσης της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας. Εδώ ανήκουν μεταξύ άλλων ο φθίνων δεσμός με τα κόμματα, η απρόβλεπτη συμπεριφορά των ψηφοφόρων, η κοινωνική περιθωριοποίηση ορισμένων ομάδων, η πόλωση σε εχθρικά στρατόπεδα, η παρακμή των πολυσυλλεκτικών κομμάτων και η άνοδος των δεξιών λαϊκιστικών κομμάτων. Τα συμβούλια πολιτών επιτρέπουν να εισρεύσουν στην πολιτική διαδικασία οι προοπτικές του μέσου ανθρώπου. Δεύτερον, τα συμβούλια πολιτών πρέπει να εκπληρώνουν ορισμένα κριτήρια για να είναι αποτελεσματικά. Πρέπει να απευθύνονται με πρόσφορο τρόπο σε όλα τα στρώματα του πληθυσμού, να ακολουθούν διαβουλευτικές πρακτικές και να επιδιώκουν διαφανείς σκοπούς. Τρίτον, τα συμβούλια πολιτών δεν αποτελούν ένα υποκατάστατο των κομμάτων ή θεσμών της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας. Μπορούν όμως να καταστήσουν πιο διαφανή τη λειτουργία τους και να βοηθήσουν τον δημόσιο σχηματισμό γνώμης. Ένα χαρακτηριστικό των συμβουλίων πολιτών είναι η σύνθεσή τους μέσω της κλήρωσης. Την λειτουργία τους μπορεί να ενεργοποιήσουν διάφορες πλευρές, όπως είναι η κυβέρνηση και το κοινοβούλιο, καθώς επίσης κοινωνικοί θεσμοί ή πολιτικοί επιστήμονες. Μέχρι τώρα στα συμβούλια πολιτών συμμετείχαν 100 μέχρι 160 άτομα και οι εργασίες τους κάλυπταν 20 μέχρι 30 ημέρες συνεδριάσεων. Στο τέλος κατέληγαν σε μια συγκεκριμένη πολιτική πρόταση. Η διαδικασία μέχρι τώρα ακολουθούσε μια παρόμοια δομή. Στην αρχή υπήρχε μια μαθησιακή φάση κατά την οποία παρέχονταν πληροφορίες από εμπειρογνώμονες. Ακολουθούσε μια φάση διαβούλευσης κατά την οποία μέλη μιας ευρύτερης δημοσιότητας μπορούσαν να παράσχουν τον δικό τους τρόπο προσέγγισης στο πλαίσιο ακροαματικών διαδικασιών. Η ολοκλήρωση αυτής της διαδικασίας γινόταν στο πλαίσιο μιας εσωτερικής φάσης διαβουλεύσεων και λήψης αποφάσεων κατά την οποία τις συνεδριάσεις της ολομέλειας διαδέχονταν οι συνεδριάσεις σε μικρές ομάδες. Η πρώτη προσπάθεια σημειώθηκε το 2004, ήταν η «Citizens’ Assembly» στην καναδική Πολιτεία Βρετανική Κολομβία που οι διαβουλεύσεις της αφορούσαν την αλλαγή του Συντάγματος. Γνωστά διεθνώς έγιναν δύο συμβούλια πολιτών που είχαν συνέλθει στην Ιρλανδία από το 2012 μέχρι το 2014 και από το 2016 μέχρι το 2018, με θέμα τον γάμο των ομοφυλοφίλων και στη συνέχεια τη μεταρρύθμιση της απόλυτης απαγόρευσης των αμβλώσεων. Και στις δύο περιπτώσεις στο τέλος των διαβουλεύσεων ακολούθησαν δημοψηφίσματα που έκαναν δεκτή την πρόταση του συμβουλίου πολιτών. Η κυβέρνηση γενικά τήρησε ουδέτερη στάση. Υπάρχουν όμως και περιπτώσεις όπου η κρατική πλευρά επιδιώκει την καθοδήγηση της κοινωνικής διαμαρτυρίας με την βοήθεια ενός συμβουλίου πολιτών. Παράδειγμα αποτελεί το συμβούλιο πολιτών για την κλιματική πολιτική στην Γαλλία, το οποίο συγκάλεσε ο Πρόεδρος Εμμανουέλ Μακρόν το 2019 ως απάντηση στο κίνημα των «Κίτρινων Γιλέκων», τα οποία είχαν διεξοδικά εκθέσει, τι δεν ήθελαν και έπρεπε να υποχρεωθούν να εκφράσουν συγκεκριμένες επιλογές δράσης. Το 2020 το συμβούλιο πολιτών παρουσίασε 150 προτάσεις. Τρεις κεντρικές από αυτές τις απέρριψε ο Μακρόν αμέσως: το ανώτατο όριο ταχύτητας στους αυτοκινητόδρομους από 130 στα 110 χιλιόμετρα την ώρα, μια εισφορά 4% στα μερίσματα για την χρηματοδότηση της αλλαγής της ενεργειακής πολιτικής, και την κατοχύρωση στο σύνταγμα της υποχρέωσης για την προστασία του περιβάλλοντος. Με την ψήφιση το 2021 του νόμου για την προστασία του κλίματος λήφθηκαν τουλάχιστον υπόψη 46 προτάσεις του συμβουλίου πολιτών, αν και με αποδυναμωμένο περιεχόμενο. Τέλος, θα γίνει αναφορά, επιγραμματικά, σε μερικά στοιχεία τα οποία οι Μέρκελ, Μίλατσιτς και Σέφερ θεωρούν αναγκαία για την αποτελεσματική λειτουργία του συμβουλίου πολιτών: για να επιτευχθεί πραγματικά ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα του πληθυσμού πρέπει η τυχαία επιλογή να πετυχαίνει μια διαστρωμάτωση, δηλαδή να οργανώνεται ανά φύλο, ηλικία, μόρφωση, περιοχή κ.λπ. H σχέση με τους εκλεγμένους φορείς λήψης απόφασης πρέπει να διευκρινισθεί από την αρχή, αν για παράδειγμα το συμβούλιο πολιτών στοχεύει στο να κατασκευάσει μόνον μια εικόνα για ένα θέμα ή να διατυπώσει προς αυτούς συστάσεις για την πραγματοποίησή του. Με κανένα τρόπο φυσικά το συμβούλιο πολιτών δεν αποτελεί ένα είδος δεύτερου ή τρίτου νομοθετικού σώματος. Αυτό δεν αποκλείει οι αρχές να υποχρεωθούν να δημιουργήσουν ένα συμβούλιο πολιτών. Για παράδειγμα, στη Γαλλία προβλέπεται ότι σχετικά με τη νομοθεσία για ζητήματα της βιοηθικής πρέπει να προηγηθεί η συγκρότηση ενός συμβουλίου πολιτών. Η χρηματοδότηση προέρχεται κυρίως από το κράτος, όμως για να διασφαλισθεί η ανεξαρτησία του δεν θα πρέπει να γίνεται απευθείας, αλλά μέσω ενός άλλου θεσμού, όπως για παράδειγμα ενός ιδρύματος. Ο τρόπος λειτουργίας του ακολουθεί ένα κοινό βασικό σχέδιο, εξαρτάται όμως και από τα συγκεκριμένα προβλήματα που έχουν τεθεί. Στη διάρκεια των διαβουλεύσεων πρέπει να αποφεύγεται η μεροληπτική μεταχείριση σε βάρος ορισμένων ομάδων, όπως γυναικών απέναντι στους άνδρες ή ατόμων με τίτλους σπουδών υψηλότερων βαθμίδων απέναντι σε αυτούς που δεν έχουν παρόμοιους. Αυτό το πρόβλημα μπορεί να αντιμετωπισθεί με έναν συμπεριληπτικό τρόπο επικοινωνίας και τον διορισμό κατάλληλων συντονιστών. Η πολιτική κοινωνικοποίηση των μελών του είναι μια σημαντική πλευρά των συμβουλίων πολιτών. Η δράση τους πρέπει να συνοδεύεται από μια συνεχή και διαφανή ενημέρωση από τα Μέσα Επικοινωνίας. Τίθεται για άλλη μια φορά το ερώτημα κατά πόσο τα συμβούλια πολιτών μπορούν να συμβάλλουν στο να μειωθεί το χάσμα που συναντάται συχνά ανάμεσα στο μέσο άτομο και τους πολιτικούς φορείς λήψης αποφάσεων. Η απάντηση του Μέρκελ και των άλλων είναι καταφατική στον βαθμό που πληρούνται ορισμένες προϋποθέσεις. Υποστηρίζουν ότι με τον συνδυασμό της διαστρωματωμένης τυχαίας επιλογής και των διαβουλευτικών διαδικασιών μπορεί να επιτευχθεί μια συγκριτικά υψηλή συμπεριληπτικότητα ανθρώπων με διαφορετικό κοινωνικό, πολιτικό και πολιτισμικό υπόβαθρο. Τα συμβούλια πολιτών ωστόσο μπορούν να αναπτύξουν αυτό το δυναμικό μόνον αν ανταποκρίνονται σε κεντρικά κριτήρια. Η διαδικασία επιλογής με κλήρωση πρέπει να είναι έτσι διαμορφωμένη ώστε να μπορούν να συμμετέχουν πραγματικά άτομα από όλα τα κοινωνικά στρώματα. Η εσωτερική επικοινωνιακή διαδικασία πρέπει να οργανωθεί με τρόπο ώστε όλοι να μπορούν ισότιμα να λαμβάνουν μέρος. Με αυτόν τον τρόπο τα συμβούλια πολιτών έχουν την ευκαιρία να αποτελέσουν μια νέα μορφή της πολιτικής συμμετοχής με την έννοια του Χάιντενράιχ. Απομένει να διαπιστωθεί κατά πόσο τα συμβούλια πολιτών θα εξελιχθούν και αυτά σε ένα «βάρος», δηλαδή κατά πόσο η συμμετοχή σε αυτά που μέχρι τώρα ήταν εθελοντική μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να μετατραπεί σε υποχρεωτική.

Σύνδεση