Η απελευθέρωση των Αράβων από την διεθνή αριστερά

Μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, οι αραβικές κοινωνίες, όπως πολλές άλλες, για πρώτη φορά γνώρισαν την πολιτική ως μοντέρνο φαινόμενο των μαζών στο οποίο οι σύγχρονες τεχνολογίες επικοινωνίας χρησιμοποιήθηκαν για μαζική πολιτική κινητοποίηση. Για πρώτη φορά, διανοούμενοι, δημοσιογράφοι, ποιητές και άνθρωποι των γραμμάτων όλων των ειδών αντικατέστησαν τις παλιές τάξεις των θρησκευτικών λογίων και έγιναν η πηγή της ηθικής γνώσης και της ηθικής εκπαίδευσης για το κοινό. Η νέα τάση της έμπνευσης των ανθρώπων με ένα ολοκληρωμένο φιλοσοφικό «όραμα», η μετατροπή των καλλιτεχνικών ευαισθησιών σε λαϊκιστικά πολιτικά σύμβολα, και η συσπείρωση μαζικής στήριξης σε ένα αίτημα, σύμβολο ή μορφή που θα μπορούσε να μετατραπεί σε εξουσία έγιναν οι στυλοβάτες της πολιτικής της Ανατολικής Μεσογείου και της Αιγύπτου. Στο επίκεντρο αυτής της νέας τάσης ήταν οι δύο πιο μετασχηματιστικές επαναστατικές ιδεολογίες που παρήγαγε ποτέ η γερμανική φιλοσοφία: ο ρομαντικός εθνικισμός και ο μαρξισμός, και η πάλη τους ενάντια στον κοινό μεταπολεμικό εχθρό του Δυτικού ιμπεριαλισμού. Ο εθνικισμός ως λογοτεχνικό και καλλιτεχνικό φαινόμενο του ρομαντισμού μπορεί να εντοπιστεί στην αραβική γραμματεία και τις τέχνες στα τέλη του 19ου αιώνα, ωστόσο μόνο στα χρόνια του Μεσοπολέμου ο εθνικισμός απέκτησε σημασία ως κινητήρια επαναστατική ώθηση γύρω από την οποία μπορούσαν να διαμορφωθούν πολιτικά κινήματα και ως λογοτεχνικό είδος ρομαντικής φαντασίας. Η επαναστατική παρόρμηση που άρχισε να ζυμώνεται κατά την διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου και επιταχύνθηκε μετά το τέλος του ήταν γενικά ένας αντιιμπεριαλιστικός ζήλος χωρίς ιδεολογικό περιεχόμενο ή σαφή κατεύθυνση. Ο καλύτερος τρόπος να την φανταστούμε είναι ως μια πρωταρχική δεξαμενή όπου έρρεαν συνεχώς οι πνευματικές και πολιτικές εξελίξεις στην Ευρώπη, όπως ο μαρξισμός-λενινισμός, ο φασισμός, ο ναζισμός και ο αντισημιτισμός, και από την οποία αναδύθηκαν τα πολιτικά κινήματα που διαμόρφωσαν σήμερα την περιοχή. Ο αραβικός εθνικισμός ήταν η πρώτη και η παλαιότερη ιδέα που διατύπωσε μια ιδεολογία με συνοχή για την περιοχή στο έργο του πνευματικού του πατέρα, Σάτι Αλ-Χούσρι (1880-1968). Πρώην οθωμανός αξιωματικός, ο Χούσρι έγινε ένας από τους πρώτους άραβες παιδαγωγούς για τους οποίους η παιδεία σήμαινε την αποστολή της προετοιμασίας και διαμόρφωσης μιας εθνικιστικής νεολαίας και εμποτισμού της με ένα πρωσικό στρατιωτικό αίσθημα της ιστορικής της αποστολής. Η ιδέα της χεγκελιανής έννοιας της πολιτικής κοινότητας, ως ιστορικός πρωταγωνιστής της οποίας τα άτομα διαμορφώνουν μια οργανική ενότητα με υπερβατική σωτήρια αποστολή εντός της Ιστορίας, θα μπορούσε να βρει την αναγκαία της πραγματοποίηση μόνο με την εγκαθίδρυση ενός κράτους. Η ευθεία απόρριψη και απονομιμοποίηση της παρούσας πραγματικότητας υπέρ ενός υποτίθεται ιστορικά αναγκαίου μέλλοντος που είναι η μόνη θεμιτή πιθανή πραγματικότητα είναι προαπαιτούμενο της χεγκελιανής επαναστατικής δράσης. Όσοι υπερασπίζονται το παρόν φυσικά γίνονται εμπόδιο και εχθροί της ίδιας της Ιστορίας. Ο περιορισμός της ιδέας της φυσικής πολιτικής νομιμότητας, μια σύγχρονη φιλοσοφική έννοια η ίδια, σε μια πολιτική πραγματικότητα που πρέπει να ταυτίζεται με μια αφηρημένη και ιδανική έννοια ενός μεγάλου αραβικού ή ισλαμικού κράτους, το οποίο θα ενσαρκώνει μια κάποια μεταφυσική ουσία, φυσικά οδήγησε στην καθολική απονομιμοποίηση κάθε πολιτικής πραγματικότητας που υστερεί σε τέτοιο ιδανικό, ενώ καθιέρωσε την νομιμότητα αλλά όχι την κυριαρχία, ως το κριτήριο της πολιτικής αλήθειας. Πραγματικά, μικρότερα έθνη-κράτη απονομιμοποιήθηκαν ως «τεχνητά» παράγωγα της ευρωπαϊκής αποικιοκρατίας, μια άποψη που εντάσσεται στην πλασματική και ιδεολογική μεταχείριση ιστορικών επεισοδίων όπως η Συμφωνία Σάικς-Πικό[1]. Τέτοια φιλοσοφική σύλληψη μπορεί ξεκάθαρα να διαπιστωθεί σε όλες τις σύγχρονες πολιτικές ιδεολογίες της Μέσης Ανατολής· διακρίνεται, για παράδειγμα, στο σύνθημα των Μπααθιστών «Ένα αραβικό έθνος με μια αιώνια αποστολή», ή στο σύνθημα των Αδελφών Μουσουλμάνων «Το Ισλάμ είναι η λύση», ή στην προπαγάνδα του Ισλαμικού Κράτους που ονόμασε το βίντεο της διακήρυξής του ως «Το τέλος της Σάικς-Πικό». Ενώ ο χεγκελιανισμός και οι ιδεολογίες του διαμόρφωναν την αραβική σκέψη, μια νέα γενιά ανθρώπων των γραμμάτων αναδύθηκε, κυρίως στην Αίγυπτο και στην περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου, των οποίων το έργο προωθούσε την προσωπική έκφραση, την επιδίωξη της αυθεντικότητας, στα ρομαντικά ιδανικά και την καλλιτεχνική υποκειμενικότητα ως μια αίσθηση μεταφυσικής υποχρέωσης έναντι κάποιου καθολικού πνεύματος. Η έννοια της ρομαντικής πάλης παρείχε μια λογοτεχνική φαντασιακή άποψη του περικυκλωμένου από εχθρικές δυνάμεις ηρωικού εαυτού· η προσπάθεια υπέρβασης τέτοιου κόσμου ξεκλειδώνοντας την αυθεντικότητα του εσώτατου εαυτού του ατόμου διασταυρωνόταν φυσικά με ένα νέο είδος πολιτικού ακτιβισμού που είχε επίκεντρο τις βαθιά μυστικιστικές έννοιες της φύσης, του αίματος, του χώματος, της απελευθέρωσης, του θανάτου, της αναγεννητικής βίας, και της ένοπλης πάλης. Εξαπλώθηκαν τα ευρωπαϊκά φαινόμενα, όπως τα πολιτιστικά σαλόνια, οι μυστικές λέσχες και οι στρατιωτικές νεολαίες οι οποίες καθοδηγούνταν από διανοούμενους που αυτοπροσδιορίζονταν ως πρωτοπορίες, με ομοιόμορφα πουκάμισα και συνθήματα που αναφέρονταν στον θάνατο, το σίδερο, και την φωτιά. Ήταν επομένως αναπόφευκτο τέτοιες πνευματικές και ψυχολογικές συνθήκες να οδηγήσουν σε συνέπειες όχι τόσο διαφορετικές από τις συνέπειες τέτοιων συνθηκών στην Ευρώπη· η εμφάνιση λαϊκών πολιτικών κινημάτων που έφεραν λατρευτικά ρομαντικά σύμβολα και τα οποία ίδρυσαν αυτοαποκαλούμενοι φύρερ ενσαρκώνοντας το ισχυρό λενινιστικό μίγμα των διανοούμενων-πολιτικών, του οποίου ηγούνταν μια πρωτοπορία στο τελικό στάδιο της ιστορικής πάλης προς ένα αναπόφευκτο σωτήριο μέλλον όπου όλες οι αντιθέσεις θα επιλυθούν. Κατά τη μεταπολεμική περίοδο στην Αίγυπτο και την Ανατολική Μεσόγειο, κομμουνιστικές, αιγυπτιακές, συριακές και ισλαμιστικές ομάδες πολλαπλασιάστηκαν και δημιούργησαν μια ιδεολογικά ανταγωνιστική μιμητική διάδοση. Όλες μαζί αυτές οι ομάδες σχημάτισαν έναν κοινό χώρο όπου οι αφηρημένες ιδέες της γερμανικής φιλοσοφίας, ο εθνικισμός, ο σοσιαλισμός, η ενοποίηση και η ευρωπαϊκή επαναστατική σκέψη συνδυάστηκαν και επανασυνδυάστηκαν σύμφωνα με τα τοπικά σύμβολα του Ισλάμ και της αραβικής κουλτούρας και άλλαξαν ολόκληρη την υποδομή της αραβικής σκέψης. Εάν η εμφάνιση του αραβικού Τύπου τον 19ο αιώνα επέτρεψε στον λογοτεχνικό εθνικισμό και τις ιδέες του ρομαντισμού να διαδοθούν στις νέες μορφωμένες τάξεις, το ραδιόφωνο εγκαινίασε μια νέα φάση δυνατοτήτων που έφεραν οι βροντερές φωνές της μαζικής κινητοποίησης στα κύματά του. Οι καινούργιες δυνατότητες των νέων τεχνολογιών αναπτύχθηκαν πλήρως για πρώτη φορά στη Μέση Ανατολή από τους δύο πρωταγωνιστές της διεθνούς ευρωπαϊκής επανάστασης που είναι γνωστή ως Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, την Ιταλία και την Γερμανία. Η πρώτη εγκατέστησε τον αραβικό ραδιοσταθμό Μπάρι το 1934 και η δεύτερη, την Φωνή του Βερολίνου στα αραβικά, το 1939. Μαζί, γέμισαν τα ραδιοκύματα με αραβική προπαγάνδα του πιο κίτρινου είδους, αναμιγνύοντας ισλαμικά μοτίβα και σύμβολα με αντιδυτικισμό, αντισημιτισμό και προτροπή σε μαζική βία. Το Ράδιο Μπάρι και η Φωνή του Βερολίνου κήρυτταν την εθνική απελευθέρωση όλων των Αράβων και Μουσουλμανικών λαών και προειδοποιούσαν για τις συνωμοσίες των ιμπεριαλιστικών δυνάμεων και τις «Εβραϊκές Πολιτείες της Αμερικής» και καλούσαν σε επανάσταση εναντίον της Δύσης. Κατεστραμμένα αυτοκίνητα και κτίρια που έχουν υποστεί ζημιές στην πόλη Ασκελόν μετά από επίθεση με ρουκέτες που εκτοξεύθηκαν από την Γάζα, 7 Οκτωβρίου 2023. © ΑΠΕ-ΜΠΕ/ EPA/ Atef Safadi Πολλά από τα αντισημιτικά τσιτάτα και θεωρίες συνωμοσίας που υπάρχουν στην αραβική κουλτούρα ακόμα και σήμερα μπορούν πράγματι να ανιχνευτούν στην κληρονομιά της Φωνής του Βερολίνου και τον ιρακινό παρουσιαστή του σταθμού Γιούνις Μπάχρι. Σύμφωνα με τον βρετανό αξιωματούχο προπαγάνδας, Νέβιλ Μπάρμπουρ, «Οι Ναζί είχαν τις δεξιότητες ή την τύχη να βρουν και να προσλάβουν έναν Ιρακινό, τον Γιούνους αλ-Μπάχρι, ο οποίος είχε εξαιρετικό ταλέντο στις κίτρινου τύπου μεταδόσεις που προτιμούσαν. Το ραδιόφωνο του Βερολίνου δεν είχε ενδοιασμούς και δεν ενδιαφερόταν για την ακρίβεια των γεγονότων … έτσι, χρησιμοποιούσε κάθε μέσο για να πυροδοτήσει στους Άραβες μνησικακία εναντίον της Βρετανίας η οποία υποστήριζε τον Σιωνισμό, να εκμεταλλευτεί κάθε πιθανή υποψία όσον αφορά τις βρετανικές ενέργειες και να χλευάσει τους Άραβες που δήλωναν δημόσια την υποστήριξή τους στις σχέσεις με τη Μεγάλη Βρετανία. Ο παρουσιαστής του ραδιοφώνου του Βερολίνου για παράδειγμα συνήθιζε να αναφέρεται συχνά στον Πρίγκιπα Αμπντάλλα ως “Ραββίνος Αμπντάλλα”». Ο ναζισμός και ο φασισμός χρησίμευσαν σαν έμπνευση και πρότυπο σε πολλά επίδοξα κινήματα όπως το Συριακό Κοινωνικό Εθνικό Κόμμα και την Μουσουλμανική Αδελφότητα. Ο ενθουσιασμός για τις προοπτικές μιας νίκης της Γερμανίας μαζί με την εμφανή αγάπη των αράβων διανοούμενων για την γερμανική φιλοσοφία μπορούν να αναγνωσθούν σχεδόν σε κάθε ένα από τα απομνημονεύματα όσων ενηλικιώθηκαν πολιτικά κατά την διάρκεια αυτής της περιόδου, συμπεριλαμβανομένων των προέδρων Νάσερ και Σαντάτ στην Αίγυπτο και Αντούν Σαάντα στην Συρία. Ακόμα πιο σημαντικοί, κατά την γνώμη μου, ήταν αυτοί που επρόκειτο να γίνουν οι ιδρυτές της σύγχρονης αραβικής και μουσουλμανικής σκέψης, όπως ο αιγύπτιος στοχαστής Αμπντουλραχμάν Μπαντάουι, ο πρώτος σύγχρονος άραβας φιλόσοφος, μια μορφή υψίστης σημασίας, του οποίου τα απομνημονεύματα φανερώνουν βαθιές συμπάθειες για την Γερμανία και τον Ναζισμό και μια σχεδόν παθολογική εμμονή με τους Εβραίους. Ή ο πιο εξέχων Αλγερινός στοχαστής της εποχής της εθνικής απελευθέρωσης, ο Μάλεκ Μπενναμπί, που αργότερα κατηγορήθηκε από την Γαλλία ότι ήταν συνεργάτης των Ναζί. Κατά την διάρκεια του πολέμου, η μειοψηφία των αράβων διανοούμενων και στοχαστών που ήταν κατηγορηματικά αντίθετοι με τον ναζισμό και τον φασισμό ανήκαν είτε στις παλαιότερες γενιές των φιλοβρετανών ή ήταν νέοι κομμουνιστές. Κατά τα άλλα δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι η συντριπτική πλειονότητα έβλεπε θετικά την Γερμανία και τον Άξονα και προέτρεπε τον λαό να κάνει το ίδιο. Ο πολιτικός ζήλος της εποχής ήταν κατά κύριο λόγο αντι-βρετανικός, αντι-γαλλικός, και αντι-εβραϊκός και υπέρ της επαναστατικής κινητοποίησης· το ζήτημα της ιδεολογίας ήταν δευτερεύον στην καλύτερη περίπτωση. Για αυτό τα επίθετα της ιδεολογικής ταυτότητας που προστίθενται στις διάσημες προσωπικότητες της περιόδου, όπως ο Χατζ Αμίν ελ-Χουσσεϊνί[2], συχνά αμφιταλαντεύονται μεταξύ της περιγραφής του είτε ως άραβα εθνικιστή είτε ως ισλαμιστή. Μέχρι το τέλος της δεκαετίας 1940 και ενώ ξεκινούσε ο Ψυχρός Πόλεμος, η ατμόσφαιρα της πάλης είχε διεισδύσει στα μυαλά των περισσότερων σύγχρονων αραβικών κοινωνιών και ήταν ώριμες για την έναρξη των επαναστάσεών τους. Εκ των υστέρων, φαίνεται μόνο λογικό ότι το τέλος της αποικιακής εποχής στη Μέση Ανατολή συνοδεύτηκε από μια σειρά γεγονότων που ήταν η κατάληξη της ιστορίας που περιέγραψα παραπάνω και προάγγελος των δεκαετιών που ακολούθησαν· ο πρώτος Αραβο-ισραηλινός πόλεμος του 1948 και η μαζική απέλαση των Εβραίων από τα αραβικά εδάφη, το πραξικόπημα στη Συρία το 1949 και το πραξικόπημα στην Αίγυπτο το 1952. Το επαναστατικό κύμα που έβραζε για δεκαετίες στην πρωταρχική σούπα των επαναστατικών ιδεών έσκασε ενώ ο ήλιος έδυε στον ευρωπαϊκό αποικιοκρατισμό, προκειμένου να μεταφέρει την αποστολή της εθνικής απελευθέρωσης και αποαποικιοποίησης στην Αίγυπτο, την Συρία, την Αλγερία και το Ιράκ. Ο επαναστατικός κύκλος που είχε την εποπτεία της εγκαθίδρυσης της Συριακής Δημοκρατίας συμπεριλάμβανε μπααθιστές, σύριους εθνικιστές, πρωτο-ισλαμιστές και κομμουνιστές. Παρομοίως, το πραξικόπημα του 1952 στην Αίγυπτο που ακολουθήθηκε από την άνοδο του νασερισμού, ήταν ένα συλλογικό εγχείρημα το οποίο στήριξαν και στο οποίο συμμετείχαν όλες οι επαναστατικές δυνάμεις. Με άλλα λόγια, το επαναστατικό κύμα ήταν η πρακτική ενσάρκωση της πρωταρχικής δεξαμενής ιδεών που ανέφερα παραπάνω. Σχημάτισε στην αρχή ένα ενωμένο περιβάλλον, το οποίο μέσω της διαδικασίας της μίτωσης οδήγησε αργότερα στην διάσπαση στα ξεχωριστά ωστόσο αλληλένδετα κινήματα του νασερισμού, του μπααθισμού, του ισλαμισμού, της αραβικής νέας αριστεράς, και του παλαιστινιακού εθνικισμού όπου κυριάρχησε το ισχυρό μίγμα επαναστατικού εθνικισμού, επαναστατικού σοσιαλισμού, αντιδυτικισμού και αντισημιτισμού. Ένα από τα πιο εξέχοντα μέλη του επαναστατικού κύκλου ήταν ο Σαγιέντ Κουτμπ, κριτικός λογοτεχνίας που αργότερα έμεινε στην ιστορία ως ιδεολογικός ιδρυτής του ισλαμικού τζιχαντισμού. Ο Κουτμπ ήταν μέρος αυτού του επαναστατικού περιβάλλοντος και γνώριζε εκ των έσω τα κέντρα της επαναστατικής εξουσίας. Αργότερα η ρήξη του με τον Νάσερ τον μετέτρεψε σε ένα είδος μουσουλμάνου Γκράμσι ή Τρότσκι, ένα μίγμα επαναστατικού υπαρξισμού, λενινισμού και μιας λογοτεχνικής ρομαντικής αντίληψης του Ισλάμ με την οποία έγινε γνωστός. Ένας τρόπος να κατανοήσουμε το έργο του Κουτμπ είναι να το δούμε με τα μάτια ενός λογοτεχνικού κριτικού που έγινε επαναστάτης, μια προσπάθεια να διευρύνει τις λογοτεχνικές ευαισθησίες του Ισλάμ, λ.χ. την θεϊκή υποκειμενικότητα και να την χρησιμοποιήσει για να διαμορφώσει υπαρξιακά κάποιος τον εαυτό του σε ένα περιβάλλον αισθητηριακής απομόνωσης. Τέτοια διαδικασία θα ακολουθούνταν από την δημιουργία μιας εμπροσθοφυλακής η οποία θα προχωρούσε στην πραγματοποίηση του πνεύματος του Ισλάμ στην Ιστορία. Οι επαναστάσεις της εθνικής απελευθέρωσης οδήγησαν στην εγκαθίδρυση μονοκομματικών λαϊκιστικών κρατών από τα οποία η Αίγυπτος ήταν το μεγαλύτερο και το σημαντικότερο. Η περίοδος χαρακτηρίστηκε από ένα ευφορικό μαζικό αίσθημα απόλυτης ενότητας μεταξύ του λαού, του κράτους, του ηρωικού ηγέτη και των διανοούμενων, η οποία γιορτάστηκε σαν πραγματική λαϊκή δημοκρατία. Ένας μεγάλος δημόσιος τομέας, μεγάλες κρατικές επενδύσεις, μια κρατικά ελεγχόμενη οικονομία ήταν η ουσία του αραβικού σοσιαλισμού. Η αγία τριάδα, της ενότητας, αραβικότητας και σοσιαλισμού, η επινόηση του Μπάαθ, έγινε το δόγμα της νέας αραβικής κοσμικής πολιτικής θρησκείας. Τα τεράστια εγχειρήματα του μετααποικιακού εκσυγχρονισμού σήμαιναν μεγάλες επενδύσεις σε εκπαιδευτικά προγράμματα, δωρεάν παιδεία, και ευρύτερη ανώτερη εκπαίδευση για να αναπτυχθούν οι διοικητικές δεξιότητες που είναι απαραίτητες στις νέες τεράστιες κρατικές γραφειοκρατίες και τον μηχανισμό ασφαλείας. Η κατάσχεση ξένων και εβραϊκών ιδιοκτησιών παρείχε το κεφάλαιο για πολλά τέτοια εγχειρήματα. Η αποαποικιοποίηση και η εθνικοποίηση δεν είχαν στόχο μόνο τα βιομηχανικά αγαθά και την ιδιοκτησία γης. Επεκτάθηκαν επίσης με φυσικό τρόπο σε όλες τις πτυχές της πολιτισμικής ζωής, ενώ ο αστικός κοσμοπολιτισμός της αποικιακής εποχής επρόκειτο να αντικατασταθεί από μια συγκεντρωτική αραβική αστική κουλτούρα. Στην Αίγυπτο, το κράτος σταδιακά πήρε τον έλεγχο όλων των εκπαιδευτικών θεσμών, κοσμικών και θρησκευτικών, όλων των μέσων, του τύπου, του ραδιοφώνου, των δισκογραφικών εταιρειών, καθώς και της αιγυπτιακής βιομηχανίας κινηματογράφου που εκείνη την εποχή ήταν μια από τις μεγαλύτερες του κόσμου. Η προοδευτική αραβική αριστερά προώθησε τότε την μαζική ριζοσπαστικοποίηση όλης της κοινωνίας και της κουλτούρας. «Ακτιβίστρια» κατά την διάρκεια διαδήλωσης κατά του Ισραήλ στο Βερολίνο, 18 Οκτωβρίου 2023. Σύμφωνα με την προπαγάνδα της Χαμάς, εκατοντάδες άνθρωποι σκοτώθηκαν μετά από επίθεση στο νοσοκομείο Αλ-Άχλι στη Γάζα στις 17 Οκτωβρίου. Αποδείχθηκε ένα από τα πιο τερατώδη ψέματα που αναπαρήγαγαν πολλά από τα μεγαλύτερα δυτικά μέσα ενημέρωσης, με αποτέλεσμα να ματαιωθεί η τετραμερής σύνοδος (πρόεδρος των ΗΠΑ Μπάιντεν, βασιλιάς Αμντάλα της Ιορδανίας, πρόεδρος της Αιγύπτου Σίσι και ο ηγέτης της Παλαιστινιακής Αρχής Μ. Αμπάς) η οποία θα διεξαγόταν την επόμενη ημέρα στην Ιορδανία. © ΑΠΕ-ΜΠΕ/ EPA/ Clemens Bilan Πέρα από τον μετασχηματισμό της λαϊκής κουλτούρας και στο διεθνές πλαίσιο του Ψυχρού Πολέμου βρισκόταν μια νέα υψηλή αραβική κουλτούρα η οποία άλλαζε τον προσανατολισμό της από τον φασισμό και τον ναζισμό που ενέπνευσε τις ρίζες της, προς τον μαρξισμό, την σοβιετική τροχιά, και συγκεκριμένα την γαλλική αριστερά που εκείνη την περίοδο βυθιζόταν στον μεταπολεμικό πεσιμισμό και η οποία χάνοντας την ελπίδα για επανάσταση στην Ευρώπη προσέβλεπε στις πρώην αποικίες για σωτηρία. Στις αρχές του 1960, ο Ζαν-Πωλ Σαρτρ ήταν πλέον ο πιο ευρέως γνωστός διανοούμενος της μόδας στην αραβική γλώσσα και οι άραβες φοιτητές και διανοούμενοι είχαν βρει μια δεύτερη πατρίδα στα παρισινά καφέ. Το 1955 ο Ρεϋμόν Αρόν το σημείωσε αυτό στο Όπιο των διανοουμένων και επεσήμανε στην γαλλική αριστερά τον κίνδυνο που ενείχε ο προσηλυτισμός των νέων αράβων και αφρικανών φοιτητών σε ιδεολογίες που ήταν ακατάλληλες για τις κοινωνίες τους. Ωστόσο ο σαρτρικός συνδυασμός ιπποτικού υπαρξισμού, μαρξισμού και αποαποικιοποίησης μαζί με την γαλλική ιδέα για τον δημόσιο διανοούμενο ως οδηγό της ιερής πάλης συνέχιζε να διαμορφώνει την κουλτούρα της νεολαίας στο Κάιρο, την Αλεξάνδρεια, την Δαμασκό, την Βηρυτό και την Βαγδάτη. Τα βιβλία του «πωλούνταν σαν το ψωμί», σημείωνε ο Ζωρζ Ταραμπίσι, ένας από τους μεταφραστές του Σαρτρ στα αραβικά. Η νέα γενιά διανοούμενων της επανάστασης ξεκίνησε την αποαποικιοποίηση της πνευματικής ζωής αντικαθιστώντας την παλαιότερη γενιά των ανθρώπων των γραμμάτων που είχαν κυριαρχήσει υπό την βρετανική και γαλλική επιρροή όπως ο Τάχα Χουσεΐν[3] και ο Αμπάς Ακκάντ[4] με πολιτικά στρατευμένους συγγραφείς. Σε αυτό, οι άραβες διανοούμενοι της επανάστασης βάδισαν στα χνάρια της γαλλικής αριστεράς που επεδίωκε να «αποκηρύξει το πνεύμα της σοβαρότητας» της παραδοσιακής ευρωπαϊκής φιλοσοφίας καθώς και της ευρωπαϊκής αστικής κουλτούρας. Η σαρτρική έννοια της στράτευσης εφαρμόστηκε σε ευρεία κλίμακα. Πράγμα που σήμαινε ότι όποιος θα ήθελε να συμμετάσχει στα πολιτισμικά τεκταινόμενα ή στον δημόσιο βίο, έπρεπε να είναι αφοσιωμένος στην επαναστατική πολιτική. Κάτω από την αιγίδα της στράτευσης η αραβική κουλτούρα έγινε μια κουλτούρα αγώνα. Με την αυτοβιογραφική συνταγή του βετεράνου λιβανέζου κομμουνιστή Φαγουάζ Ταραμπούλσι, ο καθένας ήταν «ποιητικά κομμουνιστής, πολιτικά αραβιστής, οικονομικά σοσιαλιστής, και φιλοσοφικά υπαρξιστής». Εάν οι επαναστατικοί ρομαντικοί ήρωες υπήρξαν η μιμητική διάδοση της μεσοπολεμικής περιόδου, ο αριστερός υπαρξιστής που καπνίζει στο καφέ, διαβάζει ένα βιβλίο του Σαρτρ ή της ντε Μπωβουάρ και κάνει δηλώσεις τόσο βαθιά ρηχές όσο ρηχά βαθιές ήταν η μιμητική διάδοση των δεκαετιών του ’50 και του ’60. Ο λογοτεχνικός υπαρξιστικός φεμινισμός πρωτοφανούς σεξουαλικού εξπρεσιονισμού εμφανίστηκε στα γραπτά συγγραφέων όπως η Λάιλα Μπααλμπακί[5] και Ναζίκ Αλ-Μαλάικα[6]. Η περίπτωση του Σουχέιλ Ιντρίς είναι χαρακτηριστική. Γεννημένος στον Λίβανο το 1925 σε μια θρησκευόμενη σουνιτική οικογένεια, ο Ιντρίς έλαβε κλασική ισλαμική μόρφωση στο θρησκευτικό δίκαιο στην Βηρυτό. Μετά την αποφοίτησή του έγινε κοσμικός, ολοκλήρωσε το διδακτορικό του στην λογοτεχνία στη Σορβόννη της Γαλλίας το 1953, και επέστρεψε στον Λίβανο για να ιδρύσει το κορυφαίο περιοδικό και εκδοτικό οίκο της εποχής που μετέφραζε έργα του Σαρτρ, του Καμύ, του Ισαάκ Ντόυτσερ, της Ρόζας Λούξεμπουργκ, του Γκράμσι, του Μαρξ και άλλων. Το λογοτεχνικό στυλ του Ιντρίς δεν είχε καμία σχέση απολύτως με το θρησκευτικό ύφος. Το 1956 έγραψε: «Σήμερα, ο άραβας συγγραφέας δεν μπορεί παρά να βουτήξει την πένα του στο μελάνι του αίματος των μαρτύρων και των ηρώων … έτσι ώστε όταν την σηκώνει, να στάζει με το νόημα της επανάστασης ενάντια στον ιμπεριαλισμό». Και το 1958, αντιδρώντας στο αντι-σοβιετικό, αντι-νασερικό Σύμφωνο της Βαγδάτης έγραψε: «Εμείς οι άραβες εθνικιστές είμαστε αντίθετοι στις πολιτικές της Τουρκίας, του Ιράκ, του Ιράν και του Πακιστάν παρ’ όλο που είναι μουσουλμανικές χώρες … εάν το Ισλάμ υποστήριζε τον ιμπεριαλισμό θα πολεμούσαμε εναντίον του!». Διανοούμενοι με πιο εκλεπτυσμένες μαρξιστικές τάσεις έπρεπε να ακολουθούν την σοβιετική γραμμή που έδινε προβάδισμα στο σημείο τομής μεταξύ της πάλης της άρχουσας εθνικιστικής μικροαστικής τάξης ενάντια στον Δυτικό ιμπεριαλισμό και την μαρξιστική πάλη ενάντια στον καπιταλισμό. Ενθάρρυνε τους άραβες μαρξιστές να επικεντρώνουν τα έργα τους σε αναλύσεις του δυτικού ιμπεριαλισμού κι όχι να αναλύουν την ταξική δομή των δικών τους κοινωνιών. Αυτή η επιρροή περιόριζε τον μαρξισμό σε δύο πεδία, στην πολεμική εναντίον των ευκατάστατων τάξεων και στην πολιτική αντίληψη των διεθνών σχέσεων που συμπλήρωνε τον ρομαντικό εθνικισμό. Η μαρξιστική αναγκαιότητα της επανάστασης και της ανατροπής του δυτικού καπιταλισμού δημιούργησε μια αραβική αίσθηση αναπόφευκτου θριάμβου εναντίον της Δύσης και του Ισραήλ, η οποία με την σειρά της οδήγησε στην αδιαμφισβήτητη υποστήριξη επαναστατικών καθεστώτων παρά τις σωρευτικές επιδόσεις τους σε αποτυχίες, ακρότητες, καταχρήσεις και ηλιθιότητες. Έτσι οι άραβες κομμουνιστές στην πλειονότητά τους υποστήριζαν την ηγεσία του Νάσερ ακόμα και όταν βασανίζονταν στις φυλακές τους. Μια σπάνια εξαίρεση ήταν ο ιρακινός μαρξιστής διανοούμενος Αλί Αλ-Γουάρντι, του οποίου οι κοινωνιολογικές μελέτες της ισλαμικής ιστορίας την δεκαετία του 1950 επιχειρούσαν να προσφέρουν μια ιστορική υλιστική ανάλυση με έμφαση στην ταξική πάλη ως τον ουσιαστικότερο ιστορικό παράγοντα στην εξέλιξη των ισλαμικών πεποιθήσεων. Μπορούμε να δούμε τις ιδεολογικές εξελίξεις και μεταλλάξεις των περιόδων αυτών στους βίους πολλών μορφών της εποχής όπως ο Φαγιέζ Σαγιέγκ, ο οποίος ήταν ο πρώτος άραβας διανοούμενος που εφάρμοσε την κριτική του ρατσισμού και της νεοαποικιοκρατίας του Σαρτρ στο Ισραήλ. Υποστήριζε πως ό,τι ισχύει για το Κονγκό και το Βιετνάμ ισχύει και για το Ισραήλ και ήταν επίσης ο βασικός συγγραφέας του ψηφίσματος [3379] «Ο Σιωνισμός είναι Ρατσισμός» του ΟΗΕ το 1975. Γεννημένος στην Συρία το 1920 και γιος ενός πρεσβυτεριανού ιερέα, ο Σαγιέγκ ξεκίνησε την ενεργή ζωή του την δεκαετία του 1940 με την ένταξή του στο Συριακό Εθνικό Κοινωνικό Κόμμα, μια συριακή απομίμηση του Ναζισμού υπό την ηγεσία του «Φύρερ» Αντούν Σαάντα. Την εποχή εκείνη ο Σαγιέγκ έγραφε και μιλούσε για λογαριασμό του κόμματος για «τον κίνδυνο του Σιωνισμού στον πολιτισμό και την ψυχή», καθώς επίσης και για τους κινδύνους της «Εβραϊκής ψυχής». Μετά την στροφή του προς τα αριστερά, ο Σαγιέγκ έγινε ένας άραβας υπαρξιστής – αυθεντία στον Σαρτρ και τον Φανόν. Το 1965, κατά την διάρκεια της θητείας του στο Στάνφορντ έγραψε το βιβλιαράκι «Αποικιοκρατία στην Παλαιστίνη» το οποίο εκδόθηκε από την Οργάνωση για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης (PLO) και έπειτα μεταφράστηκε σε δεκάδες γλώσσες και διανεμήθηκε παγκοσμίως από την Διεθνή Οργάνωση Αλληλεγγύης με τους Λαούς της Ασίας και της Αφρικής (AAPSO). Το βιβλιαράκι του ήταν το κείμενο που γέννησε τον παγκόσμιο αγώνα για την Παλαιστίνη, αφού άγγιζε όλες τις μείζονες χορδές με τις οποίες παίζει η διεθνής αριστερά –φυλετική υπεροχή, διακρίσεις, αποκλεισμός, πολιτικά δικαιώματα, χειραφέτηση, αντικαπιταλισμός, αυτοάμυνα, ανθρώπινα δικαιώματα και αντίσταση– και επικαλούνταν την Αλγερία, τους Αφροαμερικανούς, το Κονγκό, το Βιετνάμ, και χρησιμοποιούσε τις υπαρξιστικές ιδέες για την διαφορετικότητα. Ήταν ο Σαγιέγκ αυτός που εισήγαγε την Παλαιστίνη στον αντιδυτικό κανόνα της διεθνούς αριστεράς. Τα μετέπειτα αντισιωνιστικά έργα μεγάλων μορφών της γαλλικής αριστεράς όπως ο Μαξίμ Ροντινσόν απλώς συνέχιζαν το έργο του Σαγιέγκ. Τα νέα βιβλία, οι ταινίες, τα περιοδικά, τα τραγούδια και η λογοτεχνία που παράγονταν σε τέτοιο πνευματικό περιβάλλον είχαν όλα αναλάβει να διαμορφώσουν ιδεολογικά τις αραβικές μάζες και τις νέες γενιές. Μαζί, οι πολιτικά στρατευμένοι νέοι διανοούμενοι και οι προσωπικότητες της κουλτούρας παρήγαγαν μια εντελώς πολιτικά στρατευμένη επαναστατική αντιδυτική και αντισημιτική ανάγνωση του Ισλάμ. Κατά την διάρκεια ενός τόσο θεμελιώδους κινήματος της μοντέρνας αραβικής μαζικής κουλτούρας, οι ταινίες, οι ραδιοφωνικές εκπομπές, τα θεατρικά έργα, τα σχολικά βιβλία και άλλα επέβαλαν και ομογενοποίησαν αυτή τη νέα ανάγνωση της ισλαμικής ιστορίας που ένωσε το γνωστικό και θρησκευτικό στην χεγκελιανή επαναστατική σκέψη με ό,τι είναι θρησκευτικό και μυστικιστικό στο Ισλάμ. Σε αυτή την νέα ανάγνωση, η πιθανότητα της υπέρβασης έξω από την Ιστορία αναδιαμορφώθηκε στην πιθανότητα υπέρβασης εντός της Ιστορίας μέσω της Επανάστασης. Η σωτηρία εκκοσμικεύθηκε και έγινε αθεϊστική, μεταβλήθηκε σε μια παροδική σωτηρία και προβλήθηκε ως συλλογική πολιτική βούληση. Το γενικό μήνυμα ήταν ότι το Ισλάμ είναι μια φιλοσοφική ολότητα που μπορεί να επιτευχθεί μέσω της εθνικής απελευθέρωσης και του σοσιαλισμού, και της προοδευτικής επανάστασης ενάντια στις δυνάμεις της αποικιοκρατίας, του Ιουδαϊσμού (ειδικά όπως αυτός ενσαρκώνεται από το Ισραήλ), και της αντίδρασης (όπως ενσαρκώνεται στις συντηρητικές φιλοδυτικές αραβικές μοναρχίες). Διαδηλωτές σε πορεία κατά του Ισραήλ στο Λονδίνο στις 14 Οκτωβρίου 2023. © ΑΠΕ-ΜΠΕ/ EPA/ Neil Hall Για την νεοϊδρυθείσα μαζική αραβική κουλτούρα, η σταδιοδρομία του Μωάμεθ αναθεωρημένη ως πορεία ενός επαναστάτη ο οποίος καταφθάνει με ένα μήνυμα κοινωνικής δικαιοσύνης, που ερχόταν σε σύγκρουση με την αντιδραστική άρχουσα τάξη της αστικής εμπορικής τάξης των Αράβων και των μισάνθρωπων Εβραίων συμμάχων της, ήταν η θεμελιώδης ιστορική προσέγγιση της ιστορίας του Ισλάμ. Ο υπουργός Προπαγάνδας του Νάσερ, ο Φάδι Ραντγουάν, πρώην μέλος της ημι-φασιστικής οργάνωσης Νέα Αίγυπτος έγραψε και διένειμε το βιβλίο Μωάμεθ ο μεγάλος επαναστάτης που εξυμνούσε τις υποτιθέμενες επαναστατικές αρετές του προφήτη. Ο ιδρυτής της Μουσουλμανικής Αδελφότητας στη Συρία, Μουσταφά αλ-Σιμπάι, έγραψε το Σοσιαλισμός στο Ισλάμ το οποίο τυπώθηκε και διανεμήθηκε μαζικά στην Ηνωμένη Αραβική Δημοκρατία σε μια κίνηση ιδεολογικής εξισορρόπησης ενάντια στους κομμουνιστές. Ιστορικές μουσουλμανικές μορφές θεοποιήθηκαν και παρουσιάστηκαν ως επαναστατικές σε ταινίες κρατικής παραγωγής με τεράστιους προϋπολογισμούς. Το 1961, το αιγυπτιακό κράτος παρήγαγε την ταινία υπερπαραγωγής Ω Ισλάμ, στο οποίο ένας αιγύπτιος ηγέτης των Αράβων ψάχνει την χαμένη του αγαπημένη με το όνομα Τζιχάντ, με την οποία μπορεί να νικήσει ενάντια στην εισβολή των Μογγόλων. Το 1963 ακολούθησε ένα άλλο ιστορικό έπος μεσαιωνικής ισλαμικής αποαποικιοποίησης της τζιχάντ με το Σαλαντίν, μια ταινία με τεράστιο προϋπολογισμό που παρουσίαζε έναν πρωτο-Νασερικό μεσαιωνικό σουλτάνο ο οποίος διεξήγαγε μια κοσμική αντιιμπεριαλιστική τζιχάντ εναντίον ξανθών και κοκκινομάλληδων ευρωπαίων εποίκων που βρίσκονταν σε συμμαχία με αντιδραστικές αραβικές δυνάμεις. Οι νέες κινηματογραφικές και λογοτεχνικές χρήσεις της σταδιοδρομίας του Μωάμεθ παρουσίαζαν τον προφήτη σαν επαναστατικό ήρωα που ηγήθηκε μιας ομάδας κατατρεγμένων, καταπιεσμένων και υπόδουλων προκειμένου να αντισταθεί ενάντια στον καπιταλισμό των αντιδραστικών εμπόρων της Μέκκας με τους σατανικούς Εβραίους συμμάχους τους. Η προ-Ισλαμική περίοδος παρουσιάζεται σαν μια περίοδος υπέρτατης οικονομικής εκμετάλλευσης, κοινωνικής διαφθοράς και πολιτικού χάους. Οι πλούσιοι, διεφθαρμένοι και ανήθικοι άπιστοι είναι μια φεουδαρχική τάξη που προσλαμβάνει ντόπιους Εβραίους, σατανικά πλάσματα του σκότους, για να κάνουν τις βρώμικες δουλειές τους. Μια διαλεκτική πάλη ανάμεσα στα δύο μέρη, τους πιστούς και τους άπιστους, κορυφώνεται με τον θρίαμβο της Μωαμεθανικής επανάστασης και την επίλυση όλων των αντιθέσεων. Μια παρεπόμενη λογοτεχνική μετάγγιση τέτοιας μεταχείρισης ήταν η αντικατάσταση της ευσέβειας με την κοινωνική δικαιοσύνη, που υποκαθιστούσε την θρησκευτική υπέρβαση με την ιστορική υπέρβαση ενός ιστορικού σταδίου και την πνευματική λύτρωση με την κοινωνικοοικονομική και πολιτική λύτρωση. Ωστόσο η πιο σημαντική όλων των αντικαταστάσεων, αυτή που θα γινόταν το ανυπέρβλητο διανοητικό θεμέλιο της σύγχρονης αραβικής κουλτούρας είναι η μετατόπιση της ίδιας της έννοιας του νοήματος από την θρησκεία στην Ιστορία. Μια σωτηρία που σήμαινε την ολοκληρωτική μεταμόρφωση των εθνικών πολιτικών και οικονομικών συνθηκών, οι οποίες με την σειρά τους θεωρούνται ότι συγκροτούν την ανθρώπινη κατάσταση. Ο λυτρωτικός στόχος της Ιστορίας αντικατέστησε μια μεταφυσική σωτηρία που είναι ο στόχος του Θεού οδηγώντας σε μια θεολογική σχέση με τις συνιστώσες του ιστορικού κινήματος. Η ένωση του μαρξισμού με τον αραβικό εθνικισμό εναντίον των εχθρών του, τον ιμπεριαλισμό, την αντίδραση, τον σιωνισμό και τον καπιταλισμό, άφησε το ανεξίτηλο σημάδι της και στα δύο. Ο μαρξισμός παρείχε την πνευματική συνοχή και το ιδίωμα που χρειάζεται κάθε σύγχρονο πολιτικό εγχείρημα για να γίνει αξιοσέβαστο, ενώ ο αραβικός εθνικισμός παρείχε το μέσο με το οποίο οι μαρξιστικές ιδέες μπορούσαν να παρουσιαστούν στις μάζες. Ο αραβικός μαρξισμός συνέδεε τον αραβικό εθνικισμό με το δυναμικό σύμπαν του τριτοκοσμισμού, αλλά πάνω απ’ όλα με την διεθνή αριστερά, ειδικά στις δυτικές πρωτεύουσες και πανεπιστήμια, προσδίδοντάς του κρίσιμο κύρος, διεθνή νομιμότητα, και μια αύρα ευγενούς-άγριου ρομαντικού ηρωισμού. Η αραβική εθνική απελευθέρωση, η αποαποικιοποίηση, και η βία που τις συνόδευσε, ήταν η εμπειρική επιβεβαίωση των γραπτών του Σαρτρ και του Φανόν. Η γνωστική αίσθηση της ιστορικής αναγκαιότητας της ανατροπής του καπιταλισμού, και η δογματική πίστη ότι ασπάζονται την τελική ηθική αλήθεια, ενθάρρυνε μια αραβική κουλτούρα με ήδη εξασθενημένη επαφή με την πραγματικότητα να μπερδέψει τις προβλέψεις και τις προφητείες των αριστερών διανοούμενων θεωρώντας τες ως ιστορικές υποσχέσεις, και να πλεύσει το πλοίο των αραβικών ονείρων ακόμα πιο μακριά από τις ακτές της πραγματικότητας, σε έναν ωκεανό φαντασιοκοπικού μεγαλείου. Μια απόλυτη πίστη στην αναγκαία υπεροχή της ΕΣΣΔ την οδήγησε να παίξει στοίχημα το μέλλον ολόκληρων κοινωνιών πάνω στον ριζοσπαστικό θρίαμβό της, σε συνδυασμό με την κατηγορηματική άρνηση της εβραϊκής ιστορικής πραγματικότητας, θεωρώντας το Ισραήλ ως μια εφήμερη «Σιωνιστική οντότητα» που σύντομα θα καταδικαζόταν στην λήθη από την πολεμική ιαχή όταν ξυπνούσε ο άραβας γίγαντας. Ωστόσο όταν κατακάθισε η σκόνη το 1967 μετά την σαρωτική ήττα των δυνάμεων του αραβικού εθνικισμού από τα χέρια του Ισραήλ, κατακάθισε σε ένα μεταμορφωμένο τοπίο. Οι ριζοσπαστικές μάζες μεθυσμένες με τον «ψηλό, σκούρο, όμορφο Αιγύπτιο» ηγέτη έχασαν την αθωότητά τους. Τα αφηγήματα του αναγκαία διογκωμένου εαυτού αντιστράφηκαν σε αφηγήματα αναγκαίας θυματοποίησης, και η λατρεία του ήρωα αντιστράφηκε σε μια λατρεία του μάρτυρα. Ακόμα και η κατεύθυνση του διαδεδομένου αντισημιτισμού αντιστράφηκε: ο Σιωνισμός που άλλοτε θεωρούνταν απλώς ως τέχνασμα στα χέρια του δυτικού ιμπεριαλισμού τώρα γινόταν αντιληπτός ως η γνήσια υπερδύναμη από την οποία απορρέει όλο το κακό. Το έργο των δημόσιων διανοούμενων που άλλοτε επικεντρωνόταν στο να απαριθμούνται οι αρετές των αραβικών εθνών και οι αμαρτίες της Δύσης και του Ισραήλ, μετατράπηκε σε αυτό των επαγγελματιών μοιρολογιστρών που θρηνούν πάνω από τα ερείπια της χαμένης αθωότητας. Η αραβική κουλτούρα έπεσε στην αυτοδημιούργητη παγίδα του σολιψισμού. Η αντιστροφή ήταν τόσο τεράστιου μεγέθους που η ενοποιημένη κουλτούρα της αραβικής αριστεράς, στην οποία το κράτος, ο λαός, η κουλτούρα, οι διανοούμενοι, και ο ηγέτης θεωρούνταν σαν να βρίσκονται σε μια κατάσταση εκστατικής ενότητας, διασπάστηκε σε θραύσματα με το καθένα να ακολουθεί διαφορετική κατεύθυνση. Η ενότητα μεταξύ του αραβικού εθνικισμού και του μαρξισμού που άλλοτε επικαλούνταν πολλοί διανοούμενοι διαλύθηκε. Ο νασερισμός απορρίφθηκε, ο μπααθισμός χωρίστηκε μεταξύ Συρίας και Ιράκ. Οι Παλαιστίνιοι ξεκίνησαν την δική τους επανάσταση μέσα στην επανάσταση. Τελικά η αραβική αριστερά χωρίστηκε σε τρεις νέους κύκλους: την παλιά αριστερά, την νέα αριστερά, και την ισλαμική αριστερά που ηγήθηκε μιας επανάστασης ενάντια στην επανάσταση. Πλακάτ κατά την διάρκεια διαδήλωσης αλληλεγγύης με τους Παλαιστίνιους στο Βερολίνο, 21 Οκτωβρίου 2023. © ΑΠΕ-ΜΠΕ/ EPA/ Filip Singer Οι διανοούμενοι, οι δημοσιογράφοι, και οι συγγραφείς που ακόμα υπηρετούσαν τις απομένουσες φιλοσοβιετικές προοδευτικές αραβικές δημοκρατίες έγιναν γνωστοί γενικά ως παλαιά αραβική αριστερά, στην οποία ο πιο διάσημος ήταν ο επίσημος διανοούμενος του αιγυπτιακού καθεστώτος Μοχάμεντ Χασσανέιν Χεϊκάλ. Ο μόνος τρόπος με τον οποίο θα μπορούσε αυτή η ομάδα να υπερασπιστεί την νομιμότητα των ταπεινωμένων κρατών ενόψει των ριζοσπαστικοποιημένων αραβικών μαζών ήταν μέσω της σχεδόν αδιάκοπης υπερδιόγκωσης των εχθρών τους σε κοσμικά μεγέθη η οποία τόνιζε μόνο την ευγένεια των θυμάτων τους. Το 1968 ο Χεϊκάλ δημοσίευσε το πρώτο του βιβλίο μετά την ήττα, με τίτλο Εμείς και η Αμερική όπου παρουσίαζε τον πόλεμο του 1967 ως μια αμερικανική συνωμοσία με στόχο να καταπνίξει την νέα αιγυπτιακή επανάσταση. Η σκάλα της θυματοποίησης τελικά οδήγησε σε ακόμα περισσότερο παθολογικό αντισημιτισμό, μια αντίληψη λύκου για τον ανελέητο και απάνθρωπο κόσμο, καθώς επίσης και μια μυθοποίηση της θυματοποίησης σε μια έννοια μεταφυσικού πόνου τόσο αχανή που διαλύει κάθε αισθητή πραγματικότητα. Το 1969, η μεγαλύτερη κινηματογραφική παραγωγή του αιγυπτιακού κράτους ήταν το Al-Ard (H γη), στην οποία το κοινό παρακολουθούσε την τελική σκηνή όπου ο θαρραλέος αιγύπτιος αρρενωπός ήρωας, που τον υποδυόταν ο μεγάλος αστέρας Μαχμούντ Μιλίγκι, στέκεται μονάχος στην μέση του βαμβακοχώραφού του, αφού όλοι τον έχουν εγκαταλείψει και προδώσει, και θυσιάζει την ζωή του υπερασπιζόμενος την γη του από μια βρετανική-φεουδαρχική συνωμοσία. Τεμαχίζεται και σφαγιάζεται σε αργή κίνηση στάζοντας το αίμα του πάνω από τα άνθη βαμβακιού, ενώ ο χορός στο βάθος ψάλλει με δραματικό τρόπο: «Εάν η γη ποτέ διψάσει, θα την ποτίσω με το αίμα μου». Αυτή ήταν μια σημαντικότατη μεταβολή από τις παραγωγές πριν το 1967 που συνήθως τελείωναν με μια εντυπωσιακή νίκη για τον ήρωα. Εάν η αραβική μαζική κουλτούρα δεν είχε επαφή με την πραγματικότητα πριν τον πόλεμο, τώρα είχε κηρύξει πόλεμο εναντίον της. Η αραβική νέα αριστερά αποτελούνταν από Άραβες πρώην εθνικιστές διανοούμενους και στελέχη που αποφάσισαν να αποχωρήσουν από την παλιά αριστερά και να κάνουν μια έντονη στροφή προς τα αριστερά. «Ήμασταν αποφασισμένοι να αφοσιωθούμε στον Κομμουνισμό για μια τελική ρήξη μεταξύ ημών και του εθνικιστικού παρελθόντος της μικροαστικής τάξης», εξήγησε ένας διανοούμενος. Αυτό συνέπεσε με τα φοιτητικά κινήματα του Μάη 1968 στην Ευρώπη, την αμερικανική πολιτιστική επανάσταση με τις μαρξιστικές της αποχρώσεις, και την άνοδο της νέας διεθνούς αριστεράς η οποία ριζοσπαστικοποίησε την διεθνή υψηλή κουλτούρα. Οι πρώτοι νέοι διανοούμενοι που έκαναν αυτή την στροφή ήταν ο Σαντίκ Τζαλάλ Αλ-Αζμ, ο οποίος το 1968 δημοσίευσε το πρώτο βιβλίο του Αυτοκριτική μετά την ήττα, και ο Γιασίν Αλ-Χαφίζ, ο οποίος την ίδια χρονιά δημοσίευσε το Ήττα και ηττημένη ιδεολογία. Από κοινού, ο Αζμ και ο Χαμφίζ θα επανεκκινούσαν πνευματικά την νέα αραβική αριστερά και τα νέα τους αναλυτικά έργα θα μιμούνταν τις θέσεις της μεταπολεμικής ευρωπαϊκής αριστερής σκέψης. Απέρριψαν τον μπααθισμό και τον νασερισμό ως μικροαστικές ιδεολογίες, οι οποίες στην πραγματικότητα ήταν οπισθοδρομικές, αντιδραστικές και φασιστικές και έπρεπε να αντικατασταθούν με τον επιστημονικό μαρξισμό. Η αραβική πνευματική ζωή μετά το 1967 χαρακτηρίστηκε από την «συλλογική νεύρωση», σύμφωνα με τον πρώην μαρξιστή διανοούμενο Ζωρζ Ταραμπίσι. Το πρώτο ιδιοτελές αντικείμενο της νευρωτικής εμμονής ήταν η αραβική κουλτούρα και το Ισλάμ. Μιμούμενοι την ανάλυση της σχολής της Φρανκφούρτης η οποία απάλλασσε την επαναστατική σκέψη από την πιθανότητα να είχε παραγάγει τον ναζισμό και τον φασισμό και αντίθετα τα όριζε ως εκδηλώσεις λανθάνουσας βίας και μυθολογικής σκέψης στην ευρωπαϊκή και χριστιανική κουλτούρα, έτσι και οι διανοούμενοι της νέας αραβικής αριστεράς αντιλαμβάνονταν το Ισλάμ και την αραβική κουλτούρα ως την πηγή της λανθάνουσας αντίδρασης και καταπίεσης της ίδιας της περιοχής. Την ευθύνη για την ήττα του 1967 δεν την επέρριψαν στο γνωστικό και θρησκευτικό κομμάτι της επαναστατικής σκέψης, ή στην κατά Φανόν προβολή της ωμής βίας ως μιας πνευματικής λυτρωτικής πράξης, αλλά στην παραδοσιακή κουλτούρα. Οι νέοι αριστεριστές υπερεκτίμησαν τον μαρξισμό και την επαναστατική σκέψη και κατηγόρησαν εξ ολοκλήρου τoν παραλογισμό της παραδοσιακής κουλτούρας και θρησκείας. Το πιο σημαντικό έργο του είδους, και ασύγκριτα το έργο της αραβικής διανόησης με την μεγαλύτερη επιρροή στον 20ό αιώνα, ήταν το τετράτομο Κριτική του αραβικού λόγου, μια προφανής παραπομπή στον Καντ, από τον μαροκινό στοχαστή Μοχάμεντ Άμπεντ Αλ-Τζαμπίρι. Στο έργο του ο Τζαμπίρι ανέλυσε με συστηματικό τρόπο τα θεμελιώδη ισλαμικά κείμενα, συμπεραίνοντας ότι τα πάντα, από την αραβική γραμματική έως τον ισλαμικό νόμο, περιείχαν τον πυρήνα της παράλογης και μαγικής σκέψης. Το έργο του ήταν ένας θρίαμβος για τις επικλήσεις για περισσότερο ορθολογισμό στο ύφος του Διαφωτισμού και γενικά έγινε κατανοητό ως ένας εκλεπτυσμένος μαρξισμός με πιο ξεκάθαρους αθεϊστικούς όρους. Ο δεύτερος πιο εξέχων διανοούμενος του είδους ήταν ο γαλλοαλγερινός καθηγητής στη Σορβόννη Μοχάμεντ Αρκούν. Εάν ο Τζαμπίρι ήθελε να ακολουθήσει το παράδειγμα της σχολής της Φρανκφούρτης και να προωθήσει την επαναστατική σκέψη προς τις ρίζες του μαρξισμού στον ορθολογισμό του Διαφωτισμού, ο Αρκούν ήθελε να πάει στην αντίθετη κατεύθυνση, ακολουθώντας το παράδειγμα του μεταμοντερνισμού, για να ξαναβρεί τις άλλες ρίζες του μαρξισμού στον ρομαντισμό. Ο Αρκούν αξιοποίησε την μεθοδολογία του Ντεριντά και του Φουκώ χωρίς να το λέει ρητώς, κάνοντας ανασκαφή στην ισλαμική αραβική επιστημολογία για να αποκαλύψει τα βαθιά στρώματα των σχέσεων εξουσίας που επισκιάζουν ο μύθος και η σημειωτική του Κορανίου. Ο Τζαμπίρι και ο Αρκούν εξακολουθούν να βρίσκονται και σήμερα στο κέντρο της υψηλής αραβικής πνευματικής ζωής. Κάτω από την υψηλή κουλτούρα και την εκλεπτυσμένη ανάλυση της νέας αριστεράς, μια λαϊκιστική νέα αριστερά εμφανίστηκε, με κέντρο κυρίως τον Λίβανο, παρακινούμενη από την ποίηση του Μαχμούντ Νταρβίς[7] και του Αλί Αχμέντ Έσμπερ[8], γνωστού με το παγανιστικό του λογοτεχνικό όνομα Άδωνις, και τα γραπτά του Γασσάν Καναφανί[9]. Οι ανερχόμενες ανταρτικές παλαιστινιακές ομάδες, η Φατάχ και το Λαϊκό Μέτωπο για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης, μια αποσχιστική μαρξιστική ομάδα από το ημι-φασιστικό Αραβικό Εθνικιστικό Κίνημα, κατάφεραν να ανατρέψουν την παλιά αριστερά από την ηγεσία της PLO και πήραν την θέση της – μία εξέλιξη που αποτέλεσε έμπνευση σε όλες τις αραβικές δυνάμεις της νέας αριστεράς που ονειρεύονταν την ανατροπή και την αντικατάσταση της αραβικής παλιάς αριστεράς. Οι παλαιστινιακές ανταρτικές ομάδες, εμπνευσμένες από τον Ρεζίς Ντεμπρέ[10], έκαναν μια «επανάσταση μέσα στην επανάσταση», ένα φυσικό αποτέλεσμα της παρόρμησης να μετατρέψουν την συντριπτική ήττα σε μια αποφασιστική νίκη. Αυτή η επαναστατική υπονόμευση εντός του αραβικού επαναστατικού κινήματος κατάφερε να αντιστρέψει την έννοια του Παλαιστινιακού Ζητήματος. Πριν το 1967, ο αραβικός εθνικισμός υποστήριζε πως η αραβική ενότητα ήταν ο δρόμος για την Παλαιστίνη. Μετά το 1967, οι Παλαιστίνιοι αντέστρεψαν αυτό το χεγκελιανό σύνθημα μετατρέποντας το λυτρωτικό όνειρο της καταστροφής του Ισραήλ και μιας απελευθερωμένης Παλαιστίνης στην ουσία της ίδιας της επαναστατικής αποστολής. Το «Η Παλαιστίνη είναι επανάσταση», έγινε η νέα εικόνα που είχαν για τον εαυτό τους οι ανερχόμενες παλαιστινιακές φράξιες, προσθέτοντάς την στην κατηγορία ενός υπερεθνικού αντικαπιταλιστικού επαναστατικού κινήματος που περιλάμβανε το Βιετνάμ, την Κούβα, την Μαύρη Δύναμη στις Ηνωμένες Πολιτείες, την γερμανική μαρξιστική τρομοκρατία, και άλλα. Μετά την απέλασή τους από την Ιορδανία, οι παλαιστινιακές ομάδες δήλωσαν ότι το σχέδιό τους ήταν η επιστροφή στον Λίβανο σε ένα «Αραβικό Ανόι», από όπου ένας λαϊκός απελευθερωτικός πόλεμος και μια ολόκληρη επανάσταση θα άλλαζε όλη τη Μέση Ανατολή. Αυτή ήταν η δεκαετία κατά την οποία οι παλαιστινιακές ομάδες έθεταν τις βάσεις της διεθνούς τρομοκρατίας, των αεροπειρατειών, των δολοφονιών και βομβιστικών επιθέσεων. Πάνω: Από σειρά φωτογραφιών που έδωσε στον Τύπο με την επισήμανση «No Sales», για προπαγανδιστικούς λόγους το Ιρανικό Γραφείο Πολέμου και δείχνουν εκτόξευση πυραύλων κατά την διάρκεια στρατιωτικών ασκήσεων στην περιοχή Νασρ Αμπάντ της επαρχίας Ισφαχάν στις 28 Οκτωβρίου 2023. Κάτω: Φωτογραφία που έδωσε στη δημοσιότητα ο Ιρανικός Στρατός δείχνει ιρανούς στρατιώτες να φιλούν το Κοράνι κατά τη διάρκεια της εν λόγω άσκησης. © ΑΠΕ-ΜΠΕ/ Iranian Army Office Είναι σημαντικό να προσθέσω σε αυτό το σημείο πως όλα τα ιδεολογικά φυλλάδια και η βιβλιογραφία των παλαιστινιακών ομάδων παρέπεμπαν συνεχώς στα έργα Γάλλων και κομμουνιστών διανοούμενων. Το πρώτο ενημερωτικό δελτίο της Φατάχ μετά την τρομοκρατική επίθεση στο Ολυμπιακό Χωριό του Μονάχου περιείχε αποσπάσματα του Φανόν στο εξώφυλλό της. Στα δεξιά της νέας αραβικής αριστεράς ήταν η ισλαμική αριστερά, μια ομάδα στρατευμένων στον μαρξισμό διανοούμενων που αποφάσισε να εφαρμόσει μαοϊκές αρχές στην λαϊκή συσπείρωση και θεωρούσε το Ισλάμ ως το πιο κατάλληλο μέσο για να το κατορθώσει. Δεν ήταν ασυνήθιστο για τους μαρξιστές χριστιανούς άραβες διανοούμενους, όπως ο Μουνίρ Σαφίκ να ασπάζονται το Ισλάμ και να γίνονται ισλαμο-μαρξιστές. Στην Αίγυπτο, την πιο ισχυρή βάση της ισλαμικής αριστεράς, αυτός ο κύκλος διανοουμένων καθοδηγούνταν από τους Αμπτούλ Γουαχάμπ Αλ-Μισσίρι, Χασσάν Χανάφι, Μοχάμεντ Ιμάρα, Αντέλ Χουσεΐν και τον Νασρ Αμπού Ζέιντ. Ο Μισσίρι, ένας μαθητής του φιλο-ναζιστή Αμπντουλραχμάν Μπαντάουι, αφιερώθηκε ολοκληρωτικά στην σύνθεση μιας μαρξιστικής-ισλαμικής κριτικής θεωρίας του Σιωνισμού και του Ιουδαϊσμού, η οποία βασιζόταν στον Λούκατς, τον Μαρκούζε, αλλά πάνω απ’ όλα στην κοινωνιολογία της γνώσης του [Καρλ] Μανχάιμ, για να ολοκληρώσει μια επτάτομη κριτική αποδόμηση όλης της εβραϊκής ιστορίας και κουλτούρας, αποκαλύπτοντας την εγγενή αποικιοκρατική, ιμπεριαλιστική και απανθρωποποιητική της φύση. Όταν κάποτε ο Μισσίρι ρωτήθηκε τι του είχε απομείνει από τον μαρξισμό της νεαρής του ηλικίας, απάντησε: «Τίποτα και τα πάντα … ο μαρξισμός μου διαλύθηκε στον ισλαμικό ουμανισμό». Άλλοι, όπως ο στοχαστής Χασσάν Χανάφι, ο οποίος είναι ο δάσκαλος της τρέχουσας γενιάς των αιγυπτίων διανοούμενων, υποστήριξε πως ο μαρξισμός είναι ταυτόσημος με το Ισλάμ. Την περίοδο της Ιρανικής Ισλαμικής Επανάστασης κατά την οποία ο Χομεϊνί απαίτησε «την διάλυση όλων των ιδεολογιών στο Ισλάμ», υπήρχε αρκετό δημόσιο ενδιαφέρον για την ισχυρή μίξη του ισλαμικού φονταμενταλισμού, του υπαρξισμού και της μαρξιστικής επαναστατικής σκέψης που ενσάρκωναν διανοούμενοι όπως ο Αλί Σαριατί[11], για ένα ρεύμα μεταστροφής στο πολιτικό Ισλάμ που κατέλαβε τις τάξεις των μαοϊκών και μαρξιστών λιβανέζων και παλαιστινίων μαχητών και διανοουμένων, για τους οποίους το Ισλάμ θα γινόταν το κατώφλι που θα τους οδηγούσε πίσω στην αγκαλιά των μαζών. Στην Αίγυπτο, ο διάδοχος του Νάσερ, ο Ανουάρ Σαντάτ, είχε το φιλόδοξο σχέδιο να τερματίσει τον αριστερό και φιλοσοβιετικό προσανατολισμό της Αιγύπτου και να μετατρέψει την αιγυπτιακή πολιτική και κουλτούρα έτσι ώστε να ανήκει στο δυτικό στρατόπεδο. Η φιλοδοξία στρεφόταν γύρω από την επίτευξη αναγνώρισης και ειρήνης με το Ισραήλ, στην οποία ο πληθυσμός και οι διανοούμενοι εναντιώνονταν. Η σφοδρή αντίσταση που συνάντησε ο Σαντάτ από το ηγεμονικό καθεστώς των νασεριστών και αριστερών διανοούμενων τον οδήγησαν να καταφύγει σε δύο στρατηγικές: την πολιτική καταστολή της πνευματικής ζωής, και την επαναφορά του ισλαμικού συντηρητισμού, ακόμα και του φονταμενταλισμού, ούτως ώστε να διατηρήσει την λαϊκή στήριξη στο κράτος. Εν αγνοία του Σαντάτ σε εκείνο το σημείο, η θρησκευτική σκέψη είχε διαλυθεί εντελώς μέσα στην επαναστατική σκέψη σε τέτοιο βαθμό που μια μη επαναστατική ανάγνωση του Ισλάμ ήταν αδύνατη. Με την σειρά της, ο ορισμός της ίδιας της πνευματικής ζωής είχε αλλάξει τόσο βαθιά που σήμαινε αποκλειστικά «αριστερισμός». Οι αιγύπτιοι διανοούμενοι, ποιητές και δημοσιογράφοι γέμιζαν την αιγυπτιακή κουλτούρα με αντι-Σαντάτ, αντιαμερικανικά και αντισημιτικά έργα. Λαϊκοί ποιητές έγραφαν τραγούδια τα οποία λοιδορούσαν την Coca-Cola και τον αμερικανικό τρόπο ζωής. Νέοι μυθιστοριογράφοι όπως ο Σονάλα Ιμπραχίμ έγραφαν μυθιστορήματα για έναν πρωταγωνιστή που έτρωγε τον εαυτό του μέχρι να αυτοεξοντωθεί εξαιτίας της εισβολής του καπιταλισμού της Coca-Cola. Ο Αμάλ Ντονκόλ, ένας ταλαντούχος ποιητής, έγραψε το διαβόητο ποίημα «Καμία συμφιλίωση» εξυμνώντας την αιώνια λατρεία της εκδίκησης εναντίον του Ισραήλ. Λίγο πριν την δολοφονία του από ισλαμιστές επαναστάτες, ο Σαντάτ υπέγραψε ένταλμα σύλληψης πάνω από χιλίων διανοουμένων. Όταν ο διάδοχός του, o Μουμπάρακ, ανέλαβε την εξουσία, και με τους κινδύνους μιας ισλαμομαρξιστικής επανάστασης κατά μίμηση του Ιράν ολοένα πιο κοντά, απελευθέρωσε τους φυλακισμένους διανοούμενους, συμφιλιώθηκε και τους αποκατέστησε σε διάφορες θέσεις στην ηγεσία πανεπιστημίων και πρακτορείων μέσων ενημέρωσης. Καθιερώθηκε ένας καταμερισμός εργασίας, όπου το κράτος θα ασχολιόταν με το Ισραήλ και την Αμερική, ενώ οι διανοούμενοι θα ήταν υπεύθυνοι για την διατήρηση μιας αντι-αμερικανικής και αντι-ισραηλινής εθνικής κουλτούρας, μια κατάσταση η οποία αναγνωρίζεται σήμερα στην Αίγυπτο ως η «ψυχρή ειρήνη». Η Χαμάς, η Χεζμπολά, η 11/9, το Μπααθικό Ιράκ, η Αραβική Άνοιξη, και το Ισλαμικό Κράτος, όλα απορρέουν από αυτή την ιστορία διανόησης. Συνεπώς οι αριστεριστές διανοούμενοι όπως η Τζούντιθ Μπάτλερ και ο Νόαμ Τσόμσκι δεν έχουν άδικο όταν δηλώνουν ότι η Χαμάς, η Χεζμπολά, και το Ιράν είναι μέρος της διεθνούς αριστεράς. Ένα ταξίδι φιλοσοφικών αντιστροφών ξεκίνησε από την χεγκελιανή αντιστροφή της χριστιανικής θεολογίας, έπειτα μια μαρξιστική αντιστροφή του χεγκελιανισμού, μια φασιστική-ναζιστική αντιστροφή του λενινισμού, η παγκοσμιοποίηση της ευρωπαϊκής σκέψης, η μεταστροφή σε αραβικό εθνικισμό, η διάσπασή της σε αραβικό μαρξισμό και παλαιστινιακό ριζοσπαστισμό, και η αντιστροφή τους πίσω στην θεολογία, δημιουργώντας μια ιδεολογική λαίλαπα με τον αντισημιτισμό στην δίνη της. Το αθροιστικό αποτέλεσμα ήταν μια σταδιακή απο-πολιτισμοποίηση, και ηθική και κοινωνική διάβρωση, ολόκληρων μουσουλμανικών και αραβικών κοινωνιών, πολλές από τις οποίες κατέρρευσαν σε σπείρες αυτοκαταστροφής. H διάλυση της θρησκευτικής σκέψης και της αλλοκοσμικής υπερβατικότητας μέσα σε μια πολιτική υπέρβαση εντός της Ιστορίας μετασχημάτισε ριζικά και αναδιάρθρωσε την ταυτότητα της ισλαμικής θρησκευτικής ευλάβειας σε μια ευλάβεια πάλης. Η μουσουλμανική ταυτότητα αναμορφώθηκε σε μια αιώνια πάλη η οποία στην προέλευσή της δεν είναι η τζιχάντ των κλασικών κειμένων, αλλά ο γερμανικός διαλεκτικός κόσμος που δημιούργησε ο Μαρξ. Το θρησκευτικό δόγμα του μαρτυρίου και της αιώνιας ζωής στο διηνεκές συγχωνεύτηκε σε μια λατρεία της αιώνιας επαναστατικής δόξας και ηρωολατρίας Τσε Γκεβαρικού τύπου. Αυτή είναι η καλύτερη εξήγηση για το παράξενο φαινόμενο των μουσουλμανικών κοινωνιών που έγιναν πιο θρησκευτικές από τα τέλη της δεκαετίας του 1970, με τρόπο που μεταφράστηκε μόνο σε περισσότερη οργή, περισσότερη εξέγερση, λιγότερους ηθικούς περιορισμούς σε βία και σεξουαλικότητα, και πρόδηλη παγανιστική λατρεία του πόνου, του αίματος και της δυστυχίας. Αυτή είναι επίσης και η καλύτερη εξήγηση γιατί οι κοινωνίες του Αραβικού Κόλπου, οι οποίες δεν εκσυγχρονίστηκαν κατά τον 20ό αιώνα, παρουσιάζουν μια πιο ομαλή μετάβαση από τον αντισημιτισμό σε κοινωνική φιλελευθεροποίηση και ειρηνικές κοσμοθεάσεις. Ας υποθέσουμε πως έχω δίκιο, ότι οι Ισλαμιστές εμπνεύστηκαν από την διεθνή επαναστατική κουλτούρα που εμπνεύστηκε από τον Λένιν που εμπνεύστηκε από τον Μαρξ που εμπνεύστηκε, όχι από τον Πλάτωνα όπως υπέθετε ο Πόππερ, αλλά από την εκ νέου ανακάλυψη μέσω της χεγκελιανής αντιστροφής της χριστιανικής θεολογίας. Δεν επιστρέφει τότε αυτή η θεωρία με φυσικό τρόπο στον θρησκευτικό δογματισμό που σχετίζεται με τους μαρξιστές διανοούμενους; O Ρεϋμόν Αρόν στο Όπιο των διανοουμένων ορθώς θεωρούσε πως ναι. Η θεωρία επομένως επιστρέφει ως μια θεολογία που γίνεται πολιτική θρησκεία, η οποία διεξάγει και ασκεί θρησκευτικούς πολέμους, σχίσματα, προγονολατρίες και φανατική προσήλωση στα κείμενα. Η θεολογία έγινε φιλοσοφία από τον Χέγκελ, η φιλοσοφία έγινε πολιτική από τον Μαρξ, και η πολιτική τότε έγινε θρησκεία. Έτσι φυσικά, η μεταστροφή της μαρξιστικής αντιστροφής του Κουτμπ και του Χομεϊνί επέστρεψε στην θεολογία. Αλλά τι χάνει και τι κερδίζει η θεολογία από αυτή τη διπλή αντιστροφή; Πολλά. Μετατρέπεται σε μια θρησκεία αθεϊστικής πολιτικής. Χάνει κάθε βάση θρησκευτικής αιτιολόγησής της και με αυτήν ολόκληρη την ηθική της δομή και γίνεται μια ενδοκοσμική αθεϊστική θεολογία που δεν οδηγεί σε καμία λύτρωση, σε καμία υπέρβαση, και πουθενά. Θέλω να τονίσω ό,τι δεν λέει αυτό το άρθρο. Δεν ισχυρίζομαι ότι κάθε είδος ισλαμικού φονταμενταλισμού μπορεί να εξηγηθεί βάσει της σύγχρονης επαναστατικής σκέψης. Πράγματι, όλες οι θρησκείες έχουν τα δικά τους είδη σύγχρονου φονταμενταλισμού ως απάντηση στην σύγχρονη φιλελεύθερη κοινωνική οργάνωση. Αλλά ο πραγματικός ισλαμικός φονταμενταλισμός σημαίνει ένα δύσκαμπτο και υπερσυντηρητικό κοινωνικό ήθος που αντιστέκεται στην κοινωνική αλλαγή, όπως εκφράζει καλύτερα ο Σαλαφισμός που μέχρι πρόσφατα κυριαρχούσε στον Αραβικό Κόλπο. Αυτό που κατάφερε η ένωση εισηγμένων ευρωπαϊκών ιδεολογιών όπως ο μαρξισμός, ο ναζισμός και ο υπαρξισμός με το Ισλάμ ήταν να αλλάξει βαθιά ολόκληρο το εννοιολογικό σχήμα και τα επιστημολογικά θεμέλια των αραβικών κοινωνιών ώστε ακόμα και ο ισλαμικός φονταμενταλισμός, εν αγνοία του, να μην μπορεί πλέον να παρέχει μια προεπαναστατική ανάγνωση του Ισλάμ. Οι ευρωπαϊκές ηθικές φιλοσοφικές παραδόσεις και η γλώσσα τους κατάφεραν να επιφέρουν μια τεκτονική αλλαγή, που είχε ως αποτέλεσμα μια εξέλιξη της σύγχρονης ισλαμικής πολιτικής θεολογίας η οποία είναι ολοκληρωτική, δυστοπική και επαναστατική. Το Ισλάμ του Ιράν, του ΙΣΙΣ, της Μουσουλμανικής Αδελφότητας, της Χαμάς, της Χεζμπολά, και της αλ-Κάιντα είναι απλά τοπικές παραλλαγές της προοδευτικής δυτικής επαναστατικής σκέψης. Ωστόσο δεν λέω ότι η Δύση φταίει για αυτή την εξέλιξη. Εάν υπάρχει κάτι που αυτό το άρθρο επιδιώκει να βεβαιώσει, είναι ότι ο διαχωρισμός Δύση - Ισλάμ δεν είναι μόνο ανούσιος αλλά και φαντασιόπληκτος. Ο πολιτιστικός και ηθικός σχετικισμός δεν έχει σημασία όταν όλη η σύγχρονη ηθική και πολιτική μας σκέψη προέρχεται από το ίδιο μέρος. Η Ευρώπη κατάφερε να δημιουργήσει μια πραγματικά παγκόσμια ανθρώπινη κουλτούρα που δεν έχει πλέον ιδεατά σύνορα, στην οποία η μόδα, το στυλ, οι τάσεις και οι ιδέες σχηματίζουν παγκόσμιες μιμητικές διαδόσεις. Αυτή είναι η ιστορία ενός παγκόσμιου εφιάλτη που έχτισαν διανοούμενοι έχοντας όλες τις θρησκευτικές και εθνικές καταβολές. Ο Διαφωτισμός και ο απόηχός του είναι τώρα αναπόσπαστα μέρη του ισλαμικού πνευματικού κόσμου όπως στις δυτικές κοινωνίες, και αν ο μουσουλμανικός κόσμος πάει μπροστά αυτό θα γίνει μέσω της αναγνώρισης και όχι της άρνησης αυτής της πραγματικότητας. Εάν η ηθική και η κοινωνική καταστροφή της περιοχής ήταν αποτέλεσμα ανεπαρκών αράβων διανοούμενων που υπνοβατούσαν στην τροχιά της παγκόσμιας κουλτούρας, η λύση είναι η ικανότητα. Η εκμετάλλευση του πνευματικού, κοινωνικού και πολιτικού ενεργητικού φτωχών και προνεωτερικών κοινωνιών και η χρησιμοποίησή τους ως τροφής για τα κανόνια στις ιδεολογικές μάχες της δυτικής αριστεράς, είχε καταστροφικές συνέπειες στην κοινωνική, οικονομική, και πολιτική εξέλιξη και πρόοδο πολλών αραβικών και μουσουλμανικών κοινωνιών. Από αυτή την άποψη, η θεολογία της αριστεράς της Δύσης για το πώς η Δύση κατέστρεψε άλλες κοινωνίες έγινε μια αυτοεκπληρούμενη προφητεία από την οποία τώρα έχουμε καθήκον και υποχρέωση να ελευθερωθούμε. © Hussein Aboubakr Mansour 2023 — Μετάφραση-σημειώσεις: Μιμή Βασιλάκη Πρώτη δημοσίευση: Hussein Aboubakr Mansour, “The Liberation of the Arabs from the Global Left”, Tablet, 11 Ιουλίου 2022. [1] Μυστική συμφωνία κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο μεταξύ της Μεγάλης Βρετανίας και της Γαλλίας, με τη σύμφωνη γνώμη της Τσαρικής Ρωσίας, ενόψει της διάλυσης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Η συμφωνία οδήγησε στη διαίρεση της Συρίας, του Ιράκ, του Λιβάνου και της Παλαιστίνης σε διάφορες περιοχές υπό γαλλική και βρετανική διοίκηση. [2] Γνωστός και ως Μεγάλος Μουφτής της Ιερουσαλήμ. Ο Χουσσεϊνί πέρασε το μεγαλύτερο μέρος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου στη Γερμανία απ’ όπου καλούσε τους Άραβες σε εξέγερση. [3] Taha Hussein (1889-1973). Πνευματικός πατέρας των σύγχρονων αραβόφωνων λογοτεχνιών και μια από τις σημαντικότερες προσωπικότητες του κινήματος της Αραβο-Ισλαμικής μεταρρύθμισης. Ήταν υποψήφιος για Νόμπελ Λογοτεχνίας 21 φορές. [4] Abbas Mahmud al-Aqqad (1889-1964). Συγγραφέας, ποιητής και κριτικός, από τους σημαντικότερους εκφραστές του αιγυπτιακού μοντερνισμού. [5] Layla Balabakki (1936-2023). Λιβανέζα συγγραφέας, πολιτική ακτιβίστρια και φεμινίστρια. [6] Nazik al-Malaika (1923-2007). Ιρακινή ποιήτρια, πρωτοπόρος του ελεύθερου στίχου. [7] Mahmoud Darwish (1941-2008). Ποιητής και συγγραφέας, θεωρείται εθνικός ποιητής της Παλαιστίνης. [8] Ali Ahmad Said Esber (γεν. 1930). Σύρος ποιητής. Θεωρείται ο σπουδαιότερος εν ζωή ποιητής της αραβόφωνης λογοτεχνίας. [9] Ghassan Kanafani (1936-1972). Παλαιστίνιος συγγραφέας και ηγετικό στέλεχος του Λαϊκού Μετώπου για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης. [10] Jules Régis Debray (γεν. 1940). Γάλλος συγγραφέας και πανεπιστημιακός, σύντροφος εν όπλοις του Τσε Γκεβάρα. [11] Αli Shariati (1933-1977). Ιρανός επαναστάτης και κοινωνιολόγος.

Η απελευθέρωση των Αράβων από την διεθνή αριστερά

Σύνδεση