Ανικανότητα και βασανιστήρια στην κατεχόμενη Ουκρανία

Από την Αν Άπλμπαουμ και τη Νατάλια Γκουμενιούκ Το άρθρο αυτό βασίζεται σε συνεντεύξεις και έρευνες από το Reckoning Project, μια πολυεθνική ομάδα δημοσιογράφων και ερευνητών που συλλέγουν αποδεικτικά στοιχεία για εγκλήματα πολέμου στην Ουκρανία. Τη νύχτα της 24 Φεβρουαρίου 2022, ο ήχος των βλημάτων έκανε τον Βίκτορα Μαρουνιάκ να ξυπνήσει απότομα. Είδε λάμψεις στον ουρανό και καπνό να ανεβαίνει. Ο Μαρουνιάκ είναι ο δήμαρχος της Στάρα Ζμπουρζίβκα, ενός χωριού στην όχθη του Δνείπερου απέναντι από την Χερσώνα, και κατευθύνθηκε αμέσως σε μια επείγουσα συνάντηση με τους ηγέτες άλλων κοντινών χωριών, προκειμένου να συζητήσουν τις επιλογές τους. Σύντομα όλοι τους συνειδητοποίησαν ότι ήταν πλέον πολύ αργά για να έρθουν σε επαφή με τον Ουκρανικό στρατό. Η περιοχή τους είχε αποκοπεί. Βρίσκονταν υπό κατοχή. Βρίσκονταν υπό κατοχή. Ο Μαρουνιάκ περίμενε το ξέσπασμα του πολέμου, δεν είχε όμως ιδέα τι θα σήμαινε για το χωριό του η Ρωσική κατοχή. Όπως οι συνάδελφοί του, έτσι και ο Μαρουνιάκ είναι ένας εκλεγμένος αξιωματούχος – όντως εκλεγμένος από το 2006, με νόμους της Ουκρανίας που δίνουν ουσιαστική ισχύ στις τοπικές κυβερνήσεις, όχι διορισμένος μετά από ένα στημένο δημοψήφισμα, όπως θα μπορούσε να είναι ένας αξιωματούχος της Σοβιετικής εποχής ή ίσως της σύγχρονης Ρωσίας. Αυτό σήμαινε πως όταν άρχισε η κατοχή, εκείνος ένιωσε την τεράστια ευθύνη να μείνει στην Στάρα Ζμπουρζίβκα και να βοηθήσει τους ψηφοφόρους του να αντιμετωπίσουν ένα ορυμαγδό εκτάκτων καταστάσεων. «Μέσα σε λίγες κιόλας μέρες υπήρχαν οικογένειες που δεν είχαν να φάνε», θυμάται. «Δεν υπήρχε ψωμί ή αλεύρι, κι έτσι προσπαθούσα να αγοράσω στάρι από τους αγρότες… Πολλοί κάτοικοι άρχισαν να συνεισφέρουν όσο φαγητό μπορούσαν να μοιράσουν, με αποτέλεσμα να δημιουργήσουμε ένα ταμείο που παρείχε βοήθεια κατόπιν αιτήσεως». Παρόμοια σχέδια καταστρώθηκαν για τον εντοπισμό και τη διανομή φαρμάκων. Επειδή η Ουκρανική αστυνομία δεν λειτουργούσε πια, οι πολίτες δημιουργούσαν νυχτερινές περιπόλους ασφαλείας στελεχωμένες με ντόπιους εθελοντές. Ο Μαρουνιάκ ετοιμάστηκε να διαπραγματευθεί με οποιονδήποτε θα έστελναν οι Ρώσοι στην Στάρα Ζμπουρζίβκα. «Συμβούλεψα στον κόσμο να μη φοβάται, λέγοντας πως μόλις θα έρχονταν οι Ρώσοι, εγώ θα ήμουν ο πρώτος που θα τους μιλούσε». Ήταν όντως ο πρώτος. Και πλήρωσε γι’ αυτό ένα φρικτό τίμημα. Οι Ρώσοι στρατιώτες που έφθασαν στη Χερσώνα, όπως οι ρώσοι στρατιώτες που κατέλαβαν την Μπούτσα, το Ιρπίν, την περιοχή του Χάρκιβ [ή Χάρκοβο, όπως είναι γνωστό στην Ελλάδα], την Ζαπορίζια και οποιοδήποτε άλλο σημείο στην Ουκρανία, δεν ήταν έτοιμοι να συναντήσουν ανθρώπους σαν τον Μαρουνιάκ. Στον βαθμό που οι εισβολείς κατανοούσαν πού βρίσκονταν ή τι ήθελαν να κάνουν (στην αρχή, κάποιοι απ’ αυτούς δεν καταλάβαιναν το παραμικρό), πίστευαν ότι εισέρχονταν σε ρωσικό έδαφος το οποίο διοικούνταν από μια ανασφαλή και απεχθή ουκρανική ελίτ. Οι πράξεις τους υπονοούσαν ότι άμεσος σκοπός τους ήταν να αποκεφαλίσουν αυτή την ελίτ: να συλλάβουν, να εξορίσουν, να σκοτώσουν τους εκπροσώπους της. Αυτό δεν περίμεναν να τους δυσκολέψει. Η περί κατοχής θεωρία τους δεν ήταν καινούργια. Οι Σοβιετικοί στρατιώτες που εισέρχονταν στα εδάφη της ανατολικής Πολωνίας ή των χωρών της Βαλτικής κατά τη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, έφθαναν επίσης με λίστες του είδους των ανθρώπων που ήθελαν να συλλάβουν. Τον Μάιο του 1941 ο Στάλιν αυτοπροσώπως παρουσίασε μια τέτοια λίστα για την κατεχόμενη Πολωνία. Για τον Σοβιετικό δικτάτορα οποιοσδήποτε συνδεόταν με το πολωνικό κράτος –αστυνομία, στρατιωτικοί, ηγέτες πολιτικών κομμάτων, δημόσιοι υπάλληλοι, οι οικογένειές τους– ήταν αντεπαναστάτης, μπουρζουάς (αστός), κουλάκος ή, για να το θέσουμε απλούστερα, ένας εχθρός που όφειλαν να εξολοθρεύσουν. Ένα χρόνο προτού εισβάλει στην Ουκρανία, η Ρωσία έφτιαξε παρόμοιες λίστες, μερικές από τις οποίες έγιναν γνωστές. Σ’ αυτές αναφέρονταν ο πρόεδρος της Ουκρανίας, ο πρωθυπουργός και άλλοι ηγέτες, καθώς και διάσημοι δημοσιογράφοι και ακτιβιστές. Οι Ρώσοι στρατιώτες όμως δεν ήταν προετοιμασμένοι να συναντήσουν εκτεταμένη αντίσταση, και σίγουρα δεν περίμεναν να βρουν νομοταγείς, ευσυνείδητους, δημοκρατικά εκλεγμένους δημάρχους κωμοπόλεων και χωριών. Ίσως αυτό εξηγεί γιατί ο Μαρουνιάκ, ηλικίας 60 ετών, τιμωρήθηκε με τόσο φρικτή σκληρότητα αφότου οι Ρώσοι τον συνέλαβαν στις 21 Μαρτίου. Μαζί με λίγους ακόμα ντόπιους, ο δήμαρχος της Στάρα Ζμπουρζίβκα επί τρεις μέρες έμεινε με τα μάτια δεμένα και με χειροπέδες. Οι Ρώσοι στρατιώτες τον χτυπούσαν. Δεν του έδιναν τίποτα να φάει και είχε ελάχιστο νερό για να πιεί. Μια φορά τον άφησαν ολόγυμνο και τον ανάγκασαν να μείνει μέσα στο κρύο αρκετές ώρες. Ένα όπλο ήταν κολλημένο στο κεφάλι του και τον απειλούσαν με πνιγμό. Του είπαν ότι η γυναίκα του και οι κόρες του είχαν και αυτές αιχμαλωτιστεί. Μία φορά, είπε, οι στρατιώτες τον στραγγάλισαν ώσπου έχασε τις αισθήσεις του. Συνεχώς τον ρωτούσαν πού είχε τα όπλα του. Επειδή ο Μαρουνιάκ δεν ταίριαζε σε οποιαδήποτε κατηγορία θα μπορούσαν οι Ρώσοι να αναγνωρίσουν, ίσως επειδή ο τοπικισμός του και η κοινωνική του συνείδηση τους παραξένευαν – έκριναν ότι θα έπρεπε να είναι ένα κρυφό μέλος μιας ουκρανικής «ομάδας σαμποτάζ». Εκείνος δεν ήταν. Δεν είχε όπλα και δεν είχε στρατιωτικές δεξιότητες. Η οργάνωση Reckoning Project τεκμηρίωσε ότι οι ρωσικές δυνάμεις κατοχής επέλεξαν Ουκρανούς τοπικούς αξιωματούχους για να τους ανακρίνουν και να τους βασανίσουν. Εδώ παρουσιάζονται μερικοί από τους τοπικούς ηγέτες που φυλακίστηκαν, εξαναγκάστηκαν σε φυγή ή και τα δύο. Από την πάνω σειρά προς την κάτω, με φορά από αριστερά προς τα δεξιά: Άννα Σοστάκ-Κουτσμιάκ, δήμαρχος της κοινότητας Βισοκοπίλια· Βολοντίμιρ Κοβαλένκο, δήμαρχος της κοινότητας Νόβα Καχόφκα· Ολεξάξντρ Λεβέτσκο, δήμαρχος της Νοβοολεξαντρίβκα· Όλγα Σουχένκο, δήμαρχος του Μοτίζιν (αριστερά στη φωτογραφία), και Βίκτωρ Μαρουνιάκ, δήμαρχος της Στάρα Ζμπουρζίβκα. Σύμφωνα με στοιχεία που δόθηκαν από την Ουκρανική κυβέρνηση, 93 τοπικοί κυβερνητικοί αξιωματούχοι φυλακίστηκαν από τις ρωσικές δυνάμεις μέχρι τα τέλη Ιανουαρίου 2023. 75 απελευθερώθηκαν από τότε και 18 παραμένουν κρατούμενοι. Τρεις τοπικοί κυβερνητικοί αξιωματούχοι σκοτώθηκαν, της Σουχένκο περιλαμβανομένης. (Οι φωτογραφίες παραχωρήθηκαν από το Reckoning Project). Αφού πέρασε μέρες στη φυλακή, ο Μαρουνιάκ κατάφερε να δει για λίγο τη γυναίκα του, την Κατερίνα Όχαρ, προτού τον μεταφέρουν στη Χερσώνα. Οι στρατιώτες είπαν στην Όχαρ ότι θα έκανε 20 χρόνια να δει τον άντρα της. Εκείνος τότε στάλθηκε κατευθείαν σε έναν ακόμα θάλαμο βασανιστηρίων, όπου μια διαφορετική ομάδα Ρώσων στρατιωτών έδεσε στους αντίχειρές του σύρματα. Σε αυτή τη μορφή βασανιστηρίου, τα σύρματα συνδέονται με τα δάχτυλα των χεριών και των ποδιών του θύματος, και μερικές φορές με τα γεννητικά του όργανα. Το θύμα υποβάλλεται σε ηλεκτροσόκ με τη χρήση της μπαταρίας ενός στρατιωτικού τηλεφώνου· σύμφωνα με ένα μάρτυρα, οι στρατιώτες περιέγραφαν τη διαδικασία αυτή ως «τηλεφώνημα στον Πούτιν». Η πρακτική των ηλεκτροσόκ χρησιμοποιήθηκε κατά τη σοβιετική εισβολή στο Αφγανιστάν και τους πολέμους της Ρωσίας στην Τσετσενία, ενώ τώρα χρησιμοποιείται εκ νέου σε όλη την κατεχόμενη Ουκρανία. Όμως ακόμα και όταν ο Μαρουνιάκ ανακρίθηκε και υποβλήθηκε σε βασανιστήρια, παρατήρησε ότι αυτοί που τον συνέλαβαν ποτέ δεν κράτησαν καμιά σημείωση. Το ερωτηματολόγιό τους ήταν απρόσεκτα διατυπωμένο· δεν μπορούσε να καταλάβει τι στην πραγματικότητα ήθελαν να μάθουν. Μάλλον τίποτα. Τελικά, μετά από μέρες αιχμαλωσίας, με ελάχιστη αν όχι διόλου τροφή, ο Μαρουνιάκ ελευθερώθηκε έχοντας εννέα σπασμένα πλευρά και πνευμονία. Διέφυγε από την κατεχόμενη ζώνη. Μέσα στους δέκα προηγούμενους μήνες, το Reckoning Project χρησιμοποίησε περισσότερους από δώδεκα δημοσιογράφους και ερευνητές πεδίου για να καταγράψουν λεπτομερείς μαρτυρίες θυμάτων και αυτοπτών μαρτύρων για βαρβαρότητες σε περιοχές της Ουκρανίας που βρίσκονται υπό ρωσική κατοχή. Δικηγόροι και αναλυτές επιχειρούν να εξακριβώσουν αυτές τις αφηγήσεις, με σκοπό την παροχή αποδείξεων που θα γίνουν δεκτές σε μελλοντικές δίκες. Η οργάνωση ανακάλυψε ότι η εμπειρία του Μαρουνιάκ ήταν κάτι συνηθισμένο. Ο Ολέχ Γιαχνιγιένκο, δήμαρχος του Μιλόβ, ενός άλλου χωριού της περιφέρειας της Χερσώνας, φυλακίστηκε δυο φορές. Η Ολένα Πελεσόκ, δήμαρχος του Ζελένι Ποντ, φυλακίστηκε για διάστημα μεγαλύτερο των δύο μηνών. Ο Μιχάιλο Μπουράκ, δήμαρχος του χωριού Μπεχτέρι, φυλακίστηκε και βασανίστηκε. Μόνο στην πρώην κατεχόμενη περιοχή του Χάρκιβ, οι ερευνητές της αστυνομίας είχαν αποδείξεις για την ύπαρξη 25 θαλάμων βασανιστηρίων. Η ουκρανική κυβέρνηση πιστεύει ότι δήμαρχοι, αντιδήμαρχοι και άλλοι τοπικοί ηγέτες από την πλειοψηφία των 49 κοινοτήτων στην περιφέρεια της Χερσώνας, είτε συνελήφθησαν είτε απήχθησαν. Άλλοι απλώς εξαφανίστηκαν. Πολλές από τις ιστορίες τους μοιράζονται όχι μόνο αποκρουστικές λεπτομέρειες αλλά και μια εξωπραγματική ατμόσφαιρα. Στους Ουκρανούς κρατουμένους ειπώθηκε ότι το ουκρανικό κράτος εφάρμοζε διακρίσεις εις βάρος τους, επειδή αυτοί μιλούσαν ρωσικά· τώρα όμως είναι ελεύθεροι, επέμεναν οι εισβολείς. Όταν όμως οι ρωσόφωνοι δήμαρχοι και άλλοι εκλεγμένοι αξιωματούχοι τους εξηγούσαν μονότονα ότι κανένας Ουκρανός δεν τους έβλαψε ποτέ επειδή χρησιμοποιούσαν τη μητρική τους γλώσσα, ή ότι τα ρωσικά ομιλούνται ευρέως στην περιοχή, οι στρατιώτες δεν είχαν να δώσουν καμία απάντηση. Ο Ντμίτρο Βασίλιεφ, γραμματέας του δημοτικού συμβουλίου της κατεχόμενης Νόβα Καχόφκα, θυμάται ότι τα ρωσικά του ήταν πιο άνετα και με καλύτερη σύνταξη από τα ρωσικά του στρατιώτη που τον ανέκρινε. Ο στρατιώτης ήταν Καλμούχος,[1] μέλος μιας από τις μειονότητες της Ρωσίας. Ο Βασίλιεφ ήταν γεννημένος στη Μόσχα. Θεωρούσε εαυτόν Ουκρανό ρωσικής καταγωγής, πράγμα που προκαλούσε σύγχυση στους ανακριτές του. «Δεν μπορούσαν να καταλάβουν γιατί εγώ, ένας Ρώσος την καταγωγή, δεν ήθελα να συνεργαστώ μαζί τους» θυμόταν ο Βασίλιεφ. «Πώς θα μπορώ να κοιτώ κατάματα τον γιο μου, τους συναδέλφους μου αν γίνω προδότης; τους είπα. Αυτοί απλώς δεν το καταλάβαιναν». Από την εποχή που έδωσε αυτή τη συνέντευξη στο Reckoning Prioject, ο Βασίλιεφ έχει πεθάνει. Όμως έστω κι αν προκάλεσαν πόνο στην πλειονότητα των Ουκρανών με κοινωνική συνείδηση, έστω κι αν επιτέθηκαν στους ηγέτες τους, οι Ρώσοι στρατιώτες έδειχναν να μην ξέρουν πώς να τους αντικαταστήσουν. Σε αντίθεση με τους σοβιετικούς κομμουνιστές προκατόχους τους, οι οποίοι μπορούσαν αν μη τι άλλο να αναφέρουν την ιδεολογία που τους οδήγησε στην Πολωνία, την Εσθονία, ή τη Ρουμανία, ο σύγχρονος ρωσικός στρατός φαίνεται να μη διαθέτει μια συνεκτική θεωρία για την κυβέρνηση ή τη διοίκηση, να μην έχει συγκεκριμένα σχέδια για τη διοίκηση της περιοχής, ούτε καν μια σαφή ιδέα για το νόημα του Ρούσκι Μιρ (Русский Мир), του Ρωσικού Κόσμου, τον οποίο υμνολογούν μερικοί από τους ιδεολόγους του προέδρου Βλαντίμιρ Πούτιν. Οι ρωσικές δυνάμεις ανακαλύπτουν συνεργάτες προκειμένου να αντικαταστήσουν εκλεγμένους αξιωματούχους, αλλά πολλοί φαίνεται να είναι εντελώς τυχάρπαστοι, άνθρωποι χωρίς προσόντα, χωρίς αποσαφηνισμένη ιδεολογία ή πρότερους δεσμούς με τη Ρωσία. Σε κάποιες περιοχές οι εισβολείς επέδειξαν σύμβολα ή σημαίες, ελπίζοντας ίσως ότι οι παλιότερες αυτές ιδέες θα δημιουργήσουν κάποια συμπάθεια για τη Ρωσία μεταξύ των κατακτημένων Ουκρανών. Στις περισσότερες περιπτώσεις όμως δεν προσέφεραν τίποτα: καμία εξήγηση, καμία βελτίωση στη ζωή τους, ούτε καν μια αξιοπρεπή αυτοδιοίκηση. Κάνουν τεράστια ζημιά, αλλά δεν φαίνεται να ξέρουν το γιατί. Μετά τους δημάρχους, τους δημοτικούς συμβούλους και άλλους εκλεγμένους αξιωματούχους, οι Ουκρανοί που ενοχλούν τις αρχές κατοχής είναι κυρίως οι εθελοντές: άνθρωποι που διοικούν φιλανθρωπικά ιδρύματα, άνθρωποι που διοικούν οργανώσεις πολιτών, όσοι σπεύδουν αυθόρμητα να βοηθήσουν άλλους. Ίσως οι Ρώσοι αξιωματούχοι να τους θεωρούν υπόπτους, επειδή η δική τους χώρα τσακίζει τον αυθορμητισμό, τις ανεξάρτητες ενώσεις και τα κινήματα των πολιτών. Το Reckoning Project πήρε συνέντευξη από έναν άντρα από το Σκαντόφσκ, ένα τμήμα της επαρχίας της Χερσώνας το οποίο βρίσκεται ακόμα υπό Ρωσικό έλεγχο. Τον άντρα αυτόν θα τον αποκαλούμε Εθελοντή Α. (Ο ίδιος ζήτησε ανωνυμία ακριβώς επειδή φοβάται για την ασφάλεια της οικογένειάς του). Υπήρξε μέλος μιας από τις ομάδες επιτήρησης της γειτονιάς που ανέλαβαν να αντικαταστήσουν την αστυνομία και εργάστηκαν σε ένα κέντρο διανομής ανθρωπιστικής βοήθειας. Μετά τον πατέρα του συνελήφθη και αυτός τον Απρίλιο του 2022, λίγες βδομάδες μετά την κατοχή. Ο Εθελοντής Α πήγε να τον βρει και τελικά κρατήθηκε κι αυτός. Κατά τη διάρκεια της ανάκρισης που ακολούθησε, ο Εθελοντής Α ρωτήθηκε για άλλους τοπικούς ακτιβιστές και για τη σχέση του με τις ουκρανικές υπηρεσίες ασφαλείας (δεν είχε καμία σχέση), τη σχέση του με τη CIA (ακόμα λιγότερο), καθώς (αυτό κι αν ήταν εξωφρενικό) για τη σχέση του με τα ιδρύματα της Ανοιχτής Κοινωνίας του Τζορτζ Σόρος. Όπως οι σοβιετικοί αξιωματούχοι που αντιμετώπισαν τις ομάδες των προσκόπων στην κατεχόμενη Κεντρική Ευρώπη ως μέλη μιας συνωμοσίας, έτσι και οι Ρώσοι έδειχναν να αμφιβάλλουν αν αυτός ήταν όντως ντόπιος εθελοντής, που δούλευε μαζί με άλλους εγχώριους εθελοντές. Από τις ερωτήσεις που του έκαναν, φαινόταν να μην έχουν ακούσει ποτέ κάτι τέτοιο. Θυμόταν πως τον χτυπούσαν ταυτόχρονα τέσσερις διαφορετικοί άντρες, τον χτυπούσαν με ένα ρόπαλο του μπέιζμπολ, τον βασάνισαν με ηλεκτροσόκ, και τον χτύπησαν με ένα σφυρί στην προσπάθεια να τον αναγκάσουν να παραδεχτεί ότι αποτελούσε μέρος μιας ευρύτερης συνωμοσίας. Βρέθηκε με ένα τουλάχιστον σπασμένο πλευρό. Μετά την ανάκριση, του είπαν να κάνει ένα βίντεο με την ομολογία του και να δηλώσει εγγράφως ότι δεν θα διέδιδε «ψευδείς ειδήσεις» σχετικά με τη ρωσική κατοχή. Ακολούθησε η κράτησή του και στη συνέχεια διέφυγε και αυτός από τη συγκεκριμένη περιοχή. Σε μια άλλη πόλη της περιφέρειας της Χερσώνας, η οποία εξακολουθεί να βρίσκεται υπό κατοχή, ο Εθελοντής Β, όπως τον αποκαλούμε (φοβάται και αυτός για την οικογένειά του), είχε μια παρόμοια εμπειρία. Τον ανέκριναν και τον χτύπησαν και, όπως και τον Εθελοντή Α, τον ρώτησαν επανειλημμένως για τις πραγματικές προθέσεις του φιλανθρωπικού του έργου. Ποιος το οργάνωνε; Και πάλι οι ρώσοι στρατιώτες έδειχναν ανίκανοι να πιστέψουν ότι δεν υπήρχε καμιά μυστική ομάδα πίσω από αυτό, ότι συνηθισμένοι άνθρωποι συμμετείχαν αυθόρμητα σ’ αυτό το κοινό σχέδιο, ότι οι πληροφορίες γι’ αυτό διαδόθηκαν απλώς από στόμα σε στόμα, από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και το ραδιόφωνο, και όχι ως αποτέλεσμα μιας σκοτεινής συνωμοσίας. Του ζητήθηκε να περιγράψει πρόχειρα πώς δούλευε η ομάδα του. Κι εκείνος θυμάται να γράφει: «Δούλευε ως εξής: Ο κόσμος έφερνε ό,τι διέθετε και έπαιρνε ό,τι χρειαζόταν. Εφόσον βεβαίως το είχαμε». Οι Ρώσοι συνέχισαν να τον πιέζουν για περισσότερες λεπτομέρειες γύρω από την ανύπαρκτη συνωμοσία. Έπειτα κατέσχεσαν τα παυσίπονα που είχε συγκεντρώσει, και προορίζονταν για καρκινοπαθείς ασθενείς. Φωτογραφίες που λήφθηκαν από το Reckoning Project για τις οποίες υπάρχουν υποψίες ότι παρουσιάζουν θαλάμους βασανιστηρίων και κέντρα κράτησης. Οι φωτογραφίες στην πάνω σειρά είναι από την περιφέρεια τους Χερσώνας, στην κάτω σειρά από το Ιζιούμ, κοντά στο Χάρκοβο, και στο Γιαχίντνε, κοντά στο Τσερνίχιβ. (Οι φωτογραφίες παραχωρήθηκαν από το Reckoning Project). Ο άνθρωπος αυτός, που είχε επίσης αναγκασθεί να εγκαταλείψει την περιοχή του, πιστεύει τώρα ότι το πραγματικό πρόβλημα των ανακριτών ήταν ότι φοβούνταν πως δεν μπορούσαν να έχουν τους εθελοντές υπό τον έλεγχό τους. «Αυτό πράγματι εξοργίζει τους Ρώσους, τους ενοχλεί», είπε, εννοώντας ότι ο καθένας μπορεί να είναι ανεξάρτητος από το κράτος και το πολιτικό σύστημα, το όποιο πολιτικό σύστημα. Αυτό μας βοηθά να εξηγήσουμε γιατί ο κατάλογος των συλληφθέντων και βασανισθέντων εθελοντών είναι τόσο μακρύς και γιατί οι μαρτυρίες τους μοιάζουν τόσο πολύ μεταξύ τους στις διάφορες κατεχόμενες ζώνες. Ο Ρουσλάν Μάσκοφ, ένας Ουκρανός εθελοντής του Ερυθρού Σταυρού, κρατούνταν από τους Ρώσους στρατιώτες βορείως του Κιέβου τον Μάρτιο και ανακρίθηκε. Μια γυναίκα στην περιφέρεια της Χερσώνας που βοηθούσε στην τακτοποίηση δεμάτων ανθρωπιστικής βοήθειας είπε σε κάποιον από αυτούς που έπαιρναν τις συνεντεύξεις ότι συνελήφθη, υπέστη ηλεκτροσόκ, ληστεύθηκε και ξυλοκοπήθηκε. (Ζήτησε να μην αναφερθεί το όνομά της). Ο Ναχμέτ Ισμαΐλοφ, ένας ακόμα κάτοικος της Χερσώνας, ο οποίος οργάνωνε φιλανθρωπικές συναυλίες και εκδηλώσεις πριν από τον πόλεμο, υπέστη και αυτός βασανιστήρια και ηλεκτροσόκ. Οποιοσδήποτε ασκεί μια ανεξάρτητη δραστηριότητα, οποιοσδήποτε έχει δοσοληψίες με την κοινωνία των πολιτών ή μπορεί να περιγραφεί ως επιχειρηματίας με κοινωνική αποστολή, κινδυνεύει ευρισκόμενος σε μια κατεχόμενη ζώνη, από ανθρώπους οι οποίοι ουδέποτε στο παρελθόν συνάντησαν τη γνήσια φιλανθρωπία ή μια γνήσια εθελοντική οργάνωση. Ο μηδενισμός των εισβολέων είναι ιδιαιτέρως εμφανής στην ασυνάρτητη προσέγγισή τους στο εκπαιδευτικό σύστημα της Ουκρανίας. Θεωρητικά, τα σχολεία και τα πανεπιστήμια αποτελούν την εστία της επιμελούς ρωσικής σκέψης και σχεδίασης, όπως υπήρξαν κάποτε η εστία της επιμελούς σοβιετικής σκέψης και σχεδίασης. Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Κόκκινος Στρατός σε μια εντελώς ρημαγμένη κατεχόμενη Ανατολική Γερμανία, μείωνε τον χρόνο διανομής τροφίμων και ανακατασκευής των δρόμων, προκειμένου να εκδώσει ένα διάταγμα που εξοστράκιζε τους ιδιωτικούς παιδικούς σταθμούς και καθόριζε ένα πρόγραμμα εκπαίδευσης για νέους δασκάλους προσχολικής αγωγής. Την άνοιξη του 2022, οι Ρώσοι κατακτητές επέδειξαν το ενδιαφέρον τους για την μεταμόρφωση των ουκρανικών σχολείων. Στη Μελιτόπολη, η οποία βρίσκεται ακόμα υπό κατοχή, οι Ρώσοι στρατιωτικοί απήγαγαν μερικούς διευθυντές σχολείων καθώς και τον επικεφαλής της τοπικής εκπαιδευτικής υπηρεσίας, παρότι αργότερα οι διευθυντές ελευθερώθηκαν. Στην Καχόφκα, ο Βίκτωρ Πενταλτσούκ, διευθυντής του Σχολείου υπ’ αριθ. 1, φυλακίστηκε και ανακρίθηκε για δυο εβδομάδες προτού διαφύγει στην ελεγχόμενη από Ουκρανούς περιοχή. Εντούτοις, ένας μεγάλος αριθμός σχολείων σε κατεχόμενες περιοχές καταρχήν παρέμεναν κλειστά, ή λειτουργούσαν online, όπως έκαναν στις πρώτες φάσεις της πανδημίας του κορωνοϊού. Οι κατακτητές πίεζαν κάποιους εκπαιδευτικούς να επιστρέψουν. Σε μια περίπτωση που ερεύνησε το Reckoning Project, οι μάρτυρες περιέγραψαν ένα δάσκαλο γεωγραφίας, μαθηματικών και κομπιούτερ –δεν αποκαλύπτουμε το όνομά του επειδή το χωριό του στην περιφέρεια της Χερσώνας είναι ακόμα υπό κατοχή– το σπίτι του οποίου επισκέφθηκαν Ρώσοι στρατιώτες στα τέλη Ιουνίου: φόρεσαν χειροπέδες στον δεκαοκτάχρονο γιο του, ίσως επειδή αυτός σκόπευε να πάει στο πανεπιστήμιο και να σπουδάσει την ιστορία της Ουκρανίας. Έβαλαν μια σακούλα στο κεφάλι του νεαρού και τον έσυραν μαζί τους. Μέσω ενός συνομιλητή, ο δάσκαλος δέχτηκε ένα μήνυμα που του έλεγε ότι ο γιος του ήταν ζωντανός, τρεφόταν καλά, και θα τον γυρνούσαν στο σπίτι αν εκείνος γυρνούσε στη δουλειά του. Ο δάσκαλος συγκατένευσε. Ο γιος επέστρεψε στο σπίτι και περιέγραψε ότι τον ανέκριναν, τον απείλησαν με όπλο, και τον βασάνισαν με ηλεκτροσόκ. Κατά το φθινόπωρο, οι κατακτητές ενέτειναν τις προσπάθειές τους για εκρωσισμό των σχολείων, προκαλώντας μεγάλη αγωνία μεταξύ των Ουκρανών δασκάλων που φοβούνταν μήπως κατηγορηθούν για συνεργασία με τους κατακτητές από τους ίδιους τους συμπατριώτες τους αν εμφανίζονταν στη δουλειά. Όμως η διαδικασία παρέμενε ανοργάνωτη και διέφερε από περιοχή σε περιοχή. Σε μια τουλάχιστον πόλη στην περιφέρεια της Ζαπορίζια, το Reckoning Project πιστεύει ότι όλα τα βιβλία στην Ουκρανική γλώσσα αποσύρθηκαν από τα σχολεία, των παιδικών βιβλίων συμπεριλαμβανομένων. Αλλού αποσύρθηκαν μόνο τα ανώτερου επιπέδου Ουκρανικά βιβλία Νομικών και Ιστορίας. Σε ένα από τα χωριά της περιφέρειας της Ζαπορίζια που βρίσκεται ακόμα υπό κατοχή, οι στρατιώτες επέβαλαν το άνοιγμα των σχολείων απειλώντας να πάρουν τα παιδιά από τους γονείς τους αν αυτά δεν εμφανίζονταν στο σχολείο. Αλλού, η περιορισμένη παρουσία στα σχολεία έγινε ανεκτή. Οι κάτοικοι άλλων περιοχών είπαν ότι οι κατακτητές επέβαλαν ένα πρόγραμμα ρωσικής γλώσσας, αλλά πολλά από τα μαθήματα ήταν ανεπαρκώς σχεδιασμένα. Σε μία σχολική περιφέρεια εγκρίθηκαν μόλις τέσσερα διδακτικά βιβλία –για τη ρωσική γλώσσα, τη ρωσική ιστορία, τα μαθηματικά και τις φυσικές επιστήμες– και τα υπόλοιπα απορρίφθηκαν. Όταν ένα 14χρονο κορίτσι, που άκουγε στο όνομα Ολεξάντρα, ρωτήθηκε τι έκανε στο σχολείο την εποχή που η Χερσώνα ήταν κατειλημμένη, θυμήθηκε ότι οι μαθητές περνούσαν την ώρα τους κοιτώντας τα τηλέφωνά τους. Η ανώτερη εκπαίδευση πάσχει από τις ίδιες εσφαλμένες πολιτικές. Οι Ρώσοι στρατιώτες κατέλαβαν φυσικά το Κρατικό Πανεπιστήμιο, την Κρατική Ναυτική Ακαδημία, το Κρατικό Αγροτικό και Οικονομικό Πανεπιστήμιο της Χερσώνας, αλλά φρόντισαν να κρατήσουν μόνον ένα μικρό αριθμό τμημάτων. Τον Ιούνιο, ενώ η πόλη ήταν ακόμα κατειλημμένη, οι Ρώσοι ανακοίνωσαν ότι ο Νμίτρο Κρούχλι, ένας από τους δασκάλους της Ναυτικής Ακαδημίας της Χερσώνας έγινε Πρύτανης. Όλοι οι άλλοι απολύθηκαν. Ο Κρούχλι, ο οποίος στο παρελθόν παρέδιδε μαθήματα σχετικά με το «Παγκόσμιο Ναυτιλιακό Σύστημα Κινδύνου και Ασφάλειας»,[2] ανακοίνωσε ότι νέος στόχος του πανεπιστημίου ήταν να κτίσει ένα ναυπηγείο, εντούτοις λίγα βήματα έγιναν προς αυτήν την κατεύθυνση. Μετά την απελευθέρωση της Χερσώνας, ο Κρούχλι εξαφανίστηκε από την πόλη· προφανώς ακολούθησε τους Ρώσους στην υποχώρησή τους. Κάποια σημαντικά στοιχεία υπονοούν ότι η Μόσχα είχε μεγαλύτερα σχέδια για τα σχολεία της Ουκρανίας, οι στρατιώτες όμως στην περιοχή δεν κατόρθωσαν να τα εφαρμόσουν. Στο Βοβχάνσκ, μια μικρή παραμεθόρια πόλη στην περιοχή του Χάρκιβ, η οποία απελευθερώθηκε τον Σεπτέμβριο μετά από κατοχή έξι μηνών, το Reckoning Project βρήκε το αντίγραφο ενός πεντάχρονου εκπαιδευτικού σχεδίου για τα σχολεία της πόλης. Το έγγραφο εκτείνεται σε 140 σελίδες γραφειοκρατικής γλώσσας, οι οποίες, κατά το μεγαλύτερο μέρος τους, φαίνεται να έχουν αντιγραφεί από τα μορφωτικά προγράμματα που δίνονται στα ρωσικά σχολεία, καθώς καμία ιδιαίτερη σκέψη δεν αφιερώνεται στις ανάγκες των σχολείων στις προσφάτως κατακτηθείσες περιοχές. Καλεί, για παράδειγμα, σε μια ετήσια «Ημέρα Αλληλεγγύης στη Μάχη κατά της Τρομοκρατίας», για να μνημονεύσει την περιβόητη επίθεση του 2004 σε ένα σχολείο του Μπεσλάν, στην περιοχή της Βόρειας Οσετίας· σε μαθήματα για την πολιορκία του Λένινγκραντ από τους Ναζί κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, και σε ένα μάθημα για τα βασικά στοιχεία της «ηθικο-πνευματικής κουλτούρας των λαών της Ρωσίας». Ολόκληρο το έγγραφο περιλαμβάνει δυο μόλις γραμμές για το ίδιο το Βοβχάνσκ, για επισκέψεις σε «πολιτιστικούς θεσμούς» της πόλης και σε τόπους παραγωγής. Παρά τις προθέσεις της Μόσχας, οι Ρώσοι οι οποίοι όντως πραγματοποιούν την κατοχή, δεν φάνηκε να νοιάζονται για το τι συνέβαινε στα σχολεία. Δεν υπήρχε πολιτική ανάλογη με τη συστηματική επιβολή από τους Σοβιετικούς της μαρξιστικής γλώσσας και ιστορίας στην Κεντρική Ευρώπη στη δεκαετία του 1940, ούτε καν κάτι ανάλογο με την επιβολή ενός φιλορωσικού καθεστώτος στην Τσετσενία κατά τη διάρκεια του δεύτερου πολέμου της Τσετσενίας. Σε μια κατεχόμενη πόλη στην περιφέρεια της Ζαπορίζια, οι δάσκαλοι διατάχθηκαν να οργανώσουν γιορτές για την 9η Μαΐου, τη μέρα που η Ρωσία γιορτάζει την επέτειο της νίκης των Συμμάχων κατά της ναζιστικής Γερμανίας. Όμως οι αρχές κατοχής δεν φαίνονταν να νοιάζονται αν η συμμετοχή ήταν μεγάλη, ή αν κάποιος έμαθε κάτι για τον πόλεμο, ή αν οι γιορτές ήταν έστω πραγματικές. «Και δυο παιδιά αρκούν», τους είπαν. Η τελετή έγινε για το θεαθήναι. Το ζήτημα ήταν να πουν στη Μόσχα ότι αυτό συνέβη, όχι να δώσουν κάποια πραγματικά μαθήματα για τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η αλήθεια είναι ότι κάθε περιοχή της Ουκρανίας έχει τη δική της ιστορία και τις παραδόσεις και μερικές από αυτές σχετίζονται μεταξύ τους κατά έναν παράξενο τρόπο. Το 1787, τέσσερα χρόνια αφότου η Ρωσία νίκησε την Οθωμανική αυτοκρατορία και προσάρτησε τα εδάφη που σήμερα αποτελούν τη νότια Ουκρανία και την Κριμαία, η ρωσίδα αυτοκράτειρα Μεγάλη Αικατερίνη επισκέφθηκε την περιοχή. Το ταξίδι οργανώθηκε από τον Γκριγκόρι Ποτέμκιν (Григорий Потемкин), ο οποίος υπήρξε ο αλλοτινός εραστής της και παρέμεινε ο ευνοούμενος υπουργός της, και το ταξίδι αυτό μας κληροδότησε την έκφραση τα Χωριά του Ποτέμκιν. Σύμφωνα με τον μύθο, ο Ποτέμκιν σε όλο το μήκος της διαδρομής της Αικατερίνης έστηνε προσόψεις σπιτιών, τις γέμιζε με ηθοποιούς που φορούσαν τα κατάλληλα κοστούμια, και στο τέλος της ημέρας τις ξήλωνε και τις ξανάστηνε στο επόμενο χωριό, ώστε η τσαρίνα να αντικρίζει μόνον ευτυχισμένους χωρικούς και σπίτια που ευημερούσαν. Οι ιστορικοί αμφιβάλλουν αν αυτή η περίτεχνη παράσταση παίχτηκε στην πραγματικότητα, πάντως η σχέση του Ποτέμκιν με την περιοχή ήταν υπαρκτή. Μετά τον θάνατό του τον έθαψαν σε μια κρύπτη στην Χερσώνα και, προτού εκκενώσουν την πόλη, οι Ρώσοι μετέφεραν τα οστά του. Και ο μύθος των χωριών του Ποτέμκιν αντέχει, επειδή αντανακλά ένα φαινόμενο που αναγνωρίζουμε: ο αυλικός που δημιουργεί μια πλαστή πραγματικότητα για να ικανοποιήσει τον μονάρχη που έρχεται από μακριά. Για τους Ουκρανούς που έζησαν υπό τη Ρωσική κατοχή, η ιστορία του Ποτέμκιν τους βοηθά να εξηγήσουν τι βίωσαν. Ο Μαρουνιάκ, ο δήμαρχος της Στάρα Ζμπουρζίβκα, το θέτει ως εξής: «Παρακολουθώ τις δραστηριότητές τους. Τα πάντα γίνονται για μια φωτογραφία στη Ρωσία. Ακόμα και όσοι ζουν υπό κατοχή δεν τις θεωρούν αληθινές. Είναι σαν ένα τεράστιο χωριό του Ποτέμκιν. Δεν λειτουργούν. Όλα αυτά προσπαθούν να τα συγκολλήσουν, αλλά δεν τους βγαίνει». Η ιστορία του Ποτέμκιν μπορεί επίσης να αρχίσει να εξηγεί την τρομακτική βία που συνηθισμένοι Ρώσοι εξαπέλυσαν εναντίον συνηθισμένων Ουκρανών. Τα θύματα λένε και ξαναλένε στο Reckoning Project ότι αυτή η ακραία συμπεριφορά προέκυψε από το πουθενά. Δεν υπήρξε καμία πρόκληση. Τίποτα από όσα έκαναν οι Ουκρανοί, είτε στο απώτερο παρελθόν είτε πρόσφατα, δεν μπορεί να εξηγήσει τους ξυλοδαρμούς, τα ηλεκτροσόκ, τα κέντρα κράτησης, τους θαλάμους βασανιστηρίων σε γκαράζ και σε ισόγεια, την απόλυτη περιφρόνηση απέναντι στη ζωή των Ουκρανών. Τα εξηγεί μονάχα η απογοήτευση των Ρώσων για την ίδια τους την ανικανότητα, την ανικανότητά τους να επιβάλουν στους Ουκρανούς την υπακοή· και πράγματι, η απόλυτη ανικανότητά τους να καταλάβουν τους Ουκρανούς μπορεί να προσφέρει μια απάντηση. Τους είπαν να αλλάξουν τα σχολεία, αυτοί όμως δεν ξέρουν πώς να το κάνουν. Τους είπαν να ανακαλύψουν μυστικές ουκρανικές οργανώσεις, όμως εκείνοι βρήκαν δημάρχους κωμοπόλεων και ντόπιους εθελοντές. Αφενός, όφειλαν να στείλουν μια αναφορά στη Μόσχα, αποδεικνύοντας ότι τα πάντα τελούν υπό έλεγχο. Αφετέρου, είναι έξαλλοι επειδή ασκούν τόσο περιορισμένο έλεγχο. Η έλλειψη κατανόησης ταιριάζει επίσης σε μια παλαιότερη παράδοση. Ο Ουκρανός συγγραφέας Βολοντίμιρ Βινιτσένκο έγραψε το 1928 ένα γράμμα στον Ρώσο συγγραφέα Μαξίμ Γκόρκυ, ο οποίος υποβίβασε την ουκρανική γλώσσα στη θέση της απλής διαλέκτου. Τα Ουκρανικά, του είπε ο Βινιτσένκο, ήταν πραγματικά, είτε ο Γκόρκυ το ήθελε είτε όχι. «Εσύ μπορείς να νομίζεις ότι ο Δνείπερος κυλά μέσα στον Μόσχοβα», του είπε. Αλλά ο Δνείπερος δεν θα κυλήσει μέσα στον Μόσχοβα, επειδή έτσι το σκέφτηκες εσύ. Το να εύχεται κανείς την απομάκρυνση της Ουκρανίας, αυτό δεν θα κάνει την Ουκρανία να απομακρυνθεί. Η εκ νέου συγγραφή της ιστορίας δεν θα αλλάξει τις ιστορικές μνήμες εκατομμυρίων ανθρώπων. Η Ρωσία μπορεί να προσπαθήσει να μεταβάλει τη γεωγραφία της περιοχής, αυτό όμως δεν θα αλλάξει τη γεωγραφία της περιοχής, ασχέτως του πόσα σώματα θα ξυλοκοπηθούν ή πόσοι θα υποστούν ηλεκτροσόκ. Μπούτσα, Απρίλιος 2022. Φωτ. Αντρίι Μπαστόβυ. Η σύγχρονη ρωσική κατοχή ανήκει επίσης στις εξίσου παλιές, εξίσου αποτρόπαιες παραδόσεις του Ρωσικού ιμπεριαλισμού και της Σοβιετικής γενοκτονίας. Η Μόσχα θέλει να εξαφανίσει την Ουκρανία ως χωριστό κράτος και την Ουκρανική ταυτότητα ως μια διακριτή ταυτότητα. Οι κατακτητές νόμισαν ότι αποστολή θα ήταν εύκολη, επειδή, όπως και ο Πούτιν, θεώρησαν ότι το κράτος της Ουκρανίας και η κοινωνία της Ουκρανίας ήταν αδύναμα. Δεν είναι όμως. Η σύγκρουση μεταξύ της εικασίας και της πραγματικότητας ανάγκασε επίσης τους κατακτητές να επεκτείνουν τη χρήση βίας. Ο Γουέιν Τζόρνταν, Βρετανός δικηγόρος που καταγράφει εγκλήματα πολέμου στην Ουκρανία, ισχυρίστηκε σε μια συνέντευξη του Reckoning Project, ότι ο εξαιρετικά μεγάλος αριθμός κέντρων κράτησης στην Ουκρανία απεικονίζει την απόπειρα του ρωσικού στρατού να εκπληρώσει το αρχικό του σχέδιο, το οποίο ήταν «να συλλάβει και να σκοτώσει όλους τους ηγέτες» της Ουκρανίας. Καθώς όμως η κατοχή παρατάθηκε, «η ιδέα των ηγετών μεγάλωσε. Στην αρχή ήταν ο “Ζελένσκι και η κυβέρνηση”, κι αυτό πολύ γρήγορα, αναπόφευκτα έγινε οι “τοπικοί ηγέτες”, κάτι που περιλαμβάνει από στρατιωτικούς και δημοσίους υπαλλήλους μέχρι δημοσιογράφους, δασκάλους, και οποιονδήποτε είχε μια σχέση με το Ουκρανικό κράτος». Η αποτυχία και η ανικανότητα οδηγούν στη βία· η βία δημιουργεί περισσότερη αντίσταση. Και η αντίσταση, που τόσο δυσκολεύονται να καταλάβουν οι εισβολείς, δημιουργεί μεγαλύτερη, ευρύτερη, ακόμα περισσότερο τυχαία καταστροφή, πόνο, οδύνη. Αυτή είναι η λογική της γενοκτονίας η οποία εκτυλίσσεται τώρα, στην εποχή μας, στα κατεχόμενα Ουκρανικά εδάφη που δεν απελευθερώθηκαν ακόμα, στις πόλεις όπου οι Ρώσοι στρατιώτες εξακολουθούν να συλλαμβάνουν αυθαίρετα πολίτες, στα χωριά όπου το Ουκρανικό κράτος ακόμα δεν μπορεί να μετρήσει τους θαλάμους βασανιστηρίων, ούτε καν να τους κλείσει. Η Στάρα Ζμπουρζίβκα παραμένει πάντα υπό κατοχή, παρότι ο Μαρουνιάκ, ο αφοσιωμένος της δήμαρχος, ζει τώρα εξόριστος στη Λετονία. Από εκεί, προσπαθεί να διατηρήσει την επαφή του με τους πρώην ψηφοφόρους του, να βοηθήσει αν μπορεί, να συμβουλέψει ή να ακούσει, να κρατήσει ενωμένα τα νήματα μιας κοινωνίας που οι Ρώσοι με σκληρότητα, προσπαθούν με οποιοδήποτε τρόπο να διαλύσουν. «Δεν κατάλαβαν τίποτα», λέει τώρα ο Μαρουνιάκ, «παρά απλώς κατέστρεψαν τις ζωές των ανθρώπων». Ανακάλυψαν ένα κόσμο διαφορετικό από εκείνον που γνώριζαν. Κι έτσι τον τσάκισαν, τον εκδικήθηκαν και ακόμα προσπαθούν να τον καταστρέψουν διά παντός. Ο Ολέχ Μπατούριν, η Νατάλια Μπιμπιράιτε και η Νατάλια Κουρντιούκοβα συμμετείχαν στο ρεπορτάζ. © 2023 THE ATLANTIC MONTHLY GROUP, INC. — Μετάφραση-σημειώσεις: Σταυρούλα Αργυροπούλου [1] Οι Καλμίκοι ή Καλμούχοι ή Καλμούκοι (Καλμίκικα: Хальмгуд) είναι ένα μογγολικό φύλο που κατοικεί στη βορειοδυτική ακτή της Κασπίας κατά τους τελευταίους τέσσερις αιώνες. Είναι η κυρίαρχη εθνότητα της Δημοκρατίας της Καλμίκια, μιας από τις 83 ομόσπονδες ενότητες της Ρωσικής Ομοσπονδίας. Οι Καλμούχοι μιλούν την Καλμίκ (Хальмг келн ή Καλμούκ ή Οϊράτ), μία μογγολική γλώσσα. Είναι ο μοναδικός βουδιστικός λαός της Ευρώπης. [2] Global Maritime Distress and Safety System: Πρόκειται για το Παγκόσμιο Ναυτιλιακό Σύστημα Κινδύνου και Ασφάλειας, που είναι γενικότερα γνωστό ως GMDSS, ένα ναυτιλιακό σύστημα παγκόσμιας κάλυψης, που βασίζεται σε αυτοματοποιημένες ραδιοεπικοινωνίες, δορυφορικές και επίγειες, αυξάνοντας τις πιθανότητες εντοπισμού ναυαγών, βελτιώνοντας τις ραδιοεπικοινωνίες και τον συντονισμό και παρέχοντας στα πλοία πληροφορίες ναυτικής ασφάλειας ζωτικής σημασίας.

Ανικανότητα και βασανιστήρια στην κατεχόμενη Ουκρανία

Σύνδεση