Αυτός που επινόησε τον μαγικό ρεαλισμό

ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Μυστήριο παραμένει γιατί το εξαιρετικό μυθιστόρημα του Μιγκέλ Άνχελ Αστούριας Ο κύριος Πρόεδρος παραμένει λιγότερο γνωστό στον αγγλόφωνο κόσμο από τα πάμπολλα μυθιστορήματα που ενέπνευσε. Miguel Ángel Asturias, Mr. President [Ο κύριος Πρόεδρος], μετάφραση από τα ισπανικά David Unger, πρόλογος Mario Vargas Llosa, εισαγωγή Gerald Martin, Penguin, σελ. 282 Ούτε ο Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες ούτε ο Μάριο Βάργκας Λιόσα είχαν γεννηθεί όταν ο Γουατεμαλτέκος Μιγκέλ Άνχελ Αστούριας ξεκίνησε να γράφει το πρώτο του μυθιστόρημα, El Señor Presidente (Ο κύριος Πρόεδρος), τον Δεκέμβριο του 1922. Επί μία δεκαετία το δούλευε ακούραστα ενώ ζούσε αυτοεξόριστος στο Παρίσι, και στη συνέχεια επέστρεψε στην πατρίδα όταν η Μεγάλη Ύφεση τον άφησε με άδειες τσέπες, όπου ανακάλυψε ότι το έργο του ήταν ακατάλληλο προς δημοσίευση επειδή ο δικτάτορας το καθεστώς του οποίου περιέγραφε είχε δώσει τη θέση του σε έναν ακόμη πιο σκληρό και καταπιεστικό δικτάτορα. Όταν εντέλει το εξέδωσε ιδίοις αναλώμασι στο Μεξικό το 1946, ήταν γεμάτο τυπογραφικά λάθη, και η πρώτη οριστική έκδοση δεν εμφανίστηκε παρά το 1952. Από την αρχή, λοιπόν, το Ο κύριος Πρόεδρος υπήρξε κακότυχο. Αλλά ταυτόχρονα συγκαταλέγεται στα πλέον σημαντικά της σύγχρονης λατινοαμερικανικής λογοτεχνίας που την επηρέασαν βαθιά, σαν ένα είδος urtext για την περίφημη γενιά συγγραφέων που ακολούθησαν τον Αστούριας και αναγνωρίστηκαν παγκοσμίως τις δεκαετίες του ’60 και του ’70 ως μέλη του «El Boom»: τον Γκαρσία Μάρκες, τον Βάργκας Λιόσα, τον Κάρλος Φουέντες, τον Χοσέ Δονόσο, τον Γκιγιέρμο Καμπρέρα Ινφάντε, τον Χούλιο Κορτάσαρ, τον Αουγκούστο Ρόα Μπάστος και πολλούς άλλους. Ακόμη και μια βιαστική ανάγνωση της νέας μετάφρασης του μυθιστορήματος του Αστούριας από τον Νταβίδ Ούνγκερ αποδεικνύει γιατί είχε τόσο μεγάλη απήχηση. Στις σελίδες του διακρίνει εύκολα κανείς τις απαρχές δύο φαινομένων που ο υπόλοιπος κόσμος έχει συνδέσει με τη λατινοαμερικανική λογοτεχνία του εικοστού αιώνα: το είδος που είναι γνωστό ως μυθιστόρημα περί δικτατορίας και το στυλ που αποκαλείται μαγικός ρεαλισμός. Στην εισαγωγή του για το Ο κύριος Πρόεδρος, ο Τζέραλντ Μάρτιν, ο κορυφαίος μελετητής του έργου του Αστούριας στον αγγλόφωνο κόσμο, φτάνει στο σημείο να το αποκαλέσει «η πρώτη σελίδα του Boom» και ισχυρίζεται ότι «δεν επινόησε ο Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες τον μαγικό ρεαλισμό· τον επινόησε ο Μιγκέλ Άνχελ Αστούριας». Αυτό ίσως ακούγεται αλλόκοτο στα αυτιά όσων δεν γνωρίζουν τον Αστούριας, αλλά προκαλεί ελάχιστες διαφωνίες στη Λατινική Αμερική. Δόκιμοι κατά τη διάρκεια ενός φεστιβάλ υποδέχονται τον πρόεδρο (1898-1920) Μανουέλ Εστράδα Καμπρέρα στο στάδιο της πόλης της Γουατεμάλας. Δημοσιεύθηκε στο Berliner Illustrirte Zeitung, 51 (1902). © ullstein bild via Getty Images / Ideal Image Ο κύριος Πρόεδρος διαδραματίζεται σε μια ανώνυμη χώρα που καταδυναστεύεται από έναν ανώνυμο δικτάτορα, όμως τόσο ο τόπος όσο και ο χρόνος υποδηλώνονται ξεκάθαρα: θαμμένες μέσα στο κείμενο είναι φευγαλέες αναφορές στο κετζάλ, το εθνικό πουλί της Γουατεμάλας, και τη μάχη του Βερντέν κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η ταυτότητα του «Συνταγματικού Προέδρου της Δημοκρατίας, του Ευεργέτη της Χώρας μας, του Ηγέτη του Μεγάλου Φιλελεύθερου Κόμματος, του Φιλελεύθερου στην Καρδιά Προστάτη της Φιλομαθούς Νεολαίας μας» συνάγεται εξίσου εύκολα: είναι βασισμένος στον Μανουέλ Εστράδα Καμπρέρα που κυριάρχησε στη Γουατεμάλα από το 1898 ως το 1920 μέσω ενός συνδυασμού εκφοβισμού, δολοφονιών, διαφθοράς και νοθευμένων εκλογών. Ανατέμνοντας τον δικτάτορα και τη δεσποτική διακυβέρνησή του, ο Αστούριας, που γεννήθηκε έναν χρόνο αφότου ο Καμπρέρα ανέλαβε την εξουσία, έγραφε από προνομιακή θέση. Αφού ανετράπη το 1920, ύστερα από ψήφο του νομοθετικού σώματος που τον έκρινε ανίκανο, ο Εστράδα Καμπρέρα συνελήφθη, δικάστηκε και καταδικάστηκε σε ισόβια στη φυλακή, όπου πέθανε το 1924. Ο Αστούριας συμμετείχε στη λαϊκή εξέγερση που οδήγησε στην πτώση του και φυλακίστηκε για σύντομο χρονικό διάστημα· κατόπιν, ως φοιτητής νομικής, υπηρέτησε ως γραμματέας στο δικαστήριο που έκρινε τον Εστράδα Καμπρέρα. Από αυτήν τη θέση, ο Αστούριας κατέγραψε για πρώτη φορά σε χαρτί τις φρικιαστικές ιστορίες αδικίας, βασανισμών και φόνων από τις οποίες άντλησε λίγο αργότερα υλικό για το μυθιστόρημά του· ο Μάρτιν λέει ότι επίσης πήρε κατάθεση από τον εκπεσόντα δικτάτορα στο κελί της φυλακής. Σε συνεντεύξεις προς το τέλος της ζωής του, ο Αστούριας μάλιστα αποδίδει την ανακάλυψη της συγγραφικής κλίσης του στον Εστράδα Καμπρέρα. «Στις δέκα και είκοσι πέντε το βράδυ, στις 25 Δεκεμβρίου 1917, ένας σεισμός κατέστρεψε την πόλη μου» εξήγησε το 1970. Θυμάμαι να βλέπω κάτι σαν πελώριο σύννεφο να καλύπτει το φεγγάρι. Ήμουν σε ένα κελάρι, μια τρύπα στο έδαφος, μια σπηλιά ή κάτι τέτοιο. Έγραψα επιτόπου το πρώτο μου ποίημα, ένα αποχαιρετιστήριο άσμα προς τη Γουατεμάλα. Αργότερα, καθώς η ανθρωπιστική βοήθεια έρρεε από το εξωτερικό αλλά πήγαινε κατευθείαν στις τσέπες του Εστράδα Καμπρέρα και των φίλων του «Εξοργίστηκα από τις συνθήκες υπό τις οποίες απομακρύνονταν τα χαλάσματα και από την κοινωνική αδικία που έγινε πολύ εμφανής τότε». Τελικά αυτό παρακίνησε τον επίδοξο συγγραφέα να επιχειρήσει να γράψει ένα κείμενο αφηγηματικής πεζογραφίας, με τον αρχικό τίτλο «Πολιτικοί ζητιάνοι». Η δεκαετής παραμονή του Αστούριας στη Γαλλία, ύστερα από μια σύντομη και κατά τα φαινόμενα μη ικανοποιητική στάση για σπουδές οικονομικών στο Λονδίνο, άλλαξε ριζικά τη φύση του βιβλίου που ξεκίνησε να γράφει. Είχε αφιερώσει την πτυχιακή του εργασία στο «Κοινωνικό ζήτημα του Ινδιάνου», αλλά άρχισε να μελετά εθνολογία στη Σορβόννη υπό τον μελετητή Ζωρζ Ρενό, που ενθάρρυνε το ενδιαφέρον του για τον πολιτισμό και τη μυθολογία των Μάγια· όταν ο καρπός αυτής της ακαδημαϊκής προσπάθειας, μιας νέας εξιστόρησης των προκολομβιανών λαϊκών αφηγήσεων με τίτλο Μύθοι της Γουατεμάλας, εκδόθηκε στα γαλλικά το 1931, συνοδεύτηκε από ενθουσιώδη πρόλογο του Πολ Βαλερύ. Στο Παρίσι ο Αστούριας συναναστρεφόταν με αβανγκάρντ λογοτέχνες όπως οι ποιητές Αντρέ Μπρετόν, Τριστάν Τζαρά, Σέσαρ Βαγιέχο, Λουί Αραγκόν και Ρομπέρ Ντεσνός, και έγινε αφοσιωμένος σουρεαλιστής· επίσης τον είλκυε ο Πικάσο, τον οποίο θυμόταν να μιλά σε ένα καφέ του Μονπαρνάς και να δηλώνει «Παραμορφώνω τον κόσμο επειδή δεν μου αρέσει». Έτσι, αντί να γράψει το ρεαλιστικό κοινωνικό μυθιστόρημα που ήταν τότε του συρμού στη Λατινική Αμερική, ο Αστούριας κατέληξε να δημιουργήσει κάτι πιο φιλόδοξο, περίπλοκο και αντισυμβατικό. Η πλοκή τού Ο κύριος Πρόεδρος είναι παραπλανητικά απλή, και το μεγαλύτερο μέρος της δράσης εκτυλίσσεται μέσα σε μία εβδομάδα. Όταν ένας μισότρελος ζητιάνος σκοτώνει κατά λάθος έναν ιδιαίτερα βάναυσο συνταγματάρχη πάνω στον θυμό του, ο Πρόεδρος αποφασίζει να ρίξει το φταίξιμο σε έναν στρατηγό και τον δικηγόρο του, για την πολιτική αφοσίωση των οποίων έχει αρχίσει να αμφιβάλλει. Αυτό θέτει σε κίνηση μια σειρά αλληλένδετων μηχανορραφιών και ραδιουργιών που καταλήγουν στη φυλάκιση, τον βασανισμό, τον θάνατο, την αιχμαλωσία ή τη γενικότερη καταστροφή διάφορων κυβερνητικών αξιωματούχων, που υποπτεύονται τι πρόκειται να συμβεί, και απλών πολιτών, που δεν υποπτεύονται τίποτα. «Είμαστε καταραμένη χώρα» θρηνεί ένας φυλακισμένος. «Τα μυαλά εκατοντάδων ανθρώπων τινάχτηκαν στον αέρα από δολοφονικές σφαίρες πάνω στους τοίχους της φυλακής. Τα μάρμαρα του μεγάρου είναι ποτισμένα από το αίμα αθώων. Πού να ψάξουμε για να βρούμε ελευθερία;». Αυτό που κάνει το Ο κύριος Πρόεδρος τόσο επαναστατικό είναι ο τρόπος που παρουσιάζει ο Αστούριας μια ιστορία η οποία περιέχει πολλά από τα στοιχεία του κλασικού λατινοαμερικανικού μελοδράματος, περιλαμβανομένης μιας καταδικασμένης ερωτικής σχέσης ανάμεσα στον στενότερο σύμβουλο του προέδρου και της όμορφης κόρης του στρατηγού που έπεσε σε δυσμένεια, με τα «λοξά μάτια σαν νεφρίτη» που «έκαναν τα πλοία να τρακάρουν». Παράλληλα όμως θολώνει ή διαλύει το φράγμα μεταξύ πραγματικότητας και φαντασίας, ονείρων και ξύπνιου, αληθινού και ψεύτικου, παρελθόντος και παρόντος, δίνοντας στους αναγνώστες πρόσβαση στις μπερδεμένες αντιλήψεις, τους φόβους και τους συλλογισμούς φουκαράδων και καθαρμάτων. «Το μισό μου σώμα είναι ένα ψέμα, το άλλο μισό αλήθεια» κελαηδάει ένα πουλάκι πάνω σε ένα πεύκο κατά τη διάρκεια μιας από τις πιο εξωφρενικές ψευδαισθήσεις του ζητιάνου. Είμαι και ρόδο και μήλο. Δείχνω σε όλους ένα γυάλινο μάτι και ένα αληθινό μάτι. Εκείνοι που βλέπουν το γυάλινο μάτι μου, το βλέπουν επειδή ονειρεύονται· εκείνοι που βλέπουν το αληθινό μάτι μου το βλέπουν επειδή βλέπουν στ’ αλήθεια. Είμαι η ζωή, το Μηλορόδο του Πουλιού του Παραδείσου. Είμαι το ψέμα μέσα σε κάθε αλήθεια, η αλήθεια κάθε μυθεύματος. Όπως υποδηλώνει αυτό το παράθεμα, η σπουδαία διαπίστωση στην οποία κατέληξε ο Αστούριας κατά την πρόσκαιρη παραμονή του στη Γαλλία –και την οποία εφάρμοσε στη συγγραφή του έργου Ο κύριος Πρόεδρος– ήταν ότι ο ευρωπαϊκός σουρεαλισμός και η μυθολογία των Μάγια δεν προέκυψαν από ξεχωριστούς κόσμους. Μάλλον, είπε, προήλθαν και τα δύο από το ασυνείδητο και ως εκ τούτου μπορούσαν να συγχωνευθούν «δημιουργώντας ένα μίγμα, κι αυτή είναι η μαγεία την οποία αξιοποίησα και από την οποία επωφελήθηκα για τις ιστορίες μου». Σε μια συλλογή συνεντεύξεων που εκδόθηκε μετά τον θάνατό του, ανέλυσε περισσότερο αυτήν την ιδέα: Όποτε οι ιθαγενείς μιλάνε για το μη αληθινό, οι λεπτομέρειες των ονείρων τους, των ψευδαισθήσεών τους είναι τέτοιες που όλες τους συγκλίνουν ώστε να κάνουν το όνειρο και το όραμα πιο πραγματικό από την ίδια την πραγματικότητα. Αυτό θα πει ότι δεν μπορεί κανείς να μιλήσει για αυτόν τον «μαγικό ρεαλισμό» χωρίς να σκεφτεί την πρωτόγονη νοοτροπία του Ινδιάνου, του τρόπου με τον οποίο αποτιμά τις εκφάνσεις της φύσης και τις βαθιές προγονικές του πεποιθήσεις. Ο Αστούριας αρχικά είχε σκοπό να τιτλοφορήσει το μυθιστόρημα Τοχίλ, από το όνομα ενός πανίσχυρου, απαιτητικού και εκδικητικού θεού των Μάγια. Στο Πόπολ Βουχ, την ιερή κοσμογονία των Κ’ιτσέ, ο Τοχίλ ήταν ο φορέας της φωτιάς που, σε αντάλλαγμα για τη ζεστασιά και την τροφή που προσφέρει, απαιτεί απόλυτη αφοσίωση από τους ευγνώμονες πιστούς του. «Αληθινά, είμαι ο θεός σας· έτσι θα είναι» τους λέει. «Είμαι ο κύριός σας· έτσι θα είναι». Για να κατευνάσει το ζηλόφθονο εγώ του, απαιτεί επίσης ανθρωποθυσίες και, όποτε δυσαρεστείται, υποκινεί πολέμους. Εν ολίγοις, ο Τοχίλ αποτελεί ταυτόχρονα παραπομπή στον Εστράδα Καμπρέρα και μεταφορά για όλους τους απρόβλεπτους δικτάτορες που μαστίζουν τη Γουατεμάλα και την υπόλοιπη Λατινική Αμερική από τότε που επιτεύχθηκε η ανεξαρτησία στις αρχές του δέκατου ένατου αιώνα. Πορτρέτο του Μανουέλ Εστράδα Καμπρέρα (1857-1924). Ο Καμπρέρα ήταν Πρόεδρος της Γουατεμάλας στις αρχές του προηγούμενου αιώνα και εν συνεχεία ηγήθηκε μιας στρατιωτικής δικτατορίας μέχρι την επανάσταση του 1920. © Corbis / Getty Images / Ideal Image Σε ένα από τα τελευταία κεφάλαια του Ο κύριος Πρόεδρος, με τίτλο «Ο χορός του Τοχίλ», ένας χαμερπής ποιητής επεκτείνει αυτήν τη σύνδεση προς μια πιο σύγχρονη κατεύθυνση όταν δηλώνει, κατά τη διάρκεια μιας γιορτής σε ένα μπαρ όπου παραβρίσκονται όλοι οι θαυμαστές και οι παρατρεχάμενοι του προέδρου, ότι η κεφαλή του κράτους που θυμίζει τον Τοχίλ είναι στην πραγματικότητα ένα «πρωτότυπο του Νίτσε, ο Υπεράνθρωπος», ο οποίος «δίνει μορφή σε ένα νέο είδος διακυβέρνησης: την Υπερ-Δημοκρατία». Σε ένα ξεκαρδιστικά εξωφρενικό «Νυχτερινό σε Ντο Ματζόρε προς τον Σούπερ-Ντούπερ-Άνθρωπο», μια σχοινοτενή αγόρευση με εκτενείς περικοπές στη μετάφραση του Ούνγκερ, ο ποιητής εξηγεί ότι ο Νίτσε «διαισθάνθηκε γνησίως ότι από τον Πατέρα Σύμπαν και τη Μητέρα Φύση θα γεννιόταν στην καρδιά της Αμερικής ο πρώτος Υπεράνθρωπος που υπήρξε ποτέ». Παραλλαγές σε αυτό το μοτίβο, προσαρμοσμένες στις διάφορες τοπικές συνθήκες, εμφανίζονται σε σχεδόν κάθε λατινοαμερικανικό μυθιστόρημα περί δικτατορίας που γράφτηκε μετά το Ο κύριος Πρόεδρος, ιδίως σε όσα εκδόθηκαν στην κορύφωση του Boom: Μεθόδου τέχνασμα του Αλέχο Καρπεντιέρ (1974), Yo el Supremo του Ρόα Μπάστος (1974), Το φθινόπωρο του Πατριάρχη (1975) και Ο στρατηγός μες στο λαβύρινθό του (1989) του Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες, Cola de lagartija της Λουίσα Βαλενσουέλα (1983), και Η γιορτή του τράγου του Βάργκας Λιόσα (2000), μεταξύ πολλών άλλων. Ακόμη και μια μετέπειτα προσθήκη από έναν πολύ νεότερο συγγραφέα, μετά το Boom, το Μακρινό αστέρι του Ρομπέρτο Μπολάνιο (1996), μαρτυρά την επιρροή του Αστούριας, τον οποίο ο Μπολάνιο περιέγραψε κάποτε ως «γιγαντιαίο συγγραφέα από μια μικρή, κακότυχη χώρα». Δεδομένης της ευφυΐας και της επιρροής του, παραμένει μυστήριο γιατί Ο κύριος Πρόεδρος εξακολουθεί να είναι λιγότερο γνωστός στον αγγλόφωνο κόσμο από τα πάμπολλα μυθιστορήματα που ενέπνευσε. Ίσως ένας λόγος είναι ότι μεσολάβησαν περισσότερα από δεκαπέντε χρόνια μεταξύ της έκδοσής του στα ισπανικά και της εμφάνισής του στα αγγλικά το 1963, με τον ίδιο τίτλο που είχε στα ισπανικά. Ο Ούνγκερ επίσης υποδεικνύει τα ελλείμματα της πρώτης μετάφρασης που έγινε από την Αγγλίδα συγγραφέα Φράνσις Μάρσαλ Πάρτριτζ: «Παρότι λυρική, είναι κάπως παλαιϊκή, γεμάτη αγγλισμούς, παρερμηνείες, σποραδικές παραλείψεις παραγράφων και υπερβολική δόση αμήχανων λατινισμών που ίσως κάνουν τον αναγνώστη να ξύνει απορημένος το κεφάλι». Προς υπεράσπιση της Πάρτριτζ, οφείλουμε να σημειώσουμε ότι ο ενθουσιασμός της για το μυθιστόρημα ήταν τόσο μεγάλος όσο ισχνοί ήταν οι δεσμοί της με τη Λατινική Αμερική. Είναι περισσότερο γνωστή ως μέλος του Κύκλου του Μπλούμσμπερυ (έχοντας παντρευτεί τον Ραλφ Πάρτριτζ αφότου διαλύθηκε το τρίγωνό του με την Ντόρα Κάρρινγκτον και τον Λύττον Στρέιτσυ) και έχει μείνει στην ιστορία πιο πολύ για τα ημερολόγια και τα απομνημονεύματα της ζωής σε εκείνον τον κύκλο. Ως μεταφράστρια εστίασε σε δημοφιλείς συγγραφείς από την Ισπανία, όπως οι μυθιστοριογράφοι Βισέντε Μπάσκο Ιμπάνιεθ και Μερσέντες Μπαλλέστερος και ο φιλόσοφος Χοσέ Λουίς Λόπες-Αρανγκούρεν. Με κάποιον τόσο εφευρετικό και καινοτόμο όπως ο Αστούριας, προφανώς τα βρήκε σκούρα. Πώς της ήρθε, για παράδειγμα, να μεταφράσει το Pelele, το παρατσούκλι του ανισόρροπου ζητιάνου ως «ο Λωλός» όταν «ο Χαζός» θα ήταν πολύ πιο ταιριαστή επιλογή; Ο Ούνγκερ –που αποκαλεί αυτόν τον χαρακτήρα «ο Κουτεντές»– είναι πολύ πιο κατάλληλος για το δύσκολο έργο της μετάφρασης του Αστούριας με το ιδιόρρυθμο λεξιλόγιο και τις συχνές αλλαγές τόνου. Παρότι γράφει στα αγγλικά, γεννήθηκε στη Γουατεμάλα, και τα μυθιστορήματά του, στα οποία περιλαμβάνονται τα Life in the Damn Tropics (2002), The Price of Escape (2011), και The Mastermind (2016), συχνά διαδραματίζονται εκεί. Επίσης ο Ούνγκερ έχει μεταφράσει το Πόπολ Βουχ και διδάσκει στο City College της Νέας Υόρκης, μεταξύ άλλων και μετάφραση. Το 2014 τιμήθηκε το κορυφαίο πολιτιστικό βραβείο της Γουατεμάλας, το Εθνικό Βραβείο Λογοτεχνίας Μιγκέλ Άνχελ Αστούριας για το σύνολο του έργου του. «Ως αυτοανακηρυγμένος Γουατεγκρίνγκο» γράφει ότι «το μεταφραστικό και συγγραφικό μου έργο είναι μια ισόβια προσπάθεια να επιστρέψω στις ρίζες μου, στον τόπο που γεννήθηκα». Ο Ούνγκερ μας λέει ότι η μετάφραση του Ο κύριος Πρόεδρος στοχεύει να διαπιστώσει τη σωστή σχέση μεταξύ λέξεων, προτάσεων και παραγράφων στην αμερικανική καθομιλουμένη έτσι ώστε οι αναπάντεχες εικόνες, μεταφορές και η αφηγηματική ζωντάνια του συγγραφέα να μιλήσουν άμεσα στον μονόγλωσσο αναγνώστη. Για παράδειγμα, ο Αστούριας, νοσταλγώντας ίσως στην εξορία τον καταπραϋντικό αισθησιασμό της καθημερινότητας στους τροπικούς, έγραψε περιγραφές ιδιαίτερης ομορφιάς για τα τοπία της υπαίθρου και τους ήχους και τις μυρωδιές της αστικής ζωής. Ο Ούνγκερ αναπαράγει αυτά τα αποσπάσματα υπέροχα, όπως στην αρχή του κεφαλαίου που δείχνει την πρωτεύουσα να ζωντανεύει σιγά σιγά ύστερα από μια μακριά νύχτα: Η χαραυγή ξεπρόβαλε, εκπέμποντας απριλιάτικη φρεσκάδα – διέγραψε στέγες και αγρούς με φως και φανέρωσε τους σκοτεινιασμένους δρόμους. Μουλάρια φορτωμένα τενεκέδες γάλα που κροτάλιζαν σχεδόν κάλπαζαν, κεντρισμένα από τις φωνές και τις βίτσες των μουλαράδων. Το φως του ήλιου έφτασε στις αγελάδες που αρμέγονταν στα κατώφλια των πλούσιων σπιτονοικοκύρηδων και τις γωνίες των δρόμων όπου ζουν οι φτωχοί. Οι πελάτες –είτε γεμάτοι ενέργεια είτε έτοιμοι να πέσουν κάτω με νυσταγμένα, θολά μάτια– περίμεναν το γάλα από την αγαπημένη τους αγελάδα, γέρνοντας με μαεστρία τα μπουκάλια τους για να πάρουν περισσότερο υγρό και λιγότερο αφρό. Γυναίκες που κουβαλούσαν φρέσκο ψωμί σε καλάθια περνούσαν, με μέση σπασμένη, πόδια άκαμπτα και κεφάλι χωμένο στο στήθος. Τα ξυπόλητα πόδια τους έκαναν εναλλάξ σταθερά και ασταθή βήματα κάτω από το βάρος των καλαθιών, που ήταν στοιβαγμένα το ένα πάνω στο άλλο σαν παγόδες. Το άρωμα των γλυκών σουσαμένιων κουλουριών τις ακολουθούσε. Ένα από τα χαρακτηριστικά του μυθιστορήματος είναι ο τρόπος που ο Αστούριας αναμιγνύει αυτά τα λυρικά εδάφια με παραισθητικά επεισόδια, κάποια από τα οποία αντλούν υλικό από τους μύθους των Μάγια. Ο Ούνγκερ μεταφέρει με επιτυχία τόσο αυτήν τη διττότητα, όσο και τον καυστικά σατιρικό τόνο ενός κεφαλαίου με τίτλο «Η αναφορά του προέδρου», που αποτελείται από μια σειρά υπομνημάτων στα οποία απλοί πολίτες καταδίδουν ο ένας τον άλλο με στεγνή γραφειοκρατική γλώσσα. Σκηνές όπως μια εκδρομή στην παραλία που κάνει η κόρη του στρατηγού με τα ξαδέλφια της και μια περιγραφή ενός ταξιδιού με τρένο μέσα στην ζούγκλα είναι τόσο ζωντανές που μοιάζουν σχεδόν να βγαίνουν από μηχανή προβολής. Όμως ο Ούνγκερ έχει κάποια προβλήματα με τον διάλογο. Υπάρχουν σημεία, ιδίως όσα περιλαμβάνουν τους μπράβους του προέδρου, που ακούγονται σαν στιχομυθίες από γκανγκστερικές ταινίες του 1930. Όταν ένας υπάλληλος της μυστικής αστυνομίας, για παράδειγμα, απογοητεύει έναν από τα ρεμάλια τους φίλους του μόλις τον ενημερώνει ότι η θέση που θέλει δόθηκε στον βαφτισιμιό του αφεντικού, ο εκνευρισμένος υποψήφιος ακούει αυτό για παρηγοριά: «Άκου, φίλε, μην είσαι τόσο χολοσκασμένος. Θα σε ειδοποιήσω μόλις προκύψει καμιά άλλη καλή δουλειά. Σου ορκίζομαι στη ζωή της μάνας μου πως όλο και κάτι βρίσκεται. Οι δουλειές είναι περισσότερες κι από μυρμήγκια σε μυρμηγκοφωλιά». Κι όταν ο φίλος συνεχίζει να είναι δυσαρεστημένος, ο αστυνομικός του απαντάει: «Πω-πω, αδερφέ, πολύ μυγιάγγιχτος είσαι». Επίσης είναι αμφισβητήσιμη η προειδοποίηση του Ούνγκερ ότι «ο σύγχρονος αναγνώστης δεν υπάρχει περίπτωση να μην αναριγήσει διαβάζοντας τους μειωτικούς χαρακτηρισμούς για τους Εβραίους, τους Άραβες, τους Κινέζους, τους αυτόχθονες Γουατεμαλτέκους, τους γκέι και τους διεμφυλικούς, που εμφανίζονται πότε πότε». Ομολογώ ότι όχι μόνο δεν αναρίγησα, αλλά ούτε έπαιξε καν το βλέφαρό μου όταν διάβασα τα εν λόγω χωρία, μολονότι ανήκω σε μια από τις ομάδες που χαρακτηρίζονται υποτιμητικά. Οι προσβολές είναι πολύ ήπιες και έμμεσες σε σχέση με αυτά που άκουγα καθημερινά μεγαλώνοντας στους δρόμους του Σικάγου και, όπως παραδέχεται ο Ούνγκερ, «χρησιμοποιούνταν κατά κόρον την περίοδο που αναπαριστά ο Αστούριας». Δεν υπάρχει λόγος να ζητά κανείς συγγνώμη ή να δίνει προειδοποιήσεις: θα ήταν εξίσου παράλογο να αποστειρώσει κανείς το Ο κύριος Πρόεδρος (El Señor Presidente) όσο τις Περιπέτειες του Χακ Φιν. Όσον αφορά τον διάλογο, ωστόσο, μπορεί απλώς το πρόβλημα να είναι ότι Ο κύριος Πρόεδρος φέρνει τον κάθε μεταφραστή αντιμέτωπο με απίθανα διλήμματα και άλυτες προκλήσεις. Το μυθιστόρημα είναι τόσο γεμάτο ιδιαζόντως γουατεμαλτέκικες λέξεις και εκφράσεις που ακόμη και οι ισπανόφωνες εκδόσεις συνοδεύονται από γλωσσάρι δεκάδων όρων οι οποίοι δεν χρησιμοποιούνται πουθενά αλλού στη Λατινική Αμερική. Επιπλέον ο Αστούριας προσπαθούσε να αποτυπώσει το χρώμα των ισπανικών όπως μιλιούνταν στη χώρα του περισσότερο από εκατό χρόνια πριν, κατά τα νεανικά του χρόνια. Φανταστείτε λοιπόν την πρόσθετη δυσκολία της απόδοσης των ιδιωματισμών αυτών στα αγγλικά διατηρώντας παράλληλα το ύφος και τα πολλαπλά νοήματα. Ο Μιγκέλ Άνχελ Αστούριας κέρδισε το Νόμπελ Λογοτεχνίας στα γενέθλιά του στις 19 Οκτωβρίου 1967. Σπούδασε στη Σορβόννη και διετέλεσε πρέσβης της Γουατεμάλας στις ΗΠΑ από τις 21 Νοεμβρίου 1966. © Keystone Press / Alamy / Visual Hellas Για παράδειγμα, προς το τέλος του μυθιστορήματος, ο ανώνυμος Πρόεδρος είναι μεθυσμένος και, αφού κάνει εμετό πάνω στον στενότερο σύμβουλό του, θυμάται την οργή και την ταπείνωση που ένιωθε ως νεαρός δικηγόρος δουλεύοντας «σε ένα δικηγορικό γραφείο τρίτης κατηγορίας ανάμεσα σε πουτάνες, αλογομούρηδες» και αυτές που ο Αστούριας στο πρωτότυπο αποκαλεί cholojeras. Αυτές είναι γυναίκες της αγοράς, σχεδόν πάντα αυτόχθονες, που πουλάνε μοσχαρίσια, χοιρινά και αρνίσια εντόσθια για σούπες ή τη γουατεμαλτέκικη εκδοχή του κοκορετσιού. Η Πάρτριτζ τις αποδίδει ως «πωλήτριες εντοσθίων», ενώ ο Ούνγκερ προτιμά το «πωλήτριες σκατών», αν και μάλλον θα ήταν πιο ακριβές να τις πει κανείς «πατσατζούδες». Όμως θυμάμαι πως κάτι γνωστοί μου Μάγια Γουατεμαλτέκοι μου έλεγαν πως η λέξη cholojera είναι επίσης πολύ μειωτικός και συχνά ρατσιστικός χαρακτηρισμός, ο οποίος παραπέμπει σχεδόν σε κάστα που θυμίζει Ινδία. Πώς να μεταφερθούν όλα αυτά μέσα σε δυο λέξεις; Μετά το Ο κύριος Πρόεδρος, ο Αστούριας είχε λαμπρή καριέρα, λογοτεχνική και πολιτική, υπηρετώντας στο Κογκρέσο της Γουατεμάλας και ως διπλωμάτης. Το 1949 εξέδωσε το Άνθρωποι από καλαμπόκι, το οποίο ο Μάρτιν θεωρεί «ακόμη πιο τολμηρό και γεμάτο όραμα» χάρη στο μίγμα σουρεαλισμού και ιθαγενούς λαϊκής παράδοσης, και στη διάρκεια μιας σπάνιας δεκαετίας δημοκρατίας (1944-1954) διορίστηκε σε πρεσβείες στη Λατινική Αμερική και τη Γαλλία. Αφού ένα αμερικανοκίνητο πραξικόπημα έφερε τον στρατό ξανά στην εξουσία, ωστόσο, ο Αστούριας έχασε την υπηκοότητά του και εξορίστηκε από την χώρα, όπου ολοκλήρωσε την Τριλογία της μπανάνας, έναν κύκλο μυθιστορημάτων για τα βάσανα των αυτόχθονων εργατών στις φυτείες της εταιρείας United Fruit στη Γουατεμάλα. Παρέμεινε κατά κύριο λόγο στο εξωτερικό και συνέχισε να γράφει μυθιστορήματα, θεατρικά και ποιήματα μέχρι τον θάνατό του στη Μαδρίτη το 1974. Το 1967 έγινε ο πρώτος Λατινοαμερικανός συγγραφέας που κέρδισε Νόμπελ Λογοτεχνίας. Επομένως, παρά τον μακρύ και δύσκολο δρόμο του έργου Ο κύριος Πρόεδρος προς την έκδοση, ο Αστούριας τελικά γνώρισε κριτική και εμπορική επιτυχία. Ωστόσο, δεν είναι ποτέ αργά να ενισχύσουμε τη φήμη του. Όπως υποστηρίζει ο Μάρτιν: Η αποκατάσταση του μυθιστορήματος του Αστούριας στη θέση που δικαιωματικά του ανήκει στη λατινοαμερικανική πολιτιστική ανάπτυξη και η έμφαση στο επίτευγμά του έχουν καθυστερήσει πάρα πολύ, τόσο ως πράξη δικαιοσύνης όσο και ως συμβολή στην ιστορική και λογοτεχνική αλήθεια. Χάρη στη μετάφραση του Ούνγκερ, ο αγγλόφωνος αναγνώστης μπορεί επιτέλους να μάθει το μυστικό που οι Λατινοαμερικάνοι, ιδίως η λογοτεχνική ελίτ τους, γνώριζαν ανέκαθεν: Το El Señor Presidente είναι ένα κλασικό έργο, καταδικασμένο να παραμείνει επίκαιρο και διαχρονικό μέχρις ότου οι συνθήκες που το παρήγαγαν τελικά να εκλείψουν. © THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS 2023 — Μετάφραση: Νίνα Μπούρη

Αυτός που επινόησε τον μαγικό ρεαλισμό

Σύνδεση