Η Ελλάδα και το «αξιοθαύμαστο τεράστιο πρόβλημα» Φρήντριχ Χαίλντερλιν

Βασίλειος Π. Βερτουδάκης, Ο Υπερίων στα ερείπια των Αθηνών. H ιδέα της Ελλάδας και ο Friedrich Ηölderlin, Περισπωμένη, Αθήνα 2021, σελ. 176 O Φρήντριχ Χαίλντερλιν έγραψε ένα και μόνο μυθιστόρημα, το οποίο μετά από αναρίθμητες δημιουργικές παλινωδίες και πολλαπλές εκδοχές αποκρυσταλλώνεται στην τελική του μορφή ως επιστολικό μυθιστόρημα. Με αυτό θα καταλάβει στην ιστορία της πεζογραφίας μία ξεχωριστή θέση· όχι μόνον για το ιδεολογικό-φιλοσοφικό υπόβαθρο του συγκεκριμένου μυθιστορήματος, αλλά και για τη λυρική του ποιότητα και τις πολλαπλές διασταυρώσεις του με την εξόχως ιδιότυπη και σκοτεινή ύστερη ποίηση του Χαίλντερλιν, που επηρέασε όλους τους σημαντικούς γερμανόφωνους ποιητές από τον Ρίλκε μέχρι τον Τσέλαν. Ο Στέφαν Βάκβιτς σε επιφυλλίδα του αναφέρει χαριτολογώντας κάποιους από τους λόγους που οδήγησαν όψιμα –μόλις τον 20ό αιώνα– τη Γερμανία στην επανανακάλυψη αυτού του μυθιστορήματος: συναισθηματικότητα, γλωσσική ηδύτητα και διεξοδικότητα στην περιγραφή (σε αντίθεση με τη μνημειώδη πρωσική λιτότητα), γοητευτικούς γυναικείους χαρακτήρες, πρωτονεωτερικά στοιχεία και αντίστοιχη διάθεση, εναντίωση στις αυθεντίες και πoλιτική ριζοσπαστικότητα, στοιχεία που σύμφωνα με τον Γερμανό θεωρητικό επέτρεψαν στους αναγνώστες μια (κάθε άλλο παρά συμβατική) πρόσβαση στον κόσμο του κλασικού πνεύματος – μάλλον της κλασικής γερμανικής λογοτεχνίας.[1] Ο καθηγητής Βασίλης Βερτουδάκης στο τελευταίο βιβλίο του Ο Υπερίων στα ερείπια των Αθηνών. H ιδέα της Ελλάδας και ο Friedrich Ηölderlin, αναμετράται με όλα αυτά τα ζητήματα και προσφέρει στον Έλληνα αναγνώστη με τη μελέτη του –πέρα από τα sine qua non στοιχεία που εισάγουν στην εποχή, στην εργοβιογραφία του Χαίλντερλιν και στο μυθιστόρημα– μια εξίσου μη συμβατική ανάγνωση του Υπερίονα. Στον πρόλογο του βιβλίου ο συγγραφέας εξηγεί ότι η συγκεκριμένη μελέτη είναι «επί της ουσίας ο μετασχηματισμός μιας εισήγησης», που ο εκδότης του είχε την ιδέα «να γίνει βιβλίο» (σ. 17). Και παρότι ο Β. Βερτουδάκης ομολογεί ότι πρόκειται απλώς για ένα δοκίμιο και «όχι πάντως» για «μία εξαντλητική μελέτη» (σ. 17), ο «επαρκής αναγνώστης» δεν μπορεί παρά να διαπιστώσει την αρτιότητα του κειμένου, τόσο ως προς το περιεχόμενο όσο και ως προς τη δομή του. Η μελέτη εκκινεί από αυτό που ο συγγραφέας ονομάζει «Προϊστορία και σύγχρονο milieu», ένα κεφάλαιο στο οποίο διερευνά όχι μόνον το ιστορικό περικείμενο της γένεσης του Υπερίονα, αλλά πρωτίστως τα πολιτισμικά συμφραζόμενα της εποχής. Ακολουθεί η παρουσίαση του βίου του συγγραφέα και η ανάλυση του μυθιστορήματος, που αποτελεί και το μεγαλύτερο μέρος της μελέτης. Ο Βερτουδάκης, ως ακραιφνής φιλόλογος και σχολαστικός ερευνητής, ολοκληρώνει το πόνημα με έναν επίλογο, στον οποίο εξετάζει τους συσχετισμούς της όψιμης λογοτεχνικής παραγωγής του Χαίλντερλιν με το συγκεκριμένο «πρωτόλειο». Ο συγγραφέας «διαβάζει» τον Υπερίονα ως απότοκο της στροφής του ευρωπαϊκού πνεύματος προς την κλασική αρχαιότητα κατά το δεύτερο ήμισυ του 18ου αιώνα, και παίρνει τα πράγματα από την αρχή προκειμένου να μας παρουσιάσει τα μονοπάτια της σκέψης του Γερμανού ποιητή που δεν χώρεσε στα καλούπια κανενός από τα κυρίαρχα ρεύματα της εποχής του. Αναδεικνύει τους λόγους που η γερμανική διανόηση της εποχής γοητεύεται και επανανακαλύπτει την ελληνική αρχαιότητα – ενάντια στην κυρίαρχη αναγεννησιακή αισθητική, που σε κάποιες ευρωπαϊκές χώρες όπως στην Ιταλία εστιάζει σε μια αρχαιολατρία που εκκινεί πρωτίστως από το λατινικό παρελθόν. Ο συγγραφέας ακολούθως παρουσιάζει τη σκέψη του Βίνκελμαν πάνω στην οποία εδράζεται η πρόσληψη της ελληνικής αρχαιότητας και η σημασία της για την ιστορία του πνεύματος στη Γερμανία (αλλά και στην Ευρώπη γενικότερα). Οι Γερμανοί θα συγκροτήσουν, όπως εξηγεί, την πολιτισμική τους ταυτότητα εν μέρει πάνω σ’ αυτήν την «αρχαιοελληνική εμμονή», που θα πυροδοτήσουν το αισθητικό πρόταγμα και η σκέψη του Βίνκελμαν, η οποία δεν στερείται λαθών, καθώς εκκινεί από κάποιες φαντασιακές παραδοχές, όπως αυτή της λευκότητας των μαρμάρων των αρχαίων ναών. Ο συγγραφέας παρακολουθεί την πορεία των σημαντικότερων αρχαιοελληνικών επιρροών στο γερμανικό πνεύμα και παρουσιάζει τη συγκυρία που διαμορφώνει στον ύστερο 18ο αιώνα το ιδεολογικό πλαίσιο της γένεσης του υπό εξέταση έργου: πρόκειται για την πνευματική και καλλιτεχνική παραγωγή ενός μοναδικού «συναστερισμού» (σ. 23) κορυφαίων της λογοτεχνίας, της φιλοσοφίας, της μουσικής και της τέχνης, τα έργα των οποίων διαποτίζονται με τον έναν ή άλλον τρόπο από την κλασική αρχαιότητα. Ο Βερτουδάκης χαρτογραφεί με ενάργεια τις διεπαφές και τις αλληλεπιδράσεις των μεγάλων διανοητών και παρουσιάζει διεξοδικά τις σημαντικότερες από αυτές. Στέκεται στη σκέψη του Βίνκελμαν και του Χέρντερ που θα πυροδοτήσει τον θαυμασμό του Γκαίτε για την Αρχαία Ελλάδα, ο οποίος θα βρει έκφραση (κυρίως) στο δεύτερο μέρος του Φάουστ. Εστιάζει στην εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του Βίλχελμ φον Χούμπολτ, που συμπυκνώνεται στο πρόταγμα της κλασικής παιδείας και της αρχαιολατρίας, η οποία θα διαμορφώσει τη νέα αστική τάξη που θα καθορίσει στο εξής τις κοινωνικοπολιτικές εξελίξεις στον γερμανόφωνο χώρο. Το εμβαπτισμένο στο αρχαιοελληνικό πνεύμα εκπαιδευτικό ουμανιστικό πρότυπο θα εξαπλωθεί μέσα από το Πανεπιστήμιο του Βερολίνου, όπου θα διδάξουν ο Φίχτε, o Σλάιερμαχερ, ο Σαβινύ, o Νίμπουρ, ο Βoλφ κ.ά. Είναι η ίδια «αρχαιοελληνική εμμονή» που θα σημαδέψει την ιστορία του πνεύματος της Γερμανίας από τον 18ο αιώνα και εξής. Αυτή θα αποτελέσει τη βάση και για την γένεση του Υπερίονα. Στο επόμενο κεφάλαιο ο συγγραφέας παρουσιάζει τον βίο και την πνευματική πορεία του Χαίλντερλιν, ο οποίος πραγματώνει αυτό το «ποιητικά κατοικεί ο άνθρωπος» («Voll Verdienst, doch dichterisch, wohnet / Der Mensch auf dieser Erde»[2]), στο οποίο δεν θα σταματήσει να επανέρχεται ο Μάρτιν Χάιντεγκερ στην προσπάθειά του να διερευνήσει τη σχέση μεταξύ «είναι» και «γλώσσας».[3] Ο Βερτουδάκης παρακολουθεί την «έκκεντρη τροχιά» (exzentrische Bahn) του Σουαβού δημιουργού από τα ιλιγγιώδη ύψη της πνευματικής δημιουργίας του Υπερίονα μέχρι τους ύστερους ύμνους του και την πνευματική του συσκότιση. Θα σκιαγραφήσει, έτσι, μεταξύ άλλων τη φοιτητική συγκατοίκηση με τον Έγελο και τον Σέλλινγκ και την πνευματική εκλεκτική συγγένεια που θα αναπτυχθεί μεταξύ τους. Βρισκόμαστε χρονικά λίγο μετά τη Γαλλική Επανάσταση και η τριανδρία του Tübinger Stift θα βασίσει τη φιλία της στην κοινή κριτική ματιά πάνω σε ζητήματα ποιητικής, πολιτικής και τέχνης. Θα επικεντρωθεί σε θέματα όπως το χριστιανικό πνεύμα, η ελληνική και η καντιανή φιλοσοφία αλλά και το έργο των Σίλλερ, Σπινόζα, Ρουσσώ, Κλόπστοκ και Φίχτε. Ο Βερτουδάκης, ως συστηματικός μελετητής, επιλέγει –ορθώς– να σταθεί σε δύο ακόμη ζητήματα, που ολοκληρώνουν την εικόνα του Γερμανού ποιητή και συμβάλλουν αποφασιστικά στην κατανόηση του Υπερίονα: Στον δίχως όρια έρωτα για την «ιδανική αγαπημένη», την Σουζέτ Γκοντάρ, «την ενσάρκωση της Ιδέας του Έρωτα» (σ. 60), που θα προσωποποιηθεί στην Διοτίμα του μυθιστορήματος, και, στην ιδιαίτερη σχέση του με τη Ελλάδα, την οποία θα διαμορφώσει και η φιλία με τον Κρίστιαν Λούντβιχ Νόιφερ και τον Βίλχελμ Χάινζε. Στο τρίτο και μεγαλύτερο μέρος της μελέτης ο συγγραφέας εστιάζει στην πορεία της συγγραφής αλλά και στα διαφορετικά σχεδιάσματα του μυθιστορήματος, παρουσιάζει τα σημαντικότερα βιογραφικά και ιστορικο-πολιτικά γεγονότα, που σημαδεύουν τη συγγραφή του μυθιστορήματος, και προσεγγίζει τον Υπερίονα ερμηνευτικά, θίγοντας μείζονες θεματικούς άξονες του κειμένου, όπως: – τη Γαλλική Επανάσταση, που αποτελεί το ιστορικό πλαίσιο της συγγραφής και παράλληλα προσφέρει στον Χαίλντερλιν το ιδεολογικό υπόβαθρο για την κοινωνική και πολιτική διάσταση του Υπερίονα· – την ονοματοδοσία των χαρακτήρων, που βρίθει συμβολισμών· – τους σημαντικότερους χαρακτήρες – εστιάζοντας κυρίως στον Αλαμπάντα, τον Μπελλαρμίν και φυσικά τη Διοτίμα· – την ιδιότυπη επιστολική μορφή/αφήγηση του μυθιστορήματος. [Πρόκειται για μία θεματική, στην οποία ο Β. Βερτουδάκης είναι ειδικός, καθώς δεν είναι η πρώτη φορά που ασχολείται με την επιστολική γραφή·[4] – το διπλό αφηγηματικό επίπεδο του μυθιστορήματος, και το ανεπαίσθητο (στην πρώτη ανάγνωση) παιχνίδι μεταξύ διαφορετικών χρονικών αξόνων· – τις πρωτογενείς πηγές του συγγραφέα, απ’ όπου αντλεί γνώσεις κυρίως για το σκηνικό του, δηλαδή το φυσικό περιβάλλον των μαχών που περιγράφονται στο έργο, και δευτερευόντως για τα ιστορικά γεγονότα[5] και, τέλος, – την έννοια της «ενότητας με το άπαν» ή μάλλον την έννοια του «ενός» που αποτελεί δεσπόζουσα στο μυθιστόρημα. Αξίζει στο σημείο αυτό να σταθούμε λίγο στο όραμα της ενότητας, που παρουσιάζεται στο έργο: Η επιθυμία του Υπερίονα να γίνει «ένα με το άπαν» απηχεί την προσπάθεια του Χαίλντερλιν –αλλά και του Σέλλινγκ– στη δύση του 18ου αιώνα, να βρουν έναν τρόπο να ενσωματώσουν μια δυναμική θεώρηση της φύσης στη γερμανική ιδεαλιστική φιλοσοφία. Δίνουν έτσι μια άλλη διάσταση στη διανοητική μορφή της διαίσθησης (όρο που χρησιμοποίησε τόσο ο Καντ όσο και ο Φίχτε πριν από αυτούς). Ο νεαρός Χαίλντερλιν διερευνά τη δυνατότητα μη υλικών συνδέσεων με τον κόσμο των πραγμάτων. Ο Υπερίονάς του υπ’ αυτήν την έννοια θα μπορούσε να αναγνωσθεί και ως μια προσπάθεια ποιητικοποίησης του γερμανικού ιδεαλισμού. Στο κείμενο παρουσιάζεται ως ανώτατος σκοπός το «ωραίο», στο οποίο ενώνονται αρμονικά οι δυνάμεις των ανθρώπων και της φύσης: «Μόνο μία ομορφιά θα υπάρξει. Ανθρωπότητα και Φύση θα ενωθούν σε μία θεότητα που αγκαλιάζει το παν»[6]. Η προοπτική αυτού του «ωραίου» οδηγεί στο όνειρο της ανάκτησης της χαμένης παιδικής και πρωταρχικής ενότητας του ανθρώπου, και συνεπώς της ευδαιμονίας, στην οποία αποβλέπει ο Χαίλντερλιν όπως και ο Σίλλερ (στο Περί της Παιδείας του ανθρώπου ή στο Περί αφελούς και συναισθηματικής ποιήσεως). Ο ίδιος ο Υπερίονας τείνει να είναι η μεγάλη και ευγενής ψυχή, που αναζητεί η τέχνη, η δε κοινωνία που επιδιώκουν να συνδιαμορφώσουν ο Υπερίονας και ο Αλαμπάντα θα μπορούσε και να περιγραφεί με τον εγελιανό όρο εποχή των ηρώων[7]. Ο Χαίλντερλιν με την αναφορά του στο σύγχρονό του κοινωνικό και πολιτικό γίγνεσθαι της Ελλάδας θέτει τα παραπάνω ζητήματα με έναν πιο ακραίο και ριζοσπαστικό τρόπο, τόσο σε σχέση με την πολιτική όσο και με την αισθητική. Στην πολιτική σφαίρα παραμένει διαρκώς ανοιχτό το θέμα της πολιτικής επανάστασης· ως προοπτικής για τη σύγχρονη Ελλάδα, αλλά και για τη Γερμανία και την Ευρώπη γενικότερα. Ο Χαίλντερλιν εμπλουτίζει, εξάλλου, τις αναφορές του σε όσα συμβαίνουν στην Πελοπόννησο με στοιχεία που παραπέμπουν με προφανή τρόπο στη Γαλλική Επανάσταση και θέτει το θέμα του αγώνα για την ελευθερία ως γενικότερο πρόβλημα της εποχής του. Αλλά και στο πεδίο της αισθητικής ο Χαίλντερλιν διαφέρει σημαντικά από τους προδρόμους του. Ως εξαιρετικός φιλόλογος και γνώστης της αρχαίας ελληνικής γλώσσας, ο Χαίλντερλιν –στην προτελευταία εκδοχή του Υπερίονα– αντιπαραθέτει προγραμματικά στην αρχαιοελληνική εμμονή (που πυροδότησε η βινκελμάνια αισθητική) μια τελείως διαφορετική αρχή, η οποία εκφράζεται με τη μεταφορά της «έκκεντρης τροχιάς» που κυριαρχεί στο συγκεκριμένο έργο. Ο Βασίλης Βερτουδάκης, για να επανέλθουμε στη μελέτη του, ολοκληρώνει την ανάλυσή του με ένα μικρό κεφάλαιο, εν είδει επιλόγου, στο οποίο εξετάζει τα ελληνικά στοιχεία και τις ελληνικές επιρροές στην όψιμη ποιητική παραγωγή του Χαίλντερλιν, την περίοδο λίγο πριν από την διανοητική του συσκότιση. Απηχώντας την σκέψη του Έντουαρντ Σαΐντ, ότι ακριβώς στο χρονικό σημείο που ο δημιουργός έχει τον απόλυτο έλεγχο των εκφραστικών του μέσων έχει τη δυνατότητα να γίνει ιδιαιτέρως ριζοσπαστικός (σ. 121), ο συγγραφέας διατυπώνει την άποψη ότι ο Χαίλντερλιν λίγο πριν βυθιστεί στα σκοτάδια απεγκλωβίζεται από καλλιτεχνικές και ιδεολογικές αγκυλώσεις, υπερβαίνει ποιητικά τα στοιχεία που χαρακτήριζαν ως τότε τη γραφή του, αλλά και τον κλασικισμό και τον ρομαντισμό και τον χριστιανισμό, και βρίσκει στην ιδέα της Ελλάδας τη χαμένη ενότητα του κόσμου και την ιδέα της αρμονίας, ενώ παράλληλα στρέφεται στη μελέτη του τραγικού και της «τραγικής πτώσης του ανθρώπου» – πορεία που εντέλει συμβαδίζει με την προσωπική του μοίρα. (σσ. 125 κ.ε.) Σε ένα σύντομο τελευταίο κεφάλαιο που φέρει τον τίτλο «Υστερόγραφο», ο Β. Βερτουδάκης θα αναμετρηθεί με τη λησμοσύνη, στην οποία περιέπεσε ο ποιητής κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα αλλά και με τα ρήγματα στη λήθη που προκάλεσαν μείζονες δημιουργοί και διανοητές, όπως o Νίτσε, o Ρίλκε, o Μπένγιαμιν, o Χάιντεγκερ και ο Τσέλαν. Κάθε ένας από αυτούς επανανακαλύπτει στο έργο του με τον δικό του τρόπο τον ποιητή. Τη μελέτη ολοκληρώνουν, τέλος, μια εκτενής βιβλιογραφία και ένα ευρετήριο των ονομάτων και σημαντικότερων όρων που απαντώνται στο κείμενο, τεκμήρια και τα δύο της ολοκληρωμένης, ακραιφνούς φιλολογικής δουλειάς του συγγραφέα. Το πόνημά του αποτελεί, εξαιτίας της εστίασής του στα σημαντικότερα ζητήματα της ποιητικής του Γερμανού δημιουργού, μια ουσιαστική συμβολή στην επιστημονική έρευνα και μια εμβριθέστατη μελέτη για κάθε φιλολογικά ενδιαφερόμενο αναγνώστη, αλλά και μια εξαιρετική εισαγωγή (όχι μόνον στον Υπερίονα, αλλά στο σύνολο του έργου του Χαίλντερλιν) για τον αμύητο. Η ποιότητα και η αρτιότητά του υποδηλούν ότι θα αποτελέσει έργο αναφοράς στο ελληνικό ερευνητικό τοπίο. Ο τίτλος του άρθρου είναι εμπνευσμένος από το Τ. Κ. Παπατσώνης, Friedrich Hölderlin. 1770 - 1884 - 1970. Eγκώμιο - Τρεις Ύμνοι - Τρία σχόλια, Ίκαρος, Αθήνα 1970, σ. 14. [1] Stephan Wackwitz, “Schönes Scheitern”, Die Tageszeitung, 19.3.2020, διαθέσιμο στο https://tinyurl.com/ymzp2kea. [2] Βλ. “In lieblicher Bläue”, στο: Friedrich Hölderlin, Sämtliche Werke und Briefe, τόμος Ι, Hanser Verlag, Mόναχο 1992, σ. 908 (στ. 21-22). [3] Ο Χάιντεγκερ στην γνωστή συνέντευξή του (23.9.1966) για το περιοδικό Der Spiegel μιλάει εξάλλου για την «αναπόδραστη σχέση» της σκέψης του με την ποίηση του Χαίλντερλιν. (Βλ. τη συνέντευξη με τον τίτλο “Νur noch ein Gott kann uns Retten” στο: Der Spiegel, τ. 23, 31.5.1976, σσ. 193-219. Για την αναφορά στον Χαίλντερλιν, βλ. σ. 214). [4] Έχει προηγηθεί το 2018 η μονογραφία του Αρισταίνετος: Ερωτικαί επιστολαί, με την οποία ο συγγραφέας κινείται σε άλλο γραμματολογικό πεδίο, και για την οποία τιμήθηκε με το Κρατικό βραβείο απόδοσης έργου της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας στα Νέα Ελληνικά. [5] Ορθώς αποδίδει ο Β. Βερτουδάκης την μερικώς αρνητική εικόνα των Ελλήνων στα ιστορικά «συμφραζόμενα» και όχι στις πηγές του συγγραφέα. Ο αγώνας για την ελευθερία πραγματοποιείται στο έργο ως επανάσταση. Ο πρωταγωνιστής που συμμετέχει με τον «λαό του βουνού» (η λέξη Bergvolk αποτελεί έναν υπαινιγμό για τους Ιακωβίνους, τους Montagnards της Γαλλίας) στο κίνημα, απομακρύνεται απογοητευμένος από αυτό μετά από τις λεηλασίες των ανδρών του – πρόκειται ξεκάθαρα για έναν υπαινιγμό στην τρίτη φάση της Γαλλικής Επανάστασης. [6] Φρήντριχ Χαίλντερλιν: Υπερίων ή Ο Ερημίτης στην Ελλάδα, μτφρ. Λαυρέντιος Γκέμερεϋ, επιμ. Δ. Μαυρομάτης, Ηριδανός, Αθήνα 1982, σ. 131. (“Es wird nur Eine Schönheit sein; und Menschheit und Natur wird sich vereinen in Eine allumfassende Gottheit”). [7] Ο Έγελος στις Παραδόσεις του για την Αισθητική χρησιμοποιεί τον όρο “Heroenzeit”. Βλ. Georg Wilhelm Friedrich Hegel, Vorlesungen über die Ästhetik, Bd. I, Frankfurt a.M.: Suhrkamp 1973, σσ. 236 κ.ε.

Η Ελλάδα και το «αξιοθαύμαστο τεράστιο πρόβλημα» Φρήντριχ Χαίλντερλιν

Σύνδεση