Ένα «καλό εργαλείο» και μια στοχαστική μελέτη

Μάρθα Καρπόζηλου, Τα Ελληνικά περιοδικά του 19ου αιώνα, τόμοι Α΄ και Β΄, Βιβλιοθήκη της Βουλής των Ελλήνων, Αθήνα 2022, σελ. 220 και 407 Το δίτομο έργο Τα Ελληνικά περιοδικά του 19ου αιώνα της Μάρθας Καρπόζηλου είναι αναμφίβολα μια λαμπρή έκδοση της Βιβλιοθήκης της Βουλής των Ελλήνων, που οι υπεύθυνοί της τη φρόντισαν μέχρι την τελευταία λεπτομέρεια. Τη γενική επιμέλεια είχε η Έλλη Δρούλια, η επιμέλεια και οι διορθώσεις έγιναν από την Ιουλιανή Θεοδόση και ο σχεδιασμός και η σελιδοποίηση από τον Δημήτρη Ζαζά. Η Μάρθα Καρπόζηλου έχει ταυτίσει την ερευνητική της διαδρομή με τον περιοδικό τύπο: Πριν από τη διδακτορική της διατριβή (Τα ελληνικά οικογενεικά φιλολογικά περιοδικά (1847-1900), 11987, 21991) είχε τυπώσει μια πολύ πρωτότυπη δουλειά, τα Αφιερώματα περιοδικών. Μια συμβολή στην καταγραφή τους (1880-1980), ΕΛΙΑ 1982, και σε εμπλουτισμένη μορφή Τεύχη-αφιερώματα των ελληνικών περιοδικών (1879-1997), Τυπωθήτω 1997. Είχε επίσης σημαντική συμβολή στην έρευνα του νεανικού περιοδικού τύπου (καινοτομώντας και εδώ) με τον τόμο Ελληνικός νεανικός τύπος (1830-1914), ΙΑΕΝ, 1987. Από την έρευνα στα περιοδικά προέκυψε και ο νεότερος τόμος: Κριτικά κείμενα σε περιοδικά του 19ου αιώνα. Τετράδια εργασίας Α΄ (1831-1863), 2005. Η πολύχρονη αυτή έρευνα, η άνετη κυκλοφορία μέσα στον χώρο του περιοδικού τύπου, φτάνει στο αποκορύφωμά της με τον τόμο που παρουσιάζουμε. Εδώ πια έχει βάλει τα δυνατά της και με την ταπεινή σοφία που εξασφαλίζει η γνώση, η εμπειρία και ο χρόνος μας παραδίδει αφενός μια στοχαστική μελέτη για τον περιοδικό τύπο στον κόσμο και την Ελλάδα του 19ου αιώνα, αφετέρου έναν σχεδόν εξαντλητικό αναλυτικό κατάλογο (όχι μόνο όμως, όπως θα δούμε στη συνέχεια) για το σύνολο (όλου του θεματικού φάσματος) του ελληνικού περιοδικού τύπου, ελλαδικού και εξωελλαδικού, όχι πλέον μόνο των φιλολογικών περιοδικών, μια συγκεντρωτική δουλειά που έλειπε πολύ από τη βιβλιογραφία μας. Κάθε φορά που πιάνω στα χέρια μου τέτοιες εργασίες, μου έρχεται στον νου ο μεγάλος γραμματολόγος μας, ο Κ. Θ. Δημαράς που από νωρίς είχε αντιληφθεί την αξία των περιοδικών στην έρευνα. Ειδικά, εκεί γύρω στα μέσα και στα τέλη της δεκαετίας του 1970 έγραφε συχνά για εργασίες γύρω από τα περιοδικά και παρότρυνε τους μελετητές να αναλάβουν και να προωθήσουν σχετικές έρευνες. Έγραφε από το 1977: «Ελέγαμε τις προάλλες για τα περιοδικά, και ετόνιζα ότι είναι μεγάλη ανάγκη να αποκτήσουμε ευρετήριά τους: ένα πολύ μεγάλο μέρος από τις γνώσεις όσες απαιτούνται για να μπορέσουμε να συνθέσουμε την νέα ελληνική ιστορία βρίσκεται όχι στα βιβλία, αλλά στα περιοδικά δημοσιεύματα· τούτο, βέβαια, ιδίως αν περιλάβουμε, όπως κάνω σε ορισμένες περιπτώσεις, και τις εφημερίδες στην ίδια κατηγορία […] Μία ευρετηρίαση των περιοδικών, και είναι πολλά, όσα δεν επέζησαν στο δεύτερο ή το τρίτο φύλλο τους, είναι απαραίτητη, γιατί πρόκειται κατεξοχήν για τα φύλλα που δεν έχουν αξιοποιηθεί: άγνωστα ή σπάνια, όταν τα συναντούμε τυχαίνει να μας προσφέρουν ιδιαιτέρως πολύτιμη ύλη, ακριβώς επειδή έχουν μείνει ανεκμετάλλευτα. Και, φυσικά, πρέπει να ευρετηριασθούν και τα άλλα, τα κατεστημένα στην ιστορία του είδους, “Εφημερίς των Φιλομαθών”, “Πανδώρα”, “Εστία” και άλλα πολλά» («Τα Γενικά Αρχεία», Το Βήμα, 7.10.1977). Εκείνη την περίοδο άρχισε να χρησιμοποιεί ευρύτερα (στις εβδομαδιαίες επιφυλλίδες του στο Βήμα: 30.9.1977 και 29.8.1980) και τους θετικά αξιολογικούς χαρακτηρισμούς «Τα εργαλεία» και «Τα καλά εργαλεία»: «Καλά εργαλεία μάς χρειάζονται για να κάνουμε την δουλειά μας. Δεν λέω για να κάνουμε καλά την δουλειά μας: αυτό είναι άλλη υπόθεση. […] Tα εργαλεία μας είναι οι πίνακες, οι κατάλογοι, τα ευρετήρια, οι κάθε λογής συναγωγές. Το να νομίζουμε ότι είμαστε σοφοί επειδή ή όταν διακατέχουμε τέτοια πράγματα, εξισώνεται με την ανοησία του ανθρώπου ο οποίος νομίζει ότι είναι ικανός γλύπτης επειδή απέκτησε τις γλυφίδες του Πραξιτέλη. Πρέπει να διασπείρουμε την γνώση, να φέρουμε στην διάθεση των ερευνητών τα εργαλεία αυτά, με την πεποίθηση ότι θα βελτιώσουμε έτσι την μέση απόδοση των μέσων ερευνητών, δηλαδή της μάζας των ερευνητών, και ότι συνάμα θα εξασφαλίσουμε στον χαρισματικό ερευνητή την δυνατότητα να προβαίνει στο έργο του χωρίς περιττή, δηλαδή βλαβερή, ανάλωση τον πολυτίμου χρόνου του. Νομίζω ότι αν κάποτε προαχθεί η επιστημονική συνείδηση στην Ελλάδα, η εποχή μας θα τιμηθεί ιδίως γιατί κατέστησε, ή τουλάχιστον επεδίωξε να καταστήσει, κοινόχρηστα τα εργαλεία που ήταν κάποτε προνόμια ολίγων, όχι, πάντοτε των καλυτέρων, και συνάμα επεδίωξε και επέτυχε να αυξήσει την χρησιμότητα των εργαλείων αυτών». Η δίτομη έκδοση της Μάρθας Καρπόζηλου είναι χωρίς αμφιβολία ένα τέτοιο καλό εργαλείο, το καλύτερο στο είδος του, ένα πολυεργαλείο στην πραγματικότητα. Έτσι θα χαρακτηρίζαμε τον δεύτερο τόμο, που συμπληρώνεται όμως και από μια εμβριθή, στοχαστική και ωστόσο ανάλαφρη μελέτη για τα περιοδικά του 19ου αιώνα, αυτό που η ίδια σεμνά αποκαλεί στον πρώτο τόμο: «Εισαγωγή». Η Μάρθα Καρπόζηλου προσέρχεται στον ερευνητικό αυτό χώρο έτοιμη από καιρό. Έχει, όπως ανέφερα, πολύχρονη και πολυεπίπεδη θητεία στο πεδίο. Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι το συντριπτικό ποσοστό των πληροφοριών και των καταγραφών της προέρχεται από αυτοψία των εντύπων και των σωζόμενων αντιτύπων και όχι από ηλεκτρονικούς καταλόγους και ψηφιοποιημένα αντίτυπα. Η αυτοψία στους σωζόμενους τόμους και τα διάσπαρτα τεύχη των περιοδικών προσφέρει συχνά πιο καθαρή εικόνα στον μελετητή: εξώφυλλα που δεν σώζονται παντού, αλλά όταν εντοπίζονται παρέχουν πολύτιμα στοιχεία και πληροφορίες, που μόνο με το άγγιγμα και το ξεφύλλισμα του ίδιου του σώματος του περιοδικού μπορούν να διαπιστωθούν. Θα ξεκινήσω από την εκτενέστατη Εισαγωγή της, που καταλαμβάνει τον πρώτο τόμο. Σε αυτήν επισκοπεί εξαντλητικά την έρευνα και τις σχετικές προσεγγίσεις γύρω από τα περιοδικά του 19ου αιώνα, σε ελληνικό και διεθνές επίπεδο. Αντιμετωπίζει με οξυδέρκεια το ζήτημα της ένταξης των εντύπων στο είδος της εφημερίδας ή του περιοδικού (μέσω μιας δέσμης κριτηρίων: περιοδικότητα, τυπογραφική εμφάνιση/διακόσμηση, κάλυμμα, σχήμα, περιεχόμενο φυσικά κ.ά.), ζήτημα καθοριστικό (κυριολεκτικά γόρδιος δεσμός) για τη συμπερίληψη ή απόρριψη από τη βιβλιογραφία ενός τίτλου. Με βάση τα κριτήρια που έχει θέσει (μικρότερη χρονική απόσταση από τεύχος σε τεύχος η εβδομάδα και ως προς την έκταση ελάχιστο όριο οι οκτώ σελίδες), καταγράφονται εντέλει 589 τίτλοι περιοδικών. Με βάση αυτές τις επιλογές αποκλείστηκαν το τακτικότερης περιοδικότητας Μη Χάνεσαι (1880-1885), ο τετρασέλιδος συνήθως Ασμοδαίος (1875-1876, 1880-1885), το πολιτικοσατιρικό Άστυ της πρώτης περιόδου (1885-1890), ο διάσημος πολυσέλιδος Ραμπαγάς (1878-1889), όλα τα ετήσια ημερολόγια και άλλα έντυπα, που δεν χρειάζεται να μνημονεύσω εδώ. Κατά την παρουσίαση του υλικού προβαίνει σε στοχαστικές παρατηρήσεις για την ιστορικοποίηση των δημοσιευμάτων στα περιοδικά και τη συνεξέτασή τους στο πλαίσιο της υπόλοιπης συνοδείας τους εντός του τεύχους ή και του τόμου: με ποια άλλα κείμενα κάνει παρέα το καθένα από αυτά, πώς πλαισιώνεται εικαστικά και άλλες πολλές εύστοχες επισημάνσεις. Η Εισαγωγική μελέτη διακρίνεται από επιστημονική εμβρίθεια αλλά αυτή καλύπτεται από την ταπεινότητα του ειδικού, που την καθιστά ανάλαφρη και ευχάριστα αναγνώσιμη. Είναι χαρακτηριστική η στάθμευση που κάνει σε ένα έτος του μακρού 19ου αιώνα, στα 1863, από την οποία αποκτούμε μια ψηλαφητή εικόνα (κατά τη ροϊδική έκφραση) για τον περιοδικό τύπο στην Αθήνα και την ομογενειακή Κωνσταντινούπολη. Σταθμεύοντας επί πολλές σελίδες σε αυτή τη χρονική στιγμή βλέπουμε καθαρά τον θάνατο και τη γέννηση περιοδικών, τους λόγους που οδηγούν στην εξαφάνιση, τις ελπίδες και τις φιλοδοξίες όσων επιχειρούν να δοκιμάσουν τις δυνάμεις τους στον ίδιο επισφαλή χώρο, τον αφανή αλλά καίριο ρόλο της πολιτικής ακόμη και στα περιοδικά, και γενικότερα παρακολουθούμε έναν γόνιμο τρόπο τού πώς από μια ψηφίδα, ένα μικρό δείγμα μπορεί κανείς μεθοδολογικά να χειριστεί το σύνολο του υλικού. Αττικόν Μουσείον, τεύχος 1 (15 Ιουλίου 1891). Μύρια όσα, Έτος Β΄, αρ. 13 (Ιανουάριος 1869). Έσπερος, Έτος Ζ΄, τεύχος 145 (1/13 Μαΐου 1887). Η Καρπόζηλου αφηγείται γλαφυρά τα πορίσματα της έρευνάς της· έχει αυτό το χάρισμα. Το κείμενο ανασαίνει. Η συγγραφέας δεν έχει ανάγκη να αποδείξει κάτι για την επιστημοσύνη της και τη γνώση του πεδίου· είναι δεδομένα, δεν πάσχει από συμπλέγματα φιλολογικά. Τα παρεκβατικά δηκτικά σχόλια, οι νύξεις, οι άμεσες αναφορές στα κακώς κείμενα της πολιτικής μας ζωής θυμίζουν κάτι από την τροπικότητα του Ροΐδη, από το παρά προσδοκίαν γράφειν. Αλλού συναντούμε αφειδώλευτους επαίνους, σήματα κι αυτά της ενδιαφέρουσας προσωπικότητάς της που διασπείρονται στο έργο και το καθιστούν εύπεπτο παρά το τεράστιο ερευνητικό βάρος που το υποστηρίζει. Χάρη σε αυτά τα γνωρίσματα πολλές ενότητες της Εισαγωγής διαβάζονται σαν αγωνιώδες αφήγημα, καθώς παρακολουθούμε φερ’ ειπείν την αγωνία των περιοδικών όταν η τουρκική λογοκρισία απαγορεύει τη διακίνηση του αθηναϊκού τύπου στον ελληνισμό της οθωμανικής Ανατολής, που ήταν πολυπληθής (πολυπληθέστερος από τον ελλαδικό) και στήριζε τα αθηναϊκά περιοδικά. Γι’ αυτόν τον λόγο σταμάτησε η έκδοση του πανάκριβου εκδοτικά Βρεττανικού Αστέρος (1860-182) του Στέφανου Ξένου και απειλήθηκαν πολλά άλλα έντυπα σε διάφορες χρονικές στιγμές. Και από την άλλη παρατηρούμε την αέναη πληγή των κακοπληρωτών συνδρομητών και των ανέντιμων, κάποτε, ανταποκριτών. Ικανό μέρος της Εισαγωγή αναφέρεται στους συνδρομητές των περιοδικών. Είναι εξαιρετικά διαφωτιστικός ο πίνακας με τα τραβήγματα (τον αριθμό αντιτύπων) του κάθε περιοδικού (σελ. 87-89). Πρώτη φορά διαθέτουμε συγκεντρωμένα τέτοια στοιχεία (προερχόμενα από ποικίλες πηγές: στατιστικές, μαρτυρίες, επισυναπτόμενοι κατάλογοι συνδρομητών, αυτοαναφορές κ.ά.), όχι πλέον μόνο για τα οικογενειακά φιλολογικά αλλά για κάθε είδους ελληνικό περιοδικό του 19ου αιώνα. Έτσι μπορούμε να κάνουμε συγκρίσεις, να αξιολογήσουμε την απήχηση των κειμενικών ειδών και ποικίλες άλλες παρατηρήσεις που αποδίδουν τη συνολική εικόνα και όχι μια μεμονωμένη ψηφίδα. Μερικοί αριθμοί τραβηγμάτων είναι πράγματι εντυπωσιακοί, όπως τα 15.000 αντίτυπα που σύμφωνα με τον Ξενόπουλο έβγαζαν τα Εκλεκτά Μυθιστορήματα του ζακύνθιου Χρήστου Χιώτη στη δεκαετία του 1880. Πλάι στους συνδρομητές, μεγάλο μέρος της Εισαγωγής αναφέρεται στους αρωγούς, χορηγούς και χρηματοδότες των περιοδικών εκδόσεων, με πληθώρα στοιχείων και πληροφοριών, που για πρώτη φορά και αυτές συγκεντρώνονται εδώ από ένα μεγάλο εύρος εντύπων και όχι μόνο από τα οικογενειακά-φιλολογικά περιοδικά, όπως είχε κάνει στη διδακτορική της διατριβή. Πραγματοποιεί επίσης συστηματικά συγκρίσεις, εντοπίζει ομοιότητες και διαφοροποιήσεις των ελληνικών με τα ευρωπαϊκά περιοδικά. Οι διαφορές κυρίως οφείλονταν στον μικρό αριθμό αναγνωστών στην ελληνική περίπτωση, γεγονός που απαγόρευε κατά βάση τις εξειδικεύσεις στην ύλη. Διακρίνει τη διαδραστική σχέση του περιοδικού με το αναγνωστικό κοινό του, τις συχνές μεταβολές της ύλης για να συντονιστεί με τις ανάγκες των αναγνωστών του (π.χ. την απόφαση για τη δημοσίευση μεταφρασμένων γαλλικών μυθιστορημάτων στο στρατιωτικό περιοδικό Ο Έλλην Στρατιώτης, για να αυξηθούν οι συνδρομητές). Είναι γνωστό ότι το περιοδικό συνέβαλε στην ανάδυση ενός νέου, διευρυμένου αναγνωστικού κοινού που κάλυπτε τις πνευματικές του ανάγκες μέσω της ποικίλης ύλης των περιοδικών και όχι μέσω των επιστημονικών βιβλίων. Αυτό άλλωστε ήταν και είναι το δυνατό χαρτί των περιοδικών (εκτός από τα απολύτως εξειδικευμένα): η ποικιλία και ο εγκυκλοπαιδισμός. Στην ολιστική αυτή έρευνα η Καρπόζηλου κυκλώνει όλο το πεδίο ενός τεύχους περιοδικού: θεματική, συνεργασίες, τυπογραφική εμφάνιση, διακόσμηση, κατάλογοι συνδρομητών (ελλαδίτες και ομογενείς), δίκτυα ανταποκριτών, γεωγραφικός άτλας διακίνησης, στήλη αλληλογραφίας και οτιδήποτε άλλο φιλοξενείται σε κάθε τεύχος. Όπως ήδη αναφέρθηκε, η σημαντική συμβολή του συγκεκριμένου έργου είναι η επόπτευση του περιοδικού τύπου στο σύνολό του και όχι μόνο του λογοτεχνικού / οικογενειακού φιλολογικού. Όλες οι υπόλοιπες θεματικές κατηγορίες περιοδικών (επιστημονικά, επαγγελματικά, συντεχνιακά, φυσιολατρικά, παιδαγωγικά, γυναικεία, πρακτικά-χειροτεχνίας, μόδας, μουσικά, ιατρικά, κοσμολογικά, αρχαιολογικά, εκκλησιαστικά, ποδηλατικά, φιλοτελικά, ελευθεροτεκτονικά, στρατιωτικά, ναυτικά, νομικά, βιβλιογραφικά κ.ά.) ήρθαν στο φως και αναδείχτηκαν με τη λαμπρή αυτή εργασία. Έτσι, για παράδειγμα, οι ιστορικοί του ιατρικού τύπου στην Ελλάδα, του φιλοτελικού, του φιλοποδηλατικού και τόσων άλλων ενδιαφερόντων διαθέτουν πλέον ένα αξιόπιστο εργαλείο για να εντοπίσουν τα σχετικά περιοδικά έντυπα που κυκλοφόρησαν κατά τη διάρκεια του 19ου αιώνα και να πραγματοποιήσουν συναφείς εργασίες, σε επίπεδο άρθρου, διπλωματικής εργασίας, ειδικής μονογραφίας ή διδακτορικής διατριβής. Η τελευταία ενότητα της Εισαγωγής εξετάζει αναλυτικά ένα ένα τα πεδία που περιλαμβάνονται στο απογραφικό δελτίο (τα στοιχεία ταυτότητας) του κάθε εντύπου: Τίτλος, υπότιτλος, Εκδότες, Τυπογραφείο κ.ο.κ. Η Καρπόζηλου ήταν άλλωστε η πρώτη μελετήτρια που πρότεινε, από το 1979, τον τρόπο αυτό καταγραφής («Η βιβλιογράφηση των ελληνικών περιοδικών του 19ου αιώνα, Διαβάζω 26, Δεκ. 1979, σ. 28-34»). Ο σχολιασμός και η διερεύνηση του κάθε πεδίου οδηγεί σε πολύ ενδιαφέροντα πορίσματα, που δεν θα παρουσιαστούν εδώ αναλυτικά, περιορίζομαι μόνο να σημειώσω την πολύ ερεθιστική επισήμανσή της για τους τίτλους των περιοδικών ότι το Βυζάντιο, σε αντίθεση με την αρχαιοελληνική μυθολογία και ιστορία, δεν κατόρθωσε να τροφοδοτήσει το πεδίο αυτό, που σημαίνει ότι η επιδιωκόμενη συνέχεια της ιστορίας του ελληνισμού δεν ήταν τόσο αδιατάρακτη, δεν είχε επιβληθεί στη δημόσια σφαίρα, σε βαθμό αντίστοιχο με την αγκίστρωση στην ελληνική αρχαιότητα. Πολύ ενδιαφέροντα στοιχεία επίσης θα βρούμε για τους συνεργάτες των εντύπων και το ακανθώδες ζήτημα της αμοιβής τους, για την εφευρετικότητα στον τρόπο πληρωμής (σσ. 162-163), με ταχυδρομικές επιταγές, τοκομερίδια λαχειοφόρων δανείων, γραμματόσημα και πάμπολλα άλλα που δεν επαρκεί ο χώρος να αναφέρω διεξοδικά. Στο δεύτερο τόμο καταγράφεται το πιο σημαντικό τμήμα της έρευνας, με απόλυτη αλφαβητική τάξη: Όπως αναφέρθηκε, περιλαμβάνονται 589 τίτλοι των περιοδικών, με τα απαραίτητα συστατικά στοιχεία κάθε λήμματος (αλλού πιο λιτά και αλλού αναλυτικότερα), συνοδευόμενα με πλούσια εικονογράφηση, καθιστώντας εντέλει τον τόμο μια μορφή λευκώματος. Αυτό είναι ένα άριστο εργαλείο για διεξοδική, μελλοντική έρευνα, γιατί για πρώτη φορά διαθέτουμε τέτοιο συγκεντρωτικό κατάλογο. Το μόνο που προσωπικά θα χρειαζόμουν (μπορεί βέβαια να το κάνει και ο καθένας μόνος του) θα ήταν και μία λίστα χρονολογική, όπου τα ίδια περιοδικά θα διατάσσονταν με βάση τον χρόνο έκδοσης, για να έχει όποιος ενδιαφέρεται και μια άλλη δυνατότητα ανάγνωσης των περιοδικών εντύπων στη χρονογραμμή του 19ου αιώνα. Η Καρπόζηλου πάντως το επιχειρεί αφηγηματικά στην υποενότητα της Εισαγωγής της «Ο χώρος και ο χρόνος» (σσ. 73-79). Η καταγραφή αγγίζει τα όρια της πληρότητας. Κάποιοι τίτλοι θα προστεθούν, είναι η μοίρα κάθε βιβλιογραφίας (το γνωρίζει και η ίδια η μελετήτρια και το αναφέρει σε πολλά σημεία της εργασίας της· γι’ αυτό άλλωστε συγκροτούνται οι βιβλιογραφίες, για να συμπληρώνονται), αλλά η συνολική εικόνα δεν θα αλλάξει. Μπορούμε, π.χ., να προσθέσουμε έξι περιοδικά, τους τίτλους των οποίων εντόπισα σε εφημερίδες, μετά την τελευταία μας σχετική επικοινωνία (προ πανδημίας): α. Το αθηναϊκό Νέα Μυθιστορήματα, στα τέλη του 1884 και στις αρχές του 1885 (πληροφορίες για το τχ. 3 θησαυρίζει η Νέα Εφημερίς, 3.1.1885). β. Το κωνσταντινουπολίτικο Παιδική Ακαδημία, την άνοιξη του 1893 (πληροφορίες θησαυρίζει και πάλι η Νέα Εφημερίς, 30.3.1893, σημειώνοντας ότι πρόκειται για μηνιαίο παιδικό περιοδικό του Παντολ. Επ. Καραβία, που το συνιστά και το Οικουμενικό Πατριαρχείο). γ. Το αθηναϊκό Το Έαρ, εβδομαδιαίο εικονογραφημένο φύλλο, που διευθύνεται υπό τον Ξ. Α. Αποστόλου και συντάσσεται από τον Αλέξ. Χ. Βουρνάζο (και πάλι οι πληροφορίες από τη Νέα Εφημερίδα, 2.4.1893). δ. Το αθηναϊκό Κύκλωποι, μηνιαίο επιστημονικό περιοδικό, που ασχολείται με μηχανικά, αρχιτεκτονικά και καλλιτεχνολογικά θέματα (βλ. το σημείωμα της Νέας Εφημερίδος, 16.10.1893, για το τχ. 2). ε. Ο Φιλολογικός Μηνύτωρ, εβδομαδιαίο παράρτημα της εφ. Μηνύτωρ, υπό τη διεύθυνση του Δ. Καλογερόπουλου (βλ. σχετικά σημειώματα της Νέας Εφημερίδος, 28.8.1894, 4.9.1894 και 15.9.1894). στ. Το αθηναϊκό σατιρικό Σικ του 1895, με εκδότη τον Γεώργιο Πωπ, που κυκλοφορούσε σε 5.000 αντίτυπα (βλ. στοιχεία στη σατιρική εφ. Αθήναιον, αρ. 26, 17.12.1895). Θα κλείσω με μια τελευταία παρατήρηση: Σε αυτό το δίτομο έργο συνυπάρχουν σπάνια πράγματα: εξαντλητική έρευνα, επιστημονική εμβρίθεια, αφηγηματική άνεση, τυπογραφική εφευρετικότητα και καλαισθησία. Επίσης συνύπαρξη πολλών ειδικών και από πολλούς, διαφορετικούς χώρους. Όλους αυτούς τους ένωσε το μεράκι της Μάρθας Καρπόζηλου, η ζεστή της προσωπικότητα, το πάθος και ο εφηβικός ενθουσιασμός της. Αυτά τους κινητοποίησαν για να συνδράμουν στην υλοποίηση μιας δουλειάς που πήρε πολύ χρόνο για να γίνει και θα χρειαστεί πολύ περισσότερο για να εμπλουτιστεί (αν ποτέ πραγματοποιηθεί κάτι τέτοιο). Το έργο αυτό θα παραμείνει για πολλές δεκαετίες έργο αναφοράς, μια λαμπρή μονογραφία για το σύνολο των ελληνικών περιοδικών του 19ου αιώνα και ένα άριστο (όχι απλώς καλό) εργαλείο, με τη θετικότατη σημασία που ο Δημαράς είχε δώσει στον όρο. Θα σταματήσω εδώ, εκφράζοντας ένα μεγάλο ευχαριστώ στη μελετήτρια εκ μέρους της ερευνητικής κοινότητας για το δώρο που μας επιδαψίλευσε.

Ένα «καλό εργαλείο» και μια στοχαστική μελέτη

Σύνδεση