Είναι αληθινές οι συμπτώσεις;

Είμαι κατηγορηματικά ορθολογιστής και όμως θέλω και πάλι να διακρίνω κάτι παράξενο και υπέροχο στις περίεργες συμπτώσεις της ζωής Το καλοκαίρι του 2021 βίωσα μια σειρά συμπτώσεων, κάποιες από τις οποίες έδιναν μια σαφή υπερφυσική αίσθηση. Να πώς ξεκίνησε. Κρατώ ημερολόγιο και καταγράφω όνειρα αν είναι ιδιαίτερα ζωντανά ή παράξενα. Δεν συμβαίνει συχνά, όμως κατέγραψα ένα όνειρο όπου η παλαιότερη φίλη της μητέρας μου, μια γυναίκα που ονομάζεται Ρόουζ, εμφανίστηκε για να μου πει ότι μόλις πέθανε. Έπαθε πάλι εγκεφαλικό, μου είπε, και αυτό ήταν. Το πρωί σκέφτηκα ότι δεν γνώριζα αν η Ρόουζ ζούσε ακόμα. Υπέθετα πως όχι. Είχε υποστεί σοβαρό εγκεφαλικό πριν από δέκα χρόνια και στη συνέχεια μια σειρά από μικρά εγκεφαλικά που την είχαν οδηγήσει σε μια οικτρή κατάσταση σωματικής ανικανότητας και άνοιας. Ανέφερα το όνειρο στη σύντροφό μου στο πρωινό, αλλά δεν έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Εκείνη την εποχή μέναμε στα Μίντλαντς, στο σπίτι όπου είχα περάσει τα ύστερα χρόνια της παιδικής μου ηλικίας. Είχε μείνει μήνες ακατοίκητο. Ο πατέρας μου ο Μαλ είχε πεθάνει πριν από χρόνια και η μητέρα μου, η Ντορίν, βρισκόταν σε μονάδα φροντίδας ηλικιωμένων διανύοντας ανηλεώς τα προχωρημένα στάδια του Αλτσχάιμερ. Είχαμε μόλις πουλήσει το ακίνητο στο οποίο μέναμε και έπρεπε να περιμένουμε μερικές εβδομάδες προτού αποκτήσουμε πρόσβαση στο μελλοντικό σπίτι μας, επομένως το παλιό σπίτι ήταν ένα βολικό μέρος για να μείνουμε στο μεσοδιάστημα. Δεν σκέφτηκα παραπάνω το παράξενο όνειρό μου ώσπου, δεκαπέντε μέρες αργότερα, επιστρέφοντας από το σουπερμάρκετ, βρήκαμε ένα σημείωμα στο γραμματοκιβώτιο. Απευθυνόταν στη μητέρα μου και ήταν από την κόρη της Ρόουζ, τη Μάγκι. Η μητέρα της, έγραφε, είχε πεθάνει «πριν από δύο εβδομάδες». Η κηδεία θα γινόταν την ερχόμενη εβδομάδα. Έδωσα το σημείωμα στη σύντροφό μου και της υπενθύμισα το όνειρο. «Περίεργο», είπε και συνέχισε να ξεφορτώνει τις σακούλες. Ναι, περίεργο. Δεν μπορούσα να θυμηθώ την τελευταία φορά που είχε περάσει από το μυαλό μου η Ρόουζ και τώρα είχε εμφανιστεί στο όνειρό μου για να με ενημερώσει για τον θάνατό της. Τι να σκεφτώ λοιπόν τώρα εγώ; Ορίστε μια ερμηνεία. Η Ρόουζ πέθανε και το πνεύμα της ένιωσε την ανάγκη να μου το πει και εισχώρησε στο όνειρό μου. Ίσως αποπειράθηκε πρώτα να επικοινωνήσει με την Ντορίν, αλλά για κάποιο λόγο –τα αδιαπέραστα ερείπια ενός κατεστραμμένου μυαλού;– δεν τα κατάφερε. Ορίστε μια άλλη ερμηνεία. Ολόκληρη η αλληλουχία των γεγονότων συνέβη από καθαρή σύμπτωση, μια τυχαία αλυσίδα συμβάντων χωρίς βαθύτερο νόημα. Δεν υπάρχει απολύτως τίποτα υπερφυσικό σε αυτό. Αν με ρωτάτε ποια από τις δύο ερμηνείες προτιμώ, θα επέλεγα κατηγορηματικά τη δεύτερη. Ακούστε τι συμβαίνει όμως. Ένα κομμάτι μου, όσο κι αν δεν το θέλω, θέλει να εξετάσει την πιθανότητα να έχει ο κόσμος υπερφυσικές πτυχές. Είναι το ίδιο κομμάτι μου που τρομάζει από τις ιστορίες με φαντάσματα και που θα ένιωθε άβολα αν περνούσα μόνος τη νύχτα σε ένα νεκροτομείο. Δεν πιστεύω ότι το Σύμπαν περιέχει υπερφυσικές δυνάμεις, όμως νιώθω ότι θα μπορούσε να περιέχει. Αυτό συμβαίνει επειδή ο ανθρώπινος νους ενέχει θεμελιωδώς παράλογα στοιχεία. Μάλιστα θα έλεγα ότι η μαγική σκέψη αποτελεί τη βάση του εαυτού. Το βίωμα του εαυτού μας και των άλλων ανθρώπων είναι ουσιαστικά μια ενέργεια της φαντασίας που δεν μπορεί να υποστηριχθεί μέσω εξ ολοκλήρου ορθολογικών τρόπων σκέψης. Βλέπουμε το φως της συνείδησης στα μάτια του άλλου και, ακαταμάχητα, φανταζόμαστε έναν αιθέριο εαυτό πίσω από εκείνα τα μάτια, να δονείται από αισθήματα και σκέψεις, ενώ στην πραγματικότητα δεν υπάρχει τίποτα άλλο πέρα από τη σκοτεινή και σιωπηλή ουσία του εγκεφάλου. Φανταζόμαστε κάτι παρόμοιο και πίσω από τα δικά μας τα μάτια. Πρόκειται για μια αναγκαία ψευδαίσθηση, βαθιά ριζωμένη[1] στην εξελικτική ιστορία μας. Η σύμπτωση, ή μάλλον η εμπειρία της σύμπτωσης, πυροδοτεί μαγικές σκέψεις που είναι ριζωμένες εξίσου βαθιά. Ο όρος «σύμπτωση» καλύπτει μια ευρεία γκάμα φαινομένων, από συμπαντικά (σε μια ολική έκλειψη ηλίου, ο δίσκος της Σελήνης και ο δίσκος του Ήλιου εμφανίζονται από καθαρή τύχη να έχουν ακριβώς την ίδια διάμετρο) ως το προσωπικό και το τοπικιστικό (η εγγονή μου έχει γενέθλια την ίδια ημέρα με τη μακαρίτισσα τη σύζυγό μου). Σε ανθρώπινη, εμπειρική κλίμακα, μπορεί να πραγματοποιηθεί μια διάκριση μεταξύ της ευτυχούς συγκυρίας (serendipity) – της καίριας απροσχεδίαστης ανακάλυψης ή εξέλιξης των γεγονότων– και αυτού που ο λαμαρκιανός βιολόγος και συλλέκτης συμπτώσεων του 20ού αιώνα Πάουλ Κάμμερερ αποκαλούσε σειριακότητα (seriality), την οποία όρισε ως «μια σύννομη επανάληψη των ίδιων ή παρόμοιων πραγμάτων ή γεγονότων […] στον χώρο και τον χρόνο». Η βιογραφία του ηθοποιού Άντονυ Χόπκινς περιέχει ένα εντυπωσιακό παράδειγμα ευτυχούς σύμπτωσης. Μόλις έμαθε ότι τον είχαν επιλέξει να υποδυθεί έναν ρόλο στην ταινία Το κορίτσι από την Πετρόβκα (1974), αναζήτησε ένα αντίτυπο του βιβλίου όπου ήταν βασισμένο το σενάριο, ένα μυθιστόρημα του Τζορτζ Φάιφερ. Έψαξε μάταια τα βιβλιοπωλεία του Λονδίνου και, κάπως αποκαρδιωμένος, τα παράτησε και αποφάσισε να γυρίσει σπίτι. Κατόπιν, προς μεγάλη του έκπληξη, πέτυχε ένα αντίτυπο του βιβλίου σε ένα παγκάκι στον σταθμό της πλατείας Λέστερ. Αφηγήθηκε την ιστορία στον Φάιφερ όταν τον συνάντησε στο πλατό και αποδείχθηκε ότι το αντίτυπο που είχε ανακαλύψει ήταν εκείνο που είχε χάσει ο συγγραφέας σε άλλο σημείο του Λονδίνου – ένα τυπογραφικό δοκίμιο γεμάτο αναθεωρήσεις με κόκκινο μελάνι και σημειώσεις στα περιθώρια το οποίο δούλευε για μια αμερικανική έκδοση. Το Χόλλυγουντ μάς προσφέρει άλλο ένα εκλεκτό παράδειγμα σειριακότητας. Ο Λ. Φρανκ Μπάουμ υπήρξε πολυγραφότατος συγγραφέας παιδικών βιβλίων, γνωστός για τον Θαυμάσιο μάγο του Οζ (1900). Δεν πρόλαβε να δει το μυθιστόρημά του να γυρίζεται στο εμβληματικό μιούζικαλ, όμως φημολογείται ότι είχε μια αξιοσημείωτη συμπωματική σύνδεση με την ταινία. Ο ηθοποιός Φρανκ Μόργκαν υποδύθηκε πέντε ρόλους στον Μάγο του Οζ (1939), συμπεριλαμβανομένου και του ομώνυμου μάγου. Κάνει την πρώτη του εμφάνιση στις αρχικές σεκάνς σε σέπια, ως Καθηγητής Μάρβελ, ένας περιπλανώμενος μάντης. Η κινηματογραφική μυθολογία λέει ότι όταν έγινε η δοκιμή, το παλτό που φορούσε θεωρήθηκε υπερβολικά καλοβαλμένο για έναν πλανόδιο μάγο. Έτσι οι αρμόδιοι ενδυματολογίας ξαμολήθηκαν στα μαγαζιά με τα μεταχειρισμένα για να βρει κάτι πιο κατάλληλο και επέστρεψε με μια ολόκληρη ντουλάπα επιλογές. Αυτό στο οποίο κατέληξαν, μια ρεντιγκότα με τριμμένους βελούδινους γιακάδες, ταίριαζε τέλεια στον ηθοποιό. Αργότερα ανακάλυψαν ότι στη φόδρα ήταν ραμμένη μια ετικέτα που έγραφε «Ραμμένο από τους Αφους Χέρμανν, ειδικά για τον Λ. Φρανκ Μπάουμ». Ο Μπάουμ είχε πεθάνει περίπου μια εικοσαετία πριν την κυκλοφορία της ταινίας, όμως η προέλευση του παλτού φέρεται να πιστοποιήθηκε από τη χήρα του, τη Μοντ, η οποία το δέχτηκε ως δώρο μετά την ολοκλήρωση των γυρισμάτων. Ορισμένες συμπτώσεις μοιάζουν να εμπεριέχουν ένα στοιχείο χιούμορ σαν να σχεδιάστηκαν από ένα καπριτσιόζικο πνεύμα καθαρά για τη διασκέδασή του. Λίγο αφότου μετακόμισα στο Μπαθ το 2016, πέρασα βιαστικά την πολυσύχναστη οδό Λόντον, δεν υπολόγισα σωστά το ύψος του κράσπεδου στην άλλη πλευρά του δρόμου, σκόνταψα, έπεσα άτσαλα και έσπασα το δεξί μου χέρι. Τα επόμενα πέντε χρόνια έζησα στο Μπαθ, στο επαρχιακό Γούστερσιρ, και στο Λονδίνο. Λίγο αφότου επέστρεψα στο Μπαθ σε πιο μόνιμη βάση, το μάτι μου έπεσε σε μια σικ μαονένια καρέκλα στη βιτρίνα ενός φιλανθρωπικού καταστήματος στην οδό Λόντον, μπήκα αμέσως μέσα και την αγόρασα. Νόμιζα ότι δεν θα δυσκολευόμουν να τη μεταφέρω στο διαμέρισμά μου που ήταν πεντακόσια μέτρα μακριά, αλλά αποδείχθηκε βαρύτερη απ’ όσο περίμενα και άβολη στο κουβάλημα. Καθώς περνούσα τον δρόμο στο σημείο όπου είχα πέσει πέντε χρόνια νωρίτερα, η καρέκλα μού γλίστρησε από τα χέρια, έπεσε στο οδόστρωμα και έσπασε το δεξί της μπράτσο. Ακούστε τα γέλια του δαίμονα των συμπτώσεων. Ενώ κάποιες συμπτώσεις μοιάζουν παιχνιδιάρικες, άλλες φαίνονται εγγενώς μακάβριες. Το 2007, ο δημοσιογράφος του Guardian Τζον Χάρρις ξεκίνησε μια «διαλείπουσα οδύσσεια ροκ τάφων» επισκεπτόμενος τις τελευταίες κατοικίες λατρεμένων ροκ μουσικών του Ηνωμένου Βασιλείου. Περίπου στα μισά επισκέφθηκε το μικροσκοπικό χωριό Ράσοκ στο Γούστερσιρ για να συλλογιστεί στην ταφόπλακα του ντράμερ των Led Zeppelin Τζον Μπόναμ, ο οποίος πέθανε στα 32 του στις 25 Σεπτεμβρίου 1980, ύστερα από κατανάλωση τεράστιας ποσότητας αλκοόλ. Ένας φωτογράφος του Guardian είχε επισκεφθεί τον τάφο λίγες μέρες νωρίτερα για να τραβήξει τη φωτογραφία που θα συνόδευε το άρθρο. Ήταν, γράφει ο Χάρρις, «ένα παγωμένο πρωινό που έδινε στο κοιμητήριο την αίσθηση σκηνής από την Προφητεία» και, σε αρμονία ένα από τα κεντρικά μοτίβα της ταινίας, ο φωτογράφος «τρόμαξε από την εμφάνιση ενός ασυνόδευτου μαύρου σκύλου, ο οποίος ούρησε στην ταφόπλακα και κατόπιν εξαφανίστηκε». “Black Dog” [μαύρος σκύλος] (1971) τυχαίνει να είναι ο τίτλος ενός από τα πλέον εμβληματικά τραγούδια των Led Zeppelin. Αν φανταστούμε ένα συνεχές συμπτώσεων από την πιο ασήμαντη ως την πιο ασυνήθιστη, τόσο το παράδειγμα του Χόπκινς όσο και αυτό του Μπάουμ σίγουρα θα βρίσκονταν προς το παράξενο και ασυνήθιστο άκρο. Η δική μου με τα «σπασμένα χέρια» τείνει προς το ασήμαντο. Άλλα, ακόμη πιο πεζά παραδείγματα είναι συνηθισμένα. Πιάνετε κουβέντα με έναν άγνωστο στο τρένο και ανακαλύπτετε ότι έχετε κάποιον κοινό γνωστό. Σκέφτεστε κάποιον και αμέσως μετά σας παίρνει τηλέφωνο. Διαβάζετε μια ασυνήθιστη λέξη σε ένα περιοδικό και, ταυτόχρονα, τη λέει κάποιος στο ραδιόφωνο. Τέτοια συμβάντα πιθανόν να προξενήσουν ένα μειδίαμα, αλλά οι πιο παράξενες συμπτώσεις ενδέχεται να δημιουργήσουν μια έντονη απόκοσμη αίσθηση. Για μια στιγμή ο κόσμος μοιάζει γεμάτος παράξενες συνδέσεις και δυνάμεις. Πρόκειται για μια κατάσταση του μυαλού που μοιάζει με την αποφάνεια (apophenia) – μια τάση να αντιλαμβανόμαστε σημαντικές, και συνήθως δόλιες, συνδέσεις μεταξύ ασύνδετων γεγονότων– που αποτελεί σύνηθες προοίμιο[2] στην εμφάνιση ψυχωσικών[3] ψευδαισθήσεων. Οι ατομικές διαφορές πιθανόν να παίζουν κάποιο ρόλο στην υποκειμενική εμπειρία τέτοιων συμπτώσεων. Ο σχιζότυπος είναι μια διάσταση[4] της προσωπικότητας που χαρακτηρίζεται από εμπειρίες που κατά κάποιους τρόπους μιμούνται, σε ήπια μορφή, τα συμπτώματα της ψύχωσης, όπως ο μαγικός ιδεασμός και οι παραφυσικές πεποιθήσεις. Υπάρχουν στοιχεία[5] που δείχνουν ότι, στον γενικό πληθυσμό, άνθρωποι με υψηλά σκορ στην κλίμακα της σχιζοτυπίας ενδέχεται να είναι επίσης πιο επιρρεπή στην νοητική σύνδεση συμπτώσεων και στη μαγική σκέψη. Ίσως τέτοια άτομα να επηρεάζονται πιο έντονα από τις συμπτώσεις. Κάποιος που έχει υψηλό σκορ στην κλίμακα της σχιζοτυπίας πιθανόν να τρόμαζε πολύ περισσότερο από ένα όνειρο περί θανάτου απ’ όσο εγώ (που έχω χαμηλό σκορ). Τοποθέτησα το φυσικό και το υπερφυσικό σε δίπολο, αλλά ίσως υπάρχει και τρίτος τρόπος. Ας τον αποκαλέσουμε υπερφυσική (supranatural) στάση. Αυτή ήταν η θέση που υιοθέτησαν, με διαφορετικό τρόπο, ο Κάμμερερ και ο Ελβετός ψυχολόγος Καρλ Γιούνγκ. Οι ρίζες της σύμπτωσης [The Roots of Coincidence] του Κέστλερ (1972) σύστησαν το έργο του Κάμμερερ στον αγγλόφωνο κόσμο και έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην τόνωση του ενδιαφέροντος για τις ιδέες του Γιούνγκ. Ο Κάμμερερ άρχισε να καταγράφει συμπτώσεις το 1900, οι περισσότερες από τις οποίες ήταν πληκτικά ασήμαντες. Για παράδειγμα, σημειώνει ότι στις 4 Νοεμβρίου 1910, ο κουνιάδος του παρακολούθησε μια συναυλία, και τόσο ο αριθμός της θέσης του όσο και ο αριθμός της μάρκας του βεστιαρίου ήταν 9. Την επόμενη μέρα πήγε σε άλλη συναυλία, και ο αριθμός της θέσης και της μάρκας του βεστιαρίου ήταν 21. Το βιβλίο του Κάμμερερ Das Gesetz der Serie (1919) [Ο νόμος της σειριακότητας] περιέχει εκατό δείγματα συμπτώσεων που ταξινομεί ανά τυπολογία, μορφολογία, ένταση κ.ο.κ., με «τη σχολαστικότητα ζωολόγου αφιερωμένου στην ταξινομία», όπως το θέτει ο Κέστλερ. Το δεύτερο μισό του βιβλίου είναι αφιερωμένο στη θεωρία. Η μεγάλη ιδέα του Κάμμερερ είναι ότι, παράλληλα με την αιτιότητα, στο Σύμπαν επιδρά μια μη αιτιακή αρχή, κάπως ανάλογη με τη βαρύτητα, που όμως, ενώ η βαρύτητα επιδρά καθολικά στη μάζα, αυτή η καθολική μη αιτιακή δύναμη, όπως το θέτει ο Κέστλερ, «επιδρά επιλεκτικά στη μορφή και τη λειτουργία για να φέρει παρόμοιους σχηματισμούς κοντά στον χώρο και τον χρόνο· συσχετίζει μέσω συνάφειας. Ο Κάμμερερ συνοψίζει τα πράγματα ως εξής: «Καταλήγουμε έτσι στην εικόνα ενός κόσμου-μωσαϊκό ή ενός κοσμικού καλειδοσκοπίου, το οποίο, παρά τις διαρκείς μετατοπίσεις και ανακατατάξεις, φροντίζει να σμίγει το όμοιο με το όμοιο». Ακούγεται παρατραβηγμένο, αλλά ο Άλμπερτ Αϊνστάιν, για παράδειγμα, πήρε τον Κάμμερερ στα σοβαρά, χαρακτηρίζοντας το βιβλίο του «πρωτότυπο και επ’ ουδενί παράλογο». Η θεωρία της συγχρονικότητας, ή της νοήμονος σύμπτωσης, που πρότεινε ο Γιούνγκ, ακολουθεί παρόμοια γραμμή. Διαμορφώθηκε κατά τη διάρκεια πολλών δεκαετιών μέσω μιας συναρμογής ιδεών που προέρχονταν από τη φιλοσοφία, τη φυσική, τον αποκρυφισμό και, κυρίως, από τις πηγές μαγικής σκέψης που κελάρυζαν στα βάθη του εκπληκτικά δημιουργικού και, κατά καιρούς, σχεδόν ψυχωτικού νου. Ορισμένες συμπτώσεις, λέει, δεν είναι απλώς μια συντυχία ασύνδετων γεγονότων, ούτε τα γεγονότα έχουν αιτιώδη σύνδεση. Συνδέονται μη αιτιωδώς συνεπεία του νοήματός τους. Η συγχρονικότητα ήταν η «μη αιτιακή συνδετική αρχή». Σύμφωνα με το βιβλίο του φυσικού και ιστορικού της επιστήμης Άρθουρ Ι. Μίλλερ Deciphering the Cosmic Number: The Strange Friendship of Wolfgang Pauli and Carl Jung[6] (2009) [Αποκρυπτογραφώντας τον κοσμικό αριθμό: Η παράξενη φιλία του Βόλφγκανγκ Πάουλι και του Καρλ Γιούνγκ], ο Γιούνγκ τη θεωρούσε μια από τις καλύτερες ιδέες που είχε ποτέ, και αναφέρει τον Αϊνστάιν ως επιρροή. Τα πρώτα χρόνια του 20ού αιώνα, ο Αϊνστάιν παραβρέθηκε πολλές φορές σε δείπνο στο σπίτι της οικογένειας Γιούνγκ στη Ζυρίχη, και έκανε έντονη εντύπωση. Ο Γιούνγκ εντοπίζει άμεση συσχέτιση μεταξύ αυτών των δείπνων με τον Αϊνστάιν και τον διάλογό του, περίπου τριάντα χρόνια αργότερα, με τον νομπελίστα φυσικό Βόλφγκανγκ Πάουλι, έναν διάλογο από τον οποίο βλάστησε η έννοια της συγχρονικότητας. Η συνεργασία του Γιούνγκ με τον Πάουλι ήταν ένας αναπάντεχος συνασπισμός: ο Γιούνγκ, ο οιονεί μυστικιστής ψυχολόγος, ένας ψυχοναύτης ο οποίος θεωρούσε τις βαθιές εξορμήσεις στο ασυνείδητο μυαλό του τις πλέον σημαντικές εμπειρίες της ζωής του· και ο Πάουλι, ο σκληροπυρηνικός θεωρητικός φυσικός που διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην αναμόρφωση της αντίληψής μας για τον φυσικό κόσμο στα υποατομικά θεμέλιά του. Ύστερα από την αυτοκτονία της μητέρας του και έναν σύντομο, δυστυχισμένο γάμο με μια χορεύτρια του καμπαρέ που τον εγκατέλειψε για έναν χημικό («Αν είχε τσιμπηθεί με κανέναν ταυρομάχο, θα το καταλάβαινα, αλλά με έναν κοινό χημικό…»), ο Πάουλι πέρασε ψυχολογική κρίση. Τον καιρό που παρήγαγε το πιο σημαντικό έργο του στη φυσική (διατυπώνοντας την «απαγορευτική αρχή Πάουλι» και εικάζοντας την ύπαρξη του νετρίνου), περνούσε φάσεις όπου έπινε πολύ και έμπλεκε σε καβγάδες. Ο Πάουλι στράφηκε για βοήθεια στον Γιούνγκ που έτυχε να μένει κοντά του. Η ψυχοθεραπεία του περιλάμβανε την καταγραφή ονείρων, πράγμα στο οποίο αποδείχθηκε αξιοσημείωτα ικανός, έχοντας τη δυνατότητα να θυμάται περίπλοκα όνειρα με εξαιρετική λεπτομέρεια. Από την πλευρά του, ο Γιούνγκ διέκρινε μία ευκαιρία. Ο Πάουλι δεν ήταν μόνο εξαιρετικός χρονικογράφος ονείρων, αλλά και πρόθυμος οδηγός στο απόκρυφο βασίλειο της υποατομικής φυσικής. Εν τω μεταξύ, ο Πάουλι έβλεπε τη συγχρονικότητα ως τρόπο να προσεγγίσει κάποια θεμελιώδη ερωτήματα της κβαντικής φυσικής, μεταξύ των οποίων και το μυστήριο της κβαντικής διεμπλοκής (quantum entanglement),[7] μέσω της οποίας υποατομικά σωματίδια συσχετίζονται ακαριαία και μη αιτιακά, σε οποιαδήποτε απόσταση. Από τις συζητήσεις τους για τη συγχρονικότητα προέκυψε η εικασία Πάουλι-Γιούνγκ, μια μορφή δίπτυχης θεωρίας περί νου και ύλης, η οποία έβλεπε το διανοητικό και το φυσικό ως διαφορετικές πτυχές μιας βαθύτερης υποκείμενης πραγματικότητας. Ο μαύρος σκύλος στον τάφο του Τζον Μπόναμ. Φωτογραφία Ντέιβιντ Σίλιτοου, ευγενική παραχώρηση της Guardian News & Media Ltd. Ο Γιούνγκ ήταν ο πρώτος που έφερε τις συμπτώσεις στο κάδρο της ψυχολογικής διερεύνησης και τις αξιοποίησε στην αναλυτική του μέθοδο. Ως παράδειγμα συγχρονικότητας στην κλινική αναφέρει ένα περιστατικό με ένα χρυσό σκαθάρι. Την ώρα που μια νεαρή γυναίκα εξιστορεί ένα όνειρο όπου της χάρισαν έναν χρυσό σκαραβαίο, ο Γιούνγκ ακούει ένα ελαφρύ χτύπημα στο παράθυρο πίσω του, γυρίζει και βλέπει ένα ιπτάμενο έντομο να χτυπιέται πάνω στο τζάμι. Ανοίγει το παράθυρο και το πιάνει στον αέρα καθώς μπαίνει στο δωμάτιο. Είναι μια χρυσόμυγα, «το πλησιέστερο ανάλογο σε χρυσό σκαραβαίο που βρίσκει κανείς στα μέρη μας». Το περιστατικό αποδείχθηκε σημείο καμπής στην ψυχοθεραπεία της γυναίκας. Ήταν, λέει ο Γιούνγκ, «εξαιρετικά δύσκολη περίπτωση» εξαιτίας του υπερ-ορθολογισμού της και, απ’ ό,τι φάνηκε, «χρειαζόταν κάτι εντελώς παράλογο» για να σπάσει τις άμυνές της. Η σύμπτωση του ονείρου και της εισβολής του εντόμου ήταν το κλειδί για τη θεραπευτική πρόοδο. Ο Γιούνγκ συμπληρώνει ότι ο σκαραβαίος είναι «κλασικό παράδειγμα συμβόλου αναγέννησης» με ρίζες στην αιγυπτιακή μυθολογία. Ενώ ο Κάμμερερ υπέθετε απρόσωπους, μη αιτιακούς παράγοντες που διασταυρώνονται με την σχέση αιτίου-αιτιατού του Σύμπαντος, η συνδετική μη αιτιακή αρχή του Γιούνγκ ήταν διαπεπλεγμένη με την ψυχή, ιδιαίτερα με τα αρχέτυπα του συλλογικού ασυνειδήτου. Στην ευρύτερη θεωρία του Γιούνγκ, αυτά τα αρχέτυπα είναι αρχέγονες δομές του νου κοινές σε όλους τους ανθρώπους. Ανασταίνοντας έναν αρχαίο όρο, ο Γιούνγκ οραματίστηκε έναν unus mundus, έναν ενιαίο κόσμο, στον οποίο το ψυχικό και το σωματικό είναι ενοποιημένα, και όπου τα αρχέτυπα είναι καθοριστικής σημασίας στη διαμόρφωση του πνεύματος και της ύλης. Πρόκειται για ένα τολμηρό όραμα, αλλά, θα ρωτήσουμε αναπόφευκτα, πού είναι τα τεκμήρια για όλα αυτά; Πέρα από ανεκδοτολογικά στοιχεία, δεν υπάρχει τίποτα. Ο Πάουλι έβλεπε[8] αρχετυπική επιρροή στις επιστημονικές θεωρίες του Γιοχάνες Κέπλερ, πατέρα της σύγχρονης αστρονομίας και, όπως υποστηρίζει[9] ο εξελικτικός ψυχίατρος Άντονυ Στίβενς στο Private Myths (1995) [Ιδιωτικοί μύθοι], υπάρχουν επιχειρήματα για τη βιολογική θεμελίωση των αρχετύπων κατ’ αναλογία με τους έμφυτους μηχανισμούς αποδέσμευσης που αναγνώρισαν οι ηθολόγοι. Αν ισχύει αυτό, υπάρχει κάτι παραπάνω από ένα ψήγμα ευλογοφάνειας στην πρόταση ότι οι αρχετυπικές δομές επηρεάζουν τη διαμόρφωση της σκέψης και της συμπεριφοράς. Ολόκληρο το Σύμπαν όμως; Με εξαίρεση τον Πάουλι, η ιδέα της συγχρονικότητας έλαβε ελάχιστη στήριξη από την ευρύτερη επιστημονική κοινότητα. Η σύγχρονη γνωσιακή επιστήμη προσφέρει ένα πιο ασφαλές, αν και λιγότερο παραστατικό, εννοιολογικό πλαίσιο για την κατανόηση της εμπειρίας της σύμπτωσης. Είμαστε προδιατεθειμένοι να συναντάμε συμπτώσεις επειδή ο εντοπισμός τους μπορεί να υποστηριχθεί ότι αντικατοπτρίζει τη βασική μέθοδο των γνωστικών και αντιληπτικών συστημάτων μας. Ο εγκέφαλός μας αναζητά μοτίβα στη ροή των αισθητηριακών δεδομένων που λαμβάνει από τον κόσμο. Εμποτίζει τα μοτίβα που εντοπίζει με νόημα και ορισμένες φορές αυτενέργεια (συχνά λανθασμένα) και ως μέρος αυτής της διεργασίας, δημιουργεί πεποιθήσεις και προσδοκίες που βοηθούν στη διαμόρφωση των μελλοντικών αντιλήψεων και της συμπεριφοράς. Η σύμπτωση, με την απλή έννοια της ταυτόχρονης συντέλεσης, δίνει βάση στον εντοπισμό των μοτίβων, ιδίως όσον αφορά την ταυτοποίηση αιτιακών σχέσεων, και βελτιώνει έτσι την προβλεψιμότητα. Ο «κόσμος» δεν εμφανίζεται απλώς μέσα από τους υαλοπίνακες των ματιών και τους διαύλους των άλλων αισθήσεων. Τα αντιληπτικά συστήματα του εγκεφάλου είναι προδρομικά.[10] Κατασκευάζουν ένα μοντέλο του κόσμου επιχειρώντας διαρκώς να ταυτίσουν τα εισερχόμενα «εκ των κάτω» αισθητηριακά δεδομένα με τις «εκ των άνω» προσδοκίες και προβλέψεις. Τα ακατέργαστα αισθητηριακά δεδομένα εξυπηρετούν τη βελτιστοποίηση των εικασιών του εγκεφάλου ως προς αυτό που συμβαίνει αντί να οικοδομούν τον κόσμο από την αρχή ανά πάσα στιγμή που περνάει. Ο εγκέφαλος, με απλά λόγια, βρίσκεται διαρκώς σε επιφυλακή για συμπτώσεις. Ύστερα από ευρύτατη επισκόπηση της ψυχολογικής και νευρογνωστικής έρευνας, οι Μιχέλ βαν Ελκ, Κάρλ Φρίστον[11] και Χάρλοντ Μπέκκερινγκ συμπεραίνουν[12] ότι η υπεργενίκευση τέτοιων προγνωστικών μοντέλων παίζει κρίσιμο ρόλο στην εμπειρία της σύμπτωσης. Προδιατεθειμένοι από βαθιά ριζωμένες γνωστικές μεροληψίες (απόδοσης στον εαυτό, επιβεβαίωσης, προσοχής, κ.ο.κ.) και ανεπαρκώς εφοδιασμένοι για να κάνουμε ακριβείς εκτιμήσεις της τύχης και των πιθανοτήτων, έχουμε έμφυτα την τάση να βλέπουμε (και να νιώθουμε) μοτίβα και συνδέσεις εκεί που πολύ απλά δεν υπάρχουν. Έχουμε «έμφυτα την τάση» επειδή, με εξελικτικούς όρους, η ροπή προς την υπερανίχνευση συμπτώσεων είναι αποτέλεσμα προσαρμογής. Η παράλειψη ανίχνευσης της συσχέτισης γεγονότων που συνδέονται –για παράδειγμα, τα φύλλα των θάμνων θροΐζουν / ένα αρπακτικό είναι κοντά– στοιχίζει γενικώς πολύ περισσότερο από την εσφαλμένη εξαγωγή του συμπεράσματος ότι υπάρχει σχέση μεταξύ μη συνδεόμενων γεγονότων. Ένας άλλος παράγοντας που δίνει ώθηση στις συμπτώσεις είναι αυτό που ο γλωσσολόγος Άρνολντ Ζβίκι αποκαλεί «ψευδαίσθηση συχνότητας» (frequency illusion), ένας όρος που ξεκίνησε από μια ανάρτηση σε ιστολόγιο[13] αλλά έκτοτε κατόρθωσε να μπει στο Λεξικό της Οξφόρδης: ψευδαίσθηση συχνότητας ουσ. μια ιδιορρυθμία της αντίληψης κατά την οποία ένα φαινόμενο το οποίο αντιλήφθηκε κάποιος πρόσφατα, ξαφνικά μοιάζει πανταχού παρόν. Ενδεχομένως να συναντήσετε μια λέξη για πρώτη φορά, κι ύστερα να τη διαβάσετε ή να την ακούσετε ξανά αργότερα την ίδια μέρα. Ή, οδηγείτε ένα διαφορετικό αυτοκίνητο για πρώτη φορά και ξαφνικά συναντάτε παντού το ίδιο μοντέλο. Αυτό οφείλεται σε έναν συνδυασμό δύο καλά κατανοητών ψυχολογικών διεργασιών: της επιλεκτικής προσοχής (εστίαση[14] σε σημαντικά αντικείμενα και γεγονότα) και της μεροληψίας επιβεβαίωσης (ενεργητική αναζήτηση[15] αντικειμένων και γεγονότων που υποστηρίζουν τις πεποιθήσεις και τις αντιλήψεις μας και παράλληλη αγνόηση στοιχείων περί του αντιθέτου). Ο Βαν Ελκ και οι συνεργάτες του δεν ήταν πρώτοι που σημείωσαν την αναξιοπιστία των διαισθητικών κρίσεων περί πιθανοτήτων ως παράγοντα στον τρόπο που εκλαμβάνουμε τις συμπτώσεις. Διάφοροι συγγραφείς πριν από αυτούς –λ.χ. ο Στιούαρτ Σάδερλαντ στο βιβλίο του[16] Irrationality [Παραλογισμός] (1992)– υποστήριξαν ότι οι παραφυσικές πεποιθήσεις, περιλαμβανομένης της πεποίθησης ότι κάποιες συμπτώσεις είναι υπερφυσικές, προκύπτουν λόγω αδυναμίας διαισθητικού υπολογισμού των πιθανοτήτων. Το λεγόμενο πρόβλημα ή παράδοξο των γενεθλίων, ένα κλασικό παράδειγμα[17] στα εισαγωγικά μαθήματα στη θεωρία των πιθανοτήτων, αποκαλύπτει αξιόπιστα τα ελαττώματα της διαίσθησής μας. Ρωτά ποια είναι η πιθανότητα να έχουν δύο άνθρωποι την ίδια ημέρα γενέθλια σε τυχαία επιλεγμένες ομάδες. Οι περισσότεροι εκπλήσσονται μόλις μαθαίνουν ότι αρκεί μια συνάθροιση μόλις 23 ατόμων για να υπερβεί η πιθανότητα το 50%. Είχα από καιρό σκοπό να δοκιμάσω μια απλή εμπειρική άσκηση με θέμα τις ημερομηνίες θανάτου που θα μιμείται το πρόβλημα των γενεθλίων (μια ιδέα εμπνευσμένη από μια συζήτηση με τον ψυχολόγο Νίκολας Χάμφρυ). Έκτοτε βρέθηκα να μένω ακόμη μία φορά προσωρινά στο παλιό σπίτι των γονιών μου, σε κοντινή απόσταση από το Ράσοκ, και αποφάσισα ότι θα πήγαινα στο κοιμητήριο του Αγίου Μιχαήλ και Απάντων των Αγγέλων και θα χρησιμοποιούσα τον τάφο του ντράμερ των Led Zeppelin ως αφετηρία για την έρευνά μου, για κανέναν άλλο λόγο πέρα από την αόριστη επιρροή της ιστορίας με τον μαύρο σκύλο. Η ταφόπλακα του Μπόναμ είναι εύκολο να βρεθεί στη βόρεια πλευρά της εκκλησίας, έτσι όπως είναι περιτριγυρισμένη από μπαγκέτες και πιατίνια που αφήνουν ως αναθήματα οι πάμπολλοι προσκυνητές που καταφτάνουν από όλο τον κόσμο. Ο τάφος βρίσκεται στη σκιά ενός μεγάλου κωνοφόρου με γαλάζιες βελόνες και, στα δεξιά του, στην ίδια σειρά, βρίσκονται άλλοι τρεις τάφοι. Επομένως μόνο τέσσερις τάφοι σύνολο (επίσης υπάρχει κι ένα μικρό μνημείο που θυμίζει κάστρο στη ρίζα του κορμού του δέντρου, το οποίο απέκλεισα λόγω απουσίας ονόματος και ημερομηνιών). Το σχέδιο ήταν να κάνω μια αυτοτερματιζόμενη αναζήτηση. Ξεκινώντας από την ταφόπετρα του Μπόναμ, με το σημειωματάριο ανά χείρας, θα εξέταζα τους άλλους τάφους της σειράς κι ύστερα τις σειρές πίσω και μπρος, προχωρώντας μεθοδικά στο νεκροταφείο, ώσπου να βρω δύο ίδιες ημερομηνίες θανάτου, όμως η αναζήτησή μου ολοκληρώθηκε σχεδόν αμέσως. Δεν χρειάστηκε να προχωρήσω πέρα από τους τέσσερις τάφους (με πέντε ενοίκους) της σειράς του Μπόναμ. Οι ένοικοι των δύο τάφων στα δεξιά είχαν ημερομηνία θανάτου την 29η Σεπτεμβρίου (με 21 χρόνια διαφορά). Εύχομαι να μπορούσα να σας πω ότι το μυστηριώδες μαύρο σκυλί έκανε την εμφάνισή του, αλλά δεν εμφανίστηκε. Για να στραφούμε τώρα στην πιθανότητα των συμπτώσεων σε όνειρα, ας υποθέσουμε για χάρη της συζήτησης ότι η πιθανότητα να συμπέσει ένα όνειρο με τα γεγονότα στον πραγματικό κόσμο είναι 1 στις 10.000, και ότι θυμόμαστε μόνο ένα όνειρο ανά νύχτα. Η πιθανότητα ενός «ταιριαστού» ονείρου κάθε δεδομένη νύχτα είναι 0,0001 (δηλαδή 1 στις 10.000), πράγμα που σημαίνει ότι η πιθανότητα ενός «μη ταιριαστού» ονείρου είναι 0,9999. Η πιθανότητα να υπάρξουν δύο συναπτές νύχτες με μη ταιριαστά όνειρα είναι 0,9999 επί 0,9999. Η πιθανότητα να βλέπουμε μη ταιριαστά όνειρα κάθε βράδυ επί έναν ολόκληρο χρόνο είναι 0,9999 επί τον εαυτό του 365 φορές, που ισούται με 0,9642. Στρογγυλοποιώντας προς τα πάνω, αυτό σημαίνει ότι υπάρχει 3,6% πιθανότητα να δει ένας οποιοσδήποτε άνθρωπος ένα όνειρο που ταιριάζει ή «προβλέπει» γεγονότα του πραγματικού κόσμου μέσα σε έναν χρόνο. Σε μια περίοδο 20 χρόνων, η πιθανότητα να δει κανείς ένα ταιριαστό / προφητικό όνειρο θα ξεπερνούσε το 50%. Η Ρόουζ, η γυναίκα στο όνειρο θανάτου που είδα, ήταν 90 ετών, και οι πιθανότητες να πεθάνει μια ενενηντάχρονη γυναίκα στη Μεγάλη Βρετανία πριν τα 91α γενέθλιά της είναι περίπου 1 στις 6, πράγμα που σημαίνει όχι απίθανο. Με δεδομένο το ιατρικό της ιστορικό, η πιθανότητα να πέθαινε η Ρόουζ πριν τα 91α γενέθλιά της ήταν μάλλον πολύ μεγαλύτερη από τόσο. Γιατί όμως να την ονειρευτώ; Είναι αλήθεια ότι δεν σκεφτόμουν συνειδητά τη Ρόουζ, όμως, αφού έμενα στο σπίτι των παιδικών μου χρόνων, θα υπήρχαν πολλές έμμεσες υπενθυμίσεις. Έμενε κοντά και ερχόταν συχνά στο σπίτι μας. Επίσης, οι πιο συχνές από το συνηθισμένο επισκέψεις μου στη μητέρα μου στο νοσοκομείο σίγουρα με έκαναν να σκέφτομαι τον θάνατο και σε συνειδητό και σε ασυνείδητο επίπεδο και ίσως (ασυνείδητα) τη φιλία της με τη Ρόουζ. Οι απόπειρες κατανόησης της σύμπτωσης ως εκ τούτου κυμαίνονται από εξωφρενικές εικασίες, που υποθέτουν μη αιτιακές δυνάμεις οι οποίες επηρεάζουν τις θεμελιώδεις λειτουργίες του Σύμπαντος, έως νηφάλιες γνωσιακές μελέτες που αποδομούν τους βασικούς μηχανισμούς του νου. Όμως υπάρχει και κάτι άλλο να σκεφτούμε. Καταπληκτικές συμπτώσεις συμβαίνουν επειδή, νά, συμβαίνουν, και συμβαίνουν χωρίς εγγενές νόημα και ανεξάρτητα από τις λειτουργίες του πεινασμένου για μοτίβα μυαλού. Όπως το έθεσε ο στατιστικολόγος Ντέιβιντ Χαντ,[18] «εξαιρετικά απίθανα γεγονότα είναι συνήθη». Αυτό το ονομάζει αρχή της απιθανότητας, μια αρχή με διάφορες στατιστικές πτυχές, περιλαμβανομένου και του νόμου των πραγματικά μεγάλων αριθμών, ο οποίος αναφέρει[19] ότι «σε ένα αρκετά μεγάλο αριθμό ευκαιριών, οποιοδήποτε εξωφρενικό πράγμα είναι πιθανό να συμβεί». Κάθε εβδομάδα πάρα πολλοί κερδίζουν το τζακ ποτ σε όλη τη Γη, ο καθένας με πιθανότητες πολλά εκατομμύρια προς ένα να μην κερδίσει. Και, παρά τις αληθινά εξωπραγματικές πιθανότητες, αρκετοί άνθρωποι έχουν κερδίσει εθνικά και πολιτειακά τζακ ποτ παραπάνω από μία φορά. Πιστεύω στον φυσικό κόσμο, όμως οι συμπτώσεις μου δίνουν μια γεύση από αυτό που βλέπει κάποιος που πιστεύει στο υπερφυσικό και φευγαλέα ο τρόπος που βλέπω τον κόσμο τίθεται υπό αμφισβήτηση. Σύντομα, όμως, καλώς ή κακώς, επιστρέφω στη συνηθισμένη μου ρότα. Μια τελευταία σύμπτωση από το προσωπικό μου αρχείο το δείχνει καλά. Αφορά μια μετα-σύμπτωση, δηλαδή μια σύμπτωση σχετικά με μια σύμπτωση. Ήταν ένα ζεστό απόγευμα στα μέσα Ιουνίου και λυπόμουν πολύ τον εαυτό μου. Η σύντροφός μου με είχε αφήσει μόλις την προηγούμενη εβδομάδα και είχα θεωρήσει ότι ένας καλός τρόπος να αντιμετωπίσω την αυτολύπηση θα ήταν να ξεκινήσω ένα νέο έργο. Θα ερευνούσα την ψυχολογία της σύμπτωσης. Έτσι λοιπόν καθόμουν αναπαυτικά σε μια πολυθρόνα, περικυκλωμένος από βιβλία και άρθρα για το θέμα, μεταξύ αυτών και Οι ρίζες της σύμπτωσης του Κέστλερ. Ανάμεσα στα άλλα, είχα διαβάσει την εξιστόρησή του για το περιστατικό με τον χρυσό σκαραβαίο του Γιούνγκ. Έχοντας ανάγκη από καφέ, άφησα τον Κέστλερ κατά μέρος και πήγα στην κουζίνα. Επιστρέφοντας, βρήκα θρονιασμένο στη ράχη της πολυθρόνας μου έναν χρυσοκάνθαρο, μια χρυσόμυγα σαν αυτή που είχε μπει από το παράθυρο του γραφείου του Γιούνγκ. Πρέπει να είχε μπει πετώντας από την ορθάνοιχτη πόρτα του μπαλκονιού. Τράβηξα στα γρήγορα μια φωτογραφία να την προλάβω πριν ξαναπετάξει κι ύστερα την έσπρωξα απαλά στην παλάμη μου για να τη βγάλω έξω στη φύση, όμως εκείνη γύρισε απλώς ανάσκελα και έμεινε ακίνητη. Νεκρή. Έστειλα τη φωτογραφία στην πρώην μου και τη ρώτησα τι κάνει. Δεν μου απάντησε, αλλά αργότερα εκείνο το βράδυ μου τηλεφώνησε με δυσάρεστα νέα. Η Ζωή, μια γνωστή μας, είχε κρεμαστεί το απόγευμα από ένα δέντρο στον κήπο του πρώην συντρόφου της. Ο εγκέφαλός μου είχε μπει σε λειτουργία μαγικής σκέψης και της είπα ότι δεν γινόταν να μη συνδέσω τον θάνατο της Ζωής με την εμφάνιση, και τον θάνατο, του χρυσοκάνθαρου. Δεν πίστευα ότι συνδέονταν, ασφαλώς, όμως ένιωθα ότι μπορεί και να συνδέονταν. Πεποίθηση και αίσθηση. Υπήρχε και κάτι ακόμη στο πίσω μέρος του μυαλού μου. Στην ελληνική μυθολογία, ό,τι άγγιζε ο βασιλιάς Μίδας γινόταν χρυσός. Το όνομα της κόρης του ήταν Ζωή, και μεταμορφώθηκε και εκείνη σε χρυσάφι. Α, όμως οι χρυσόμυγες είναι πολύ κοινές στα νότια της Αγγλίας, δραστηριοποιούνται όταν ο καιρός είναι ζεστός, το μπαλκόνι βλέπει ένα έλος (τυπικός βιότοπος για χρυσόμυγες), κ.λπ. Και έκτοτε μου έχουν πει ότι κατά πάσα πιθανότητα η χρυσόμυγα έκανε την ψόφια και δεν ήταν πραγματικά νεκρή. Ίσως, αφότου την πέταξα ξανά έξω, να συντελέστηκε μια «αναγέννηση» από εκείνες που λέγεται ότι συμβολίζουν αυτά τα πλάσματα. Περίεργο, πάντως. © Paul Broks / AEON 2023 — Μετάφραση: Νίνα Μπούρη [1] https://bit.ly/3UI25Bz [2] https://bit.ly/3KR662m [3] https://bit.ly/43HpW8u [4] https://bit.ly/3UY4UyR [5] https://bit.ly/41hk7Nu [6] https://bit.ly/3KBzsRS [Ελληνική έκδοση με αλλαγή στον τίτλο: Arthur I. Miller, Γιούνγκ - Πάουλι: Ο ψυχαναλυτής, ο φυσικός και ο αριθμός 137, μτφρ. Ν. Αποστολόπουλος, επιμ. Θ. Γραμμένος, Τραυλός, Αθήνα 2010. [7] https://bit.ly/3ML1Zr3 [8] https://bit.ly/3KDYfF4 [9] https://bit.ly/3GPRWNr [10] https://bit.ly/3A8fV6M [11] https://aeon.co/users/karl-friston [12] https://bit.ly/3mEBUPE [13] https://bit.ly/3GQH2Hc [14] https://bit.ly/3ob0Aja [15] https://bit.ly/3ofedxT [16] https://bit.ly/3L4I990 [17] https://bit.ly/3MQ6YXn [18] https://bit.ly/43FXFPH [19] https://bit.ly/3UKgoFH

Είναι αληθινές οι συμπτώσεις;

Σύνδεση