Η μακρά ιστορία της αυτοδιάθεσης της Ουκρανίας

Οι Ουκρανοί έχουν διακηρύξει την ανεξαρτησία τους πέντε φορές – κάθε φορά ορίζοντας το έθνος τους εκ νέου. ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Οι Ουκρανοί έχουν διακηρύξει την ανεξαρτησία τους πέντε φορές – κάθε φορά ορίζοντας το έθνος τους εκ νέου. 1. Η διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης το 1991 αιφνιδίασε τους πάντες, συμπεριλαμβανομένου του ανθρώπου που είχε την ευθύνη πιο άμεσα για αυτήν. Το 1985 ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ είχε διακηρύξει την περεστρόικα («ανασυγκρότηση»), ένα πρόγραμμα μεταρρυθμίσεων που στόχευε στη ριζική αναδιάρθρωση της σοβιετικής κοινωνίας. Μια κρίσιμη πτυχή αυτής της πρωτοβουλίας, η γκλάσνοστ, υποσχόταν ότι το έργο του κόμματος-κράτους θα ήταν εφεξής «διαφανές». Με άλλα λόγια, θα ήταν δυνατόν να ασκηθεί ανοιχτή κριτική στους κομμουνιστές αξιωματούχους. Μεταξύ των πολλών απροσδόκητων συνεπειών αυτών των μεταρρυθμίσεων ήταν η εμφάνιση νέων κοινωνικοπολιτικών οργανώσεων που κατάργησαν το μονοπώλιο του Κομμουνιστικού Κόμματος στον δημόσιο χώρο. Στους δορυφόρους της Σοβιετικής Ένωσης στην Ανατολική Ευρώπη, η περεστρόικα ενθάρρυνε εγχώρια αντιπολιτευτικά κινήματα τα οποία συνέβαλαν στην έναρξη μιας σειράς «ήπιων» επαναστάσεων, όπως την Αλληλεγγύη στην Πολωνία και τη Βελούδινη Επανάσταση στην Τσεχοσλοβακία, που οδήγησαν στην πτώση των κομμουνιστικών καθεστώτων το 1989. Αλλά οι μεταρρυθμίσεις, όπως έδειξε ο ιστορικός Μαρκ Κρέιμερ (Mark Kramer), ενίσχυσαν επίσης την αντίσταση εντός της ίδιας της Σοβιετικής Ένωσης, συμπεριλαμβανομένων των λαϊκών μετώπων στη Βαλτική και του εθνικιστικού κινήματος στη Γεωργία που διεκδικούσε ανεξαρτησία. Στην Ουκρανία, τη δεύτερη μεγαλύτερη Δημοκρατία της Σοβιετικής Ένωσης, δεν υπήρχε μια ενοποιημένη εθνική αντιπολίτευση. Ωστόσο, την 1η Δεκεμβρίου 1991, άνω του 90% των Ουκρανών ψήφισαν υπέρ της ανεξαρτησίας. Ο Μπόρις Γιέλτσιν, ο οποίος είχε εκλεγεί πρόεδρος της Ρωσίας τον Ιούνιο, πίστευε ότι ακόμη και αν διαλυόταν η ΕΣΣΔ, η Ουκρανία θα παρέμενε προσαρτημένη στη Ρωσία. Όταν ένας Ουκρανός δημοσιογράφος επέκρινε την απροθυμία του να επιτρέψει την αποχώρηση της Ουκρανίας, ο γραμματέας Τύπου του Κρεμλίνου ξέσπασε: «Δεν θέλετε να ζήσετε με τη Ρωσία σε μια Ένωση; Αυτή είναι κληρονομιά του κομμουνισμού για εσάς; Τότε να φύγετε, αλλά δώστε μας πίσω την Κριμαία και το Ντονμπάς!». Για να δικαιολογήσει τον επιθετικό πόλεμο εναντίον της Ουκρανίας, ο Βλαντίμιρ Πούτιν έχει αναπτύξει την ίδια ρητορική που χρησιμοποιούσαν τότε ο Γιέλτσιν και οι συνεργάτες του ισχυριζόμενοι ότι η Ουκρανία ήταν εφεύρεση της Σοβιετικής Ένωσης, αδιανόητη εκτός Ρωσίας. Όπως κάθε ισχυρή προπαγάνδα, το επιχείρημα βασίζεται σε ένα ψήγμα αλήθειας: η μετασοβιετική Ουκρανία ήταν από πολλές απόψεις προϊόν τής επί δεκαετίες σοβιετικής κυριαρχίας. Από τους Σοβιετικούς η Ουκρανία κληρονόμησε έναν κρατικό μηχανισμό και θεσμούς που εκτείνονται σε εδάφη τα οποία, πριν ενσωματωθούν στην Ουκρανική Σοβιετική Σοσιαλιστική Δημοκρατία μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ανήκαν στον τομέα ευθύνης διαφορετικών διοικήσεων, της Πολωνίας-Λιθουανίας, της Αυστρίας και της τσαρικής Ρωσίας. Οι Σοβιετικοί δημιούργησαν τόσο ένα επεκτατικό κράτος –σοβιετικό και ουκρανικό εξίσου– όσο και μια ουκρανική ταυτότητα που αντανακλούσε τον νέο αστικό, πολυεθνικό και δίγλωσσο χαρακτήρα του πληθυσμού της Σοβιετικής Ουκρανίας. Αυτή η ταυτότητα δεν προσδιοριζόταν πλέον σε αντίθεση με τη Ρωσία, όπως στην εποχή του ρομαντικού εθνικισμού. Η Ρωσία θεωρούνταν ως ένα φιλικό μεγαλύτερο αδερφάκι, που προηγείτο στην πορεία προς τον κομμουνισμό. Για διακόσια χρόνια οι Ουκρανοί ανταποκρίνονταν στις μεταβαλλόμενες συνθήκες τους με αφηγήματα για το εθνικό τους παρελθόν. Κατά τη διάρκεια του εικοστού αιώνα διακήρυξαν την ανεξαρτησία τους πέντε φορές: το 1918 στο Λβιβ και το Κίεβο, στην Υπερκαρπαθία το 1939, ξανά στο Λβιβ το 1941 και στο Κίεβο το 1991. Κάθε φορά, δεν χρειαζόταν μόνο να αναδημιουργήσουν ένα ουκρανικό κράτος αλλά και να επαναπροσδιορίσουν ένα ουκρανικό έθνος. Με τι θα έπρεπε να μοιάζει αυτό το έθνος δεν ήταν καθόλου αυτονόητο. Οι Ουκρανοί εθνικιστές του 19ου αιώνα, για παράδειγμα, διαφωνούσαν σχετικά με το τι διαφοροποιούσε τους Ουκρανούς από τους Πολωνούς και εάν αποτελούσαν μεγαλύτερη απειλή για την ουκρανική ταυτότητα οι Πολωνοί ή οι Ρώσοι. Μόνο μεταξύ των Ρουθηνών της Γαλικίας υπήρχαν τουλάχιστον πέντε διαφορετικοί προσανατολισμοί: Πολωνόφιλοι, Ουκρανόφιλοι, Ρωσόφιλοι, Παλαιο-Ρουθηνοί και Μικρορώσοι. Κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ορισμένοι Ουκρανοί επένδυσαν στη ναζιστική Γερμανία, ενώ άλλοι θεώρησαν ότι είχαν περισσότερες πιθανότητες να αποκτήσουν κάποια μορφή κράτους υπό τη σοβιετική κυριαρχία. Νέες διαιρέσεις ήρθαν στην επιφάνεια μετά το 1991 μεταξύ των Ανατολικών Ουκρανών, που παρέμεναν προσκολλημένοι στη μετασοβιετική Ρωσία, και των Δυτικών Ουκρανών, που ήταν στραμμένοι στη Δύση και όχι στη Μόσχα. Ο Ρωσο-ουκρανικός πόλεμος είναι το τελευταίο αιματηρό στάδιο τόσο στην ημιτελή κατάρρευση της σοβιετικής αυτοκρατορίας όσο και σε αυτή την μακρά ιστορία της ουκρανικής εθνοποίησης. 2. Η Ρουθηνική γλώσσα, όπως άλλοτε ονομαζόταν η Ουκρανική, διαφοροποιήθηκε από τη Ρωσική και τη Λευκορωσική μεταξύ του δέκατου τρίτου και δέκατου τέταρτου αιώνα, όταν οι περισσότεροι από τους ομιλητές της ζούσαν στα εδάφη του πρώην μεσαιωνικού κράτους των Ρως του Κιέβου. Αφού κατακτήθηκαν από τους Μογγόλους, τα διάφορα εδάφη τα οποία στο παρελθόν ανήκαν στους Ρως του Κιέβου, χωρίστηκαν σε διαφορετικά πριγκιπάτα που κυβερνούνταν από τη Χρυσή Ορδή, την Μοσχοβία, την Ουγγαρία, την Οθωμανική Αυτοκρατορία και την Πολωνία-Λιθουανία. Μέχρι τον δέκατο έβδομο αιώνα αναδύθηκε μια ξεχωριστή Ρουθηνική ταυτότητα, αν και δεν υπήρχε ακόμη Ρουθηνικό ή Ουκρανικό έθνος. Σε χώρες όπου μιλούσαν Ρουθηνικά, εξηγεί ο Άντριου Γουίλσον στη μελέτη του The Ukrainians: Unexpected Nation[1] [Οι Ουκρανοί: Απροσδόκητο έθνος], τα μέλη της ελίτ ήταν σε θέση να επικοινωνούν εναλλάσσοντας γλώσσες μεταξύ Ρουθηνικών και Πολωνικών, Λατινικών και Εκκλησιαστικών Σλαβικών. Η εκπαιδευτική διδασκαλία που γινόταν κυρίως στα πολωνικά, παρείχε σε ευγενείς ρουθηνικής καταγωγής μια διέξοδο αφομοίωσης στο πολωνικό έθνος, ένα έθνος ευγενών. Πριν από τα τέλη του δέκατου έκτου αιώνα, οι περισσότεροι Ρουθηνοί στην Πολωνο-Λιθουανική Κοινοπολιτεία ασπάζονταν την ορθόδοξη πίστη. Μια ξεχωριστή Ελληνόρρυθμη Καθολική ή Ουνιτική Ουκρανική Εκκλησία, που ήταν άμεσα υποταγμένη στον Πάπα, ιδρύθηκε στη Σύνοδο της Βρέστης το 1596. Οι Ορθόδοξοι Κοζάκοι και αγρότες αντιστάθηκαν στην Ένωση, με ευρύτερα γνωστό γεγονός, το 1648, όταν ο αρχηγός των Κοζάκων (Αταμάνος) Μπογντάν Χμελνίτσκι (Bohdan Khmelnytskyi) ηγήθηκε μιας εξέγερσης ενάντια στην πολωνική κυριαρχία. Στη Συμφωνία του Περεγιάσλαβ το 1654, ο Χμελνίτσκι έδωσε όρκο πίστης στον τσάρο, θέτοντας τα ουκρανικά εδάφη υπό προσωρινό ρωσικό έλεγχο. Αργότερα, η Ρωσία επικαλέστηκε τη συνθήκη –που τα ρωσόφιλα αφηγήματα επανερμήνευσαν ως συγχώνευση ή «επανένωση της Ρωσίας»– για να δικαιολογήσει τις αξιώσεις της στην Ουκρανία. Αντίθετα, οι Ουκρανοί εθνικιστές ιστορικοί προσδιόρισαν την συνθήκη ως μια πράξη εθελοντικής ένωσης με την οποία το αταμανάτο των Κοζάκων εξασφάλισε ρωσική προστασία χωρίς ποτέ να παραιτηθεί από την αυτονομία του.[2] Μετά τις διχοτομήσεις της Πολωνίας τον δέκατο όγδοο αιώνα, τα ουκρανικά εδάφη υπό πολωνική κυριαρχία για άλλη μια φορά μοιράστηκαν, αυτή τη φορά μεταξύ της Ρωσίας στα ανατολικά και της Αυστρίας στα δυτικά. Υπό την αυστριακή και τη ρωσική κυριαρχία, ο ουκρανικός εθνικισμός αναπτύχθηκε παράλληλα με τον πολωνικό εθνικισμό. Όταν οι κάτοικοι του «Πολωνικού Συνεδρίου» (Congress Poland), έδαφος που είχε αποκτήσει η Ρωσία από τον Ναπολέοντα, εξεγέρθηκαν το 1830-1831, οι τσαρικοί αξιωματούχοι κατέστειλαν την εξέγερση και προσπάθησαν να εξουδετερώσουν την επιρροή των Πολωνών εθνικιστών προωθώντας μια τριμερή ρωσική υπηκοότητα που περιλάμβανε Ρώσους, Λευκορώσους και Ουκρανούς («Μικρορώσους»). To μνημείο του ποιητή Τάρας Σεβτσένκο, τυλιγμένο με μία ουκρανική σημαία, εν μέσω της Ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία. Χάρκοβο, 10 Μαρτίου 2022. © Reuters / Oleksandr Lapshyn / Ideal Image Για να ενισχύσουν την ανάπτυξη αυτής της κοινής «ρωσικής» ταυτότητας μεταξύ των ουκρανικών ελίτ, οι τσαρικοί αξιωματούχοι ίδρυσαν νέα πανεπιστήμια στο Κίεβο και το Χάρκοβο. Αλλά αντί για κέντρα φιλορωσικής κουλτούρας, όπως ήλπιζαν οι αξιωματούχοι, τα πανεπιστήμια έγιναν εστίες του ουκρανικού εθνικισμού. Στο Κίεβο φιλοξένησαν μια παράνομη κοινότητα, την Αδελφότητα των Αγίων Κυρίλλου και Μεθοδίου, τα μέλη της οποίας θεωρούσαν τους Ουκρανούς ξεχωριστή εθνότητα που οριζόταν από τον ανταγωνισμό της με την Πολωνία και τη Ρωσία. Το πιο επιφανές μέλος της Αδελφότητας ήταν ο ποιητής και καλλιτέχνης Ταράς Σεβτσένκο (Taras Shevchenko)[3]. Πρώην δουλοπάροικος, ο Σεβτσένκο δημοσίευσε μια συλλογή με μπαλάντες στην Αγία Πετρούπολη το 1840 με τον τίτλο Кобзар (Kobzar / Κομπζάρ = Ο Βάρδος)[4], θέτοντας τα θεμέλια για μια νέα δημώδη ουκρανική λογοτεχνία. Ο Μικόλα (Νικόλαος) Κοστομάροβ (Mykola Kostomarov), ένα άλλο μέλος της Αδελφότητας, στο μανιφέστο του Τα Βιβλία της Γένεσης του Ουκρανικού Λαού, υποστήριζε μια μεγαλύτερη Σλαβική συνομοσπονδία υπό την ηγεσία της Ουκρανίας η οποία θα βασιζόταν στις αρχές της ισότητας και της λαϊκής εκπροσώπησης. Και οι δύο άνδρες, υποστηρίζει ο Γουίλσον, όρισαν το ουκρανικό έθνος ως εγγενώς δημοκρατικό, ουσιαστικά διαφορετικό από τη Ρωσία ως προς την «αγάπη του για την ελευθερία για τον εαυτό του ενάντια στην επιθυμία του ιμπεριαλιστή να κυβερνά δέσμιους όλους τους άλλους». Το 1847, οι τσαρικοί αξιωματούχοι συνέλαβαν τον Κοστομάροβ και τον Σεβτσένκο και κατέστειλαν την Αδελφότητα θεωρώντας την όργανο της πολωνικής μηχανορραφίας. Όταν οι Πολωνοί επαναστάτησαν ξανά το 1863, οι τσαρικοί αξιωματούχοι απαγόρευσαν όλες τις ουκρανικές εκδόσεις και κήρυξαν την ουκρανική γλώσσα πολωνική εφεύρεση. Στην Αυστρία, ένα ουκρανικό εθνικιστικό κίνημα σχηματίστηκε μετά το 1848, όταν οι Ουκρανοί στη Γαλικία και στη γειτονική επαρχία Βουκοβίνα οργανώθηκαν πολιτικά για πρώτη φορά στο Ανώτατο Συμβούλιο της Ρουθηνίας. Κατά τη διάρκεια των προηγούμενων δεκαετιών, Αυστριακοί αξιωματούχοι είχαν υποστηρίξει τα αιτήματα των Ρουθηνών ενάντια στις επαναστατικές φιλοδοξίες της Πολωνίας και είχαν ενθαρρύνει τους Ρουθηνούς να αναπτύξουν τη δική τους ταυτότητα μέσω πολιτιστικών ιδρυμάτων όπως τη θεολογική σχολή για τους Ελληνόρρυθμους Καθολικούς Ρουθηνούς στην Λβιβ (Λέμπεργκ εκείνη την εποχή). Τώρα, ωστόσο, η μοναρχία των Αψβούργων έκανε έναν σιωπηρό συμβιβασμό με τους Πολωνούς επιτρέποντάς τους να γίνουν η κυρίαρχη δύναμη στη Γαλικία με αντάλλαγμα την αφοσίωσή τους. Απογοητευμένη η Ρουθηνική διανόηση στην Αυστριακή Γαλικία στράφηκε στη Ρωσία για προστασία και ενστερνίστηκε την «μικρορωσική» ταυτότητα που προώθησαν οι τσαρικοί αξιωματούχοι ως μέρος της αντιπολωνικής τους εκστρατείας. Αυτή η ρωσόφιλη διάθεση επικράτησε μεταξύ των Αυστριακών Ουκρανών μέχρι τη δεκαετία του 1880, όταν η αυστριακή αυτοκρατορία περιόρισε τους Ρωσόφιλους Ουκρανούς με μια σειρά από δίκες. Ένα Ουκρανόφιλο ρεύμα, υποστηριζόμενο από την αυστριακή διοίκηση και με λαϊκίστικο προσανατολισμό, φούντωσε αργότερα. Ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος, φέρνοντας ταυτόχρονα ένα τέλος τόσο στην Τσαρική όσο και στην Αυστροουγγρική Αυτοκρατορία, άνοιξε ένα πλήθος νέων δυνατοτήτων για τους Ουκρανούς εθνικιστές. Αυτό συνέβη κάτω από βαθιά ασταθείς συνθήκες. Μεταξύ 1917 και 1919, τουλάχιστον έξι διαφορετικές κυβερνήσεις εγκαθιδρύθηκαν διαδοχικά στις περιοχές της σημερινής Ουκρανίας: μια ανεξάρτητη Ουκρανική Εθνική Δημοκρατία (UNR) που ιδρύθηκε το 1917· μια Ουκρανική Λαϊκή Δημοκρατία που έλεγχαν οι Μπολσεβίκοι ανακηρύχθηκε τον Νοέμβριο του 1917 στα ανατολικά· μια αποκατάσταση για ένα μήνα της UNR το 1918· μια κυβέρνηση-μαριονέτα ελεγχόμενη από τη Γερμανία· άλλη μια επανάληψη της UNR υπό μια επιτροπή που ονομαζόταν Διευθυντήριο· και ένα άλλο ανεξάρτητο κράτος στα πρώην αυστριακά εδάφη, η Εθνική Δημοκρατία της Δυτικής Ουκρανίας (ZUNR), η οποία ενώθηκε με το Διευθυντήριο το 1919. Κατά τη διάρκεια του επόμενου έτους, πολλαπλοί στρατοί –οι Μπολσεβίκοι, οι Λευκοί, ο Πολωνικός στρατός, τα στρατεύματα της Αντάντ και αναρχικές δυνάμεις– διέσχισαν τα εδάφη της υβριδικής αυτής Ουκρανικής Δημοκρατίας. Σε έναν αιματηρό εμφύλιο πόλεμο, η Δημοκρατία έχασε μερικά από τα εδάφη της από την Πολωνία, άλλα από την Ρουμανία και άλλα από τους Μπολσεβίκους. Διασκορπισμένοι σε πολλές αυτοκρατορίες, οι ομιλητές της Ουκρανικής γλώσσας δεν θα επανενώνονταν σε ένα κράτος για περισσότερες από δύο δεκαετίες. 3. Η ένωσή τους έμελλε να είναι ένα σοβιετικό σχέδιο. Οι Μπολσεβίκοι, αφού κέρδισαν τον εμφύλιο πόλεμο στη Ρωσία και ανέκτησαν το μεγαλύτερο μέρος της πρώην τσαρικής αυτοκρατορίας, προχώρησαν στην αναδιοργάνωση των εδαφών τα οποία κυβέρνησαν με ένα νέο είδος κράτους. Ήταν αβέβαιο το τι ακριβώς θα ήταν αυτό το κράτος, αλλά θα χρειαζόταν να αντιμετωπίσει τους μη ρωσικούς εθνικισμούς, ιδιαίτερα το ουκρανικό εθνικό κίνημα που ήταν ένα από τα πλέον εξέχοντα και καλά οργανωμένα στην πρώην αυτοκρατορία. Στα κείμενά του για την Ουκρανία, ο Λένιν ανέπτυξε την προσέγγισή του για το «πρόβλημα της εθνικότητας», η οποία βασιζόταν στην ιδέα ότι ο εθνικισμός ήταν ένα αναπόφευκτο στάδιο στον δρόμο προς τον κομμουνισμό. Επομένως, το νέο μπολσεβικικό κράτος, όπως το οραματιζόταν ο Λένιν, έπρεπε να ενσωματώσει τις εθνικές ταυτότητες στις δομές του. Οι Ουκρανοί, από την πλευρά τους, σφυρηλατούσαν μια εθνική ταυτότητα από τα μέσα του 19ου αιώνα. Ενώ το μεγαλύτερο μέρος του αγροτικού πληθυσμού εξακολουθούσε να μην θεωρεί τον εαυτό του ως εθνοτική ομάδα, οι ουκρανικές ελίτ είχαν δική τους λογοτεχνία που χρονολογείται από την Енеїда (Ενεΐντα / Eneida) του Ιβάν Κοτλιαρέβσκυ (Ivan Kotliarevsky), μια παρωδία της Αινειάδας του Βιργίλιου, που δημοσιεύθηκε το 1798 με πρωταγωνιστές Κοζάκους της Ζαπορίζια. «Μέχρι πρόσφατα, λεγόταν ακόμα ότι η ουκρανική δημοκρατία και το ουκρανικό έθνος είχαν εφευρεθεί από τους Γερμανούς», είπε ο Στάλιν το 1921, τότε «λαϊκός επίτροπος» (κομισάριος) εθνικοτήτων. «Ωστόσο είναι προφανές ότι το ουκρανικό έθνος υπάρχει και ότι η ανάπτυξη του πολιτισμού του είναι κομμουνιστική ευθύνη». Έτσι η Ουκρανική Σοβιετική Σοσιαλιστική Δημοκρατία έγινε μια από τις βασικές συνιστώσες, στις οιονεί κυρίαρχες δημοκρατίες της ΕΣΣΔ όταν ιδρύθηκε επίσημα στις 30 Δεκεμβρίου 1922. Στην πράξη, η ΕΣΣΔ ήταν μια αυτοκρατορία την οποία κυβερνούσε η Μόσχα αλλά που αυτοπροσδιοριζόταν με αντιιμπεριαλιστικούς όρους. Η αντιιμπεριαλιστική της αυτή δέσμευση θα γινόταν δύσκολα πιστευτή από τις μη ρωσικές εθνότητες, ιδιαίτερα τους Ουκρανούς, πολλοί από τους οποίους θεωρούσαν τους ρωσόφωνους μπολσεβίκους κληρονόμους μιας παλαιότερης αυτοκρατορικής παράδοσης που είχε εξαλείψει την ουκρανική κουλτούρα. Ο Λένιν πίστευε ότι θα μπορούσε να ξεπεράσει αυτές τις υποψίες στρατολογώντας περισσότερους μη Ρώσους στο Κομμουνιστικό Κόμμα και στις δομές του σοβιετικού κράτους. Αυτό ήταν το σκεπτικό πίσω από την Κορενιζάτσια (Korenizatsiia), μια εκστρατεία «Ουκρανοποίησης» που προώθησε ντόπιους Ουκρανούς σε σημαντικές θέσεις στο κόμμα-κράτος και κατέστησε την ουκρανική γλώσσα κυρίαρχη στους δημόσιους θεσμούς. Μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1920, σχεδόν κάθε μαθητής στην Ουκρανική ΣΣΔ σπούδαζε στα ουκρανικά.[5] Καλλιεργώντας την πίστη μεταξύ των ουκρανόφωνων στελεχών, οι Σοβιετικοί αξιωματούχοι ήλπιζαν επίσης να ενισχύσουν τον έλεγχο στους αγρότες, οι οποίοι εξακολουθούσαν να ενδιαφέρονται περισσότερο για τη γη παρά για την εθνική αυτοδιάθεση, τον αντιιμπεριαλισμό ή τον κομμουνισμό. Μεταξύ 1918 και 1920, καθώς ένας πολύνεκρος εμφύλιος πόλεμος μεταξύ Λευκών, Κόκκινων και Πράσινων (τοπικές αγροτικές πολιτοφυλακές που αντιτίθεντο τόσο στους Λευκούς όσο και στους Κόκκινους) σάρωνε την Ουκρανία, ένοπλες αγροτικές εξεγέρσεις συντάραξαν την ύπαιθρο. Ο αναρχικός επαναστάτης ηγέτης των χωρικών Νέστωρ Μαχνό (Nestor Makhno) πολεμούσε φαινομενικά εναντίον όλων: την UNR, τις Κεντρικές Δυνάμεις, τον Λευκό Στρατό και τον Κόκκινο Στρατό. Καμία από αυτές τις δυνάμεις δεν κατάφερε να εκμεταλλευτεί τις ταραχές των χωρικών. Ουκρανοί αγρότες που επισκέπτονται το Χάρκοβο συγκεντρώνονται σε μια αίθουσα τσαγιού της σοβιετικής κυβέρνησης, Ουκρανία, Ιανουάριος 1924. © Hulton Deutsch/ Getty Images/ Ideal Image Οι πολιτικές της Κορενιζάτσια που εισήγαγαν οι Μπολσεβίκοι στην Ουκρανία ήταν εντυπωσιακά προοδευτικές, ειδικά σε σύγκριση με τις επιθετικές αντιμειονοτικές πολιτικές που ακολουθούσαν εκείνη την εποχή η Πολωνία και η Ρουμανία, οι οποίες όμως ήταν βραχύβιες. Τη δεκαετία του 1930, η εκστρατεία της «ταχείας κολεκτιβοποίησης» του Στάλιν προκάλεσε τον Χολοντομόρ –έναν λιμό κατά την διάρκεια του οποίου πέθαναν σχεδόν τέσσερα εκατομμύρια Ουκρανοί– και οι επιχειρήσεις μαζικής καταστολής του στοχοποίησαν «εγκληματικά και εκφυλισμένα στοιχεία», μεταξύ των οποίων αξιωματούχους υπεύθυνους για την εφαρμογή της Κορενιζάτσια. Μέχρι τότε οι περισσότεροι Ουκρανοί ζούσαν στην ύπαιθρο, αλλά μια νέα αστική τάξη και ένα νέο προλεταριάτο εμφανίστηκαν, καθώς οι επιζώντες του λιμού άρχισαν να μετακινούνται προς αναπτυσσόμενες πόλεις όπως το Χάρκοβο. Στα τέλη της δεκαετίας του 1930, οι περισσότερες πόλεις της Ουκρανικής ΣΣΔ, που προηγουμένως είχαν εκρωσιστεί, είχαν γίνει κυρίως ουκρανικές. Το 1939, μετά από το γερμανοσοβιετικό Σύμφωνο Μολότοφ-Ρίμπεντροπ, ο Στάλιν προσάρτησε την ανατολική Πολωνία και ενσωμάτωσε τμήμα της στην Ουκρανική ΣΣΔ ως «Δυτική Ουκρανία», με το πρόσχημα ότι έπρεπε να σωθούν οι Ουκρανοί από τις διώξεις τους από τους Πολωνούς. Είναι η ίδια ρητορική που χρησιμοποιεί ο Πούτιν: η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία υποτίθεται πως είναι απάντηση στις «γενοκτονικές» πολιτικές της ουκρανικής κυβέρνησης έναντι των ρωσόφωνων μειονοτήτων στην ανατολική Ουκρανία. Τα επόμενα χρόνια, οι σοβιετικές αρχές προσπάθησαν να καλλιεργήσουν μια σοβιετική ουκρανική ταυτότητα στο έδαφος που προσαρτήθηκε από την Πολωνία, το οποίο έχασαν για ένα διάστημα κατά τη ναζιστική κατοχή. Για να την επανεντάξουν στην Ουκρανική ΣΣΔ στο τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, άρχισαν να απελαύνουν όσους θεωρούσαν ταξικούς εχθρούς –κυρίως Πολωνούς και Εβραίους– και να επιστρατεύουν Ουκρανούς και Ρώσους για να στελεχώσουν τη νέα διοίκηση. Αλλά η επιβολή μιας σοβιετικής ταυτότητας στα προσαρτημένα εδάφη αποδείχθηκε δύσκολη υπόθεση, επειδή οι Ουκρανοί εκεί είχαν αναπτύξει έναν ακόμη πιο ριζοσπαστικό εθνικισμό κατά τα χρόνια του Μεσοπολέμου. Ένας πυλώνας αυτής της παράδοσης ήταν η Οργάνωση των Ουκρανών Εθνικιστών (OUN), που ιδρύθηκε από τον Γιεβγιέν (Ευγένιο) Κονοβάλετς (Ievhen Konovalets) το 1929, η οποία προέβαλλε μια εθνική ταυτότητα αντίθετη στους Πολωνούς, τους Ρουμάνους και τους Ρώσους, και φιλοδοξούσε να αποκτήσει ανεξάρτητο κράτος. Προκειμένου να αναθεωρήσει την τάξη πραγμάτων μετά την Συνθήκη των Βερσαλλιών που καθιστούσε τους Ουκρανούς τη μεγαλύτερη εθνικότητα στην Ευρώπη χωρίς δικό της έθνος-κράτος, το OUN κατέφυγε σε συνωμοτικές και τρομοκρατικές μεθόδους. Επηρεασμένοι από τα γραπτά του Ντμίτρο Ντοντσόβ (Dmytro Dontsov), ο οποίος πίστευε ότι οι Ουκρανοί έπρεπε να ξεπεράσουν τον επαρχιωτισμό και την περιθωριοποίησή τους στην Ευρώπη με κάθε τρόπο, τα μέλη του OUN απέρριψαν τη φιλελεύθερη τάξη πραγμάτων και υιοθέτησαν ένα ενιαίο μίγμα εθνικισμού και φασισμού. Έβλεπαν ευνοϊκά τη ναζιστική Γερμανία, συμμεριζόμενοι την επιθυμία της να επανασχεδιάσει την Ευρώπη σύμφωνα με ένα όραμα εθνικής καθαρότητας. Μέχρι το 1940 τα 11.000 μέλη του OUN είχαν χωριστεί σε δύο φατρίες. Η πιο ριζοσπαστική, το OUN-B, βρισκόταν υπό την ηγεσία του γεννημένου στη Γαλικία Στεπάν Αντρίγιοβιτς Μπαντέρα (Stepan Bandera), ο οποίος συμμάχησε με τους Ναζί κατά τη διάρκεια της κατοχής της δυτικής Ουκρανίας. Το 1940 και το 1941, το OUN-B συνεργάστηκε με αξιωματικούς της Άμπβερ (Abwehr) και της Βέρμαχτ στην προετοιμασία τους για τον γερμανοσοβιετικό πόλεμο, σχηματίζοντας δύο αμιγώς ουκρανικά τάγματα και «ειδικές ομάδες» που θα βοηθούσαν στην οργάνωση της διοίκησης στα «απελευθερωμένα» εδάφη από τους Γερμανούς με αντάλλαγμα αόριστες υποσχέσεις ανεξαρτησίας. Όταν ο Μπαντέρα κήρυξε την ανεξαρτησία της Ουκρανίας στο Λβιβ τον Ιούνιο του 1941, οι γερμανικές αρχές τον συνέλαβαν και τον φυλάκισαν στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Ζαξενχάουζεν (Sachsenhausen). Οργανωμένοι σε έναν εξεγερμένο στρατό, οι άνθρωποι του Μπαντέρα συνέχισαν να διεξάγουν εκστρατείες εθνοκάθαρσης μαζί με άλλες ουκρανικές παραστρατιωτικές ομάδες, στοχεύοντας ιδιαίτερα τους Πολωνούς αμάχους. Όταν ο Κόκκινος Στρατός άρχισε το 1944 να ανακτά τα εδάφη τα οποία στο παρελθόν βρίσκονταν υπό την κατοχή της Γερμανίας, ήρθε αντιμέτωπος με την τρομοκρατία των Ουκρανών εθνικιστών. Οι Σοβιετικοί απάντησαν με στρατιωτικές επιχειρήσεις κατά της εξέγερσης, οι οποίες διήρκεσαν μέχρι τη δεκαετία του 1950, και σκότωσαν περισσότερους από 150.000 Ουκρανούς. Ωστόσο, ακόμη και καθώς οι Σοβιετικοί εκρίζωναν τις εθνικιστικές οργανώσεις, διατήρησαν την Ουκρανική ως επίσημη γλώσσα διοίκησης και εκπαίδευσης στα ανακατακτημένα εδάφη (αν και στην πράξη πολλοί κομματικοί και κρατικοί αξιωματούχοι χρησιμοποιούσαν τα ρωσικά). Το 1956 ο Νικίτα Χρουστσόφ παραχώρησε την Κριμαία στην Ουκρανική ΣΣΔ για να εξασφαλίσει την πίστη των ουκρανικών κομμουνιστικών ελίτ στην προσπάθειά του να διατηρήσει την εξουσία μετά τον θάνατο του Στάλιν. Το έκανε στην επέτειο για τα τριακόσια χρόνια από την υπογραφή της Συμφωνίας του Περεγιάσλαβ – υπογραμμίζοντας ταυτόχρονα τους ιστορικούς δεσμούς της Ρωσίας με την Ουκρανία και ενισχύοντας το προνομιακό καθεστώς της Ουκρανίας μεταξύ των σοβιετικών δημοκρατιών. 4. Η ομοσπονδιακή δομή που είχε συγκροτήσει ο Λένιν τη δεκαετία του 1920 –χωριστές δημοκρατίες με δικούς τους κομματικούς και κρατικούς θεσμούς, ενωμένες κάτω από ένα Κομμουνιστικό Κόμμα με κέντρο τη Μόσχα– διατηρήθηκε σταθερή τις επόμενες δεκαετίες. Όταν κατακερματίστηκε σύμφωνα με τις εκάστοτε εθνοτικές ή εθνικές γραμμές τη δεκαετία του 1990, πολλοί παρατηρητές κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι ο εθνικισμός ήταν η αιτία του τέλους της. Ωστόσο, η ίδια η Σοβιετική Ένωση είχε χαράξει αυτές τις γραμμές για να κρατήσει υπό τον έλεγχό της τον εθνικισμό. Η διάβρωση της κομμουνιστικής εξουσίας αφαίρεσε το μόνο πράγμα που εμπόδιζε τις διαφορετικές εθνικο-εδαφικές μονάδες της ομοσπονδίας να χωρίσουν τους δρόμους τους. Ο εθνικισμός εξαπολύθηκε για να αντικαταστήσει τον μαρξισμό-λενινισμό όταν το Κομμουνιστικό Κόμμα και ο σοβιετικός σχεδιασμός έχασαν τη νομιμότητά τους υπό τον Γκορμπατσόφ· πρώην κομμουνιστές όπως ο Λεονίντ Κραβτσούκ (Leonid Kravchuk), μελλοντικός πρόεδρος της ανεξάρτητης Ουκρανίας, μετατράπηκαν σε εθνικιστές εν μία νυκτί. Όπως επισημαίνει ο ιστορικός Βλαντισλάβ Ζούμποκ (Vladislav Zubok) στην πρόσφατη μελέτη του για την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, «αυτοί που είχαν διώξει και φυλακίσει Ουκρανούς εθνικιστές αγκάλιασαν τα πρώην θύματά τους και τραγούδησαν ουκρανικά τραγούδια με δάκρυα στα μάτια».[6] Στην πραγματικότητα, η Ρωσία ήταν εκείνη που ξεκίνησε αυτή την απομάκρυνση από την Ένωση προς τον εθνικισμό, τούτη τη φορά όχι για να προωθήσει άλλες εθνικότητες αλλά για να υπερασπιστεί τη ρωσική κουλτούρα και τα ρωσικά συμφέροντα, τα οποία, όπως πολλοί πλέον υποστήριζαν, είχαν παραμεληθεί σε τεράστιο βαθμό από τη σοβιετική εξουσία. Ο Μπόρις Γιέλτσιν –ένας υφυπουργός υποδομών που μεταμορφώθηκε σε λαϊκιστή πολιτικό στις ανταγωνιστικές εκλογές[7] που είχε εισαγάγει ο Γκορμπατσόφ– έγινε εκπρόσωπος των ρωσικών πνευματικών ελίτ, των αυτοαποκαλούμενων φιλελεύθερων που βαθμιαία ένιωθαν απογοητευμένοι από τον σοβιετικό κομμουνισμό και τον αργό ρυθμό των μεταρρυθμίσεων. Αλλά ο Γιέλτσιν όφειλε επίσης την ξαφνική του άνοδο στην εξουσία σε ένα άλλο τμήμα του ρωσικού κοινού: τους συντηρητικούς εθνικιστές που πίστευαν ότι οι Ρώσοι ήταν θύματα του σοβιετικού κομμουνισμού εξίσου, αν όχι περισσότερο, από άλλες εθνικότητες. Όπως ο αντιφρονών συγγραφέας Αλεξάντρ Σολζενίτσιν, του οποίου το Αρχιπέλαγος Γκουλάγκ δημοσιεύθηκε τελικά στη Σοβιετική Ένωση κατά τη διάρκεια της περεστρόικα, αυτοί οι άνθρωποι θεωρούσαν τον κομμουνισμό ξένο σε σχέση με τη ρωσική εθνική ταυτότητα και διεκδικούσαν την επιστροφή στις προ-σοβιετικές ρωσικές παραδόσεις. Τέλος, ο Γιέλτσιν επιδίωξε την σύμπραξη των ελίτ στις μη ρωσικές δημοκρατίες που διέκριναν στις μεταρρυθμίσεις του Γκορμπατσόφ μια ευκαιρία να πιέσουν για μεγαλύτερη αυτονομία και αναδιάρθρωση της Ένωσης – μεταξύ αυτών και η νέα ηγεσία της Ουκρανίας. Ιλιά Γιεφίμοβιτς Ρέπιν, Απάντηση των Κοζάκων της Ζαπορίζια, 1893. Μουσείο Καλών Τεχνών, Χάρκοβο. Σε αντίθεση με πολλά άλλα αυτονομιστικά κινήματα στις πρώην σοβιετικές δημοκρατίες, η ηγεσία αυτή απέφυγε τη βία. Στο Ναγκόρνο-Καραμπάχ, την Αμπχαζία, τη Νότια Οσετία και αλλού η ρήξη με την αυτοκρατορία ήταν ξαφνική και αιματηρή, αλλά στην Ουκρανία η μετάβαση ήταν πιο ειρηνική και μακροχρόνια. Πολιτικές αποσοβιετοποίησης εφαρμόστηκαν στη νέα ανεξάρτητη δημοκρατία μετά το 1994, αλλά μερικώς και με άνισο τρόπο. Ενώ η πόλη Λβιβ στη δυτική Ουκρανία, με μακρά παράδοση στον ριζοσπαστικό εθνικισμό, προχώρησε στην άμεση κατεδάφιση σοβιετικών μνημείων και στη μετονομασία δρόμων, οι πόλεις στα ανατολικά και στο κέντρο διατήρησαν τα απομεινάρια του σοβιετικού παρελθόντος. Ούτε το Λαϊκό Κίνημα της Ουκρανίας (Narodnyi Rukh Ukrayiny), αλλιώς Ρουχ (Rukh, ουκρ. Рух), που γεννήθηκε την εποχή της περεστρόικα, διεκδίκησε απόλυτο διαχωρισμό από τη Σοβιετική Ρωσία όπως έκανε η εθνικιστική αντιπολίτευση στις χώρες της Βαλτικής, όπου οι άνθρωποι βγήκαν στους δρόμους τον Αύγουστο του 1989 για να σχηματίσουν μια ανθρώπινη αλυσίδα σε ένδειξη διαμαρτυρίας εναντίον της σοβιετικής εξουσίας. Ενώ στην ιδρυτική του διάσκεψη το 1989 υποστήριξε την ουκρανική ανεξαρτησία, το Ρουχ προσδιόρισε επίσης ότι η Ουκρανία θα παρέμενε «εντός μιας σοβιετικής ομοσπονδίας». Αυτή η αντίφαση, όπως επισημαίνει ο Κρέιμερ, «έμεινε ανεπίλυτη». Μετά το 1991 το Ρουχ άρχισε να πιέζει για ανεξαρτησία, την οποία η Ουκρανία απέκτησε τελικά μέσω διαπραγματεύσεων με τη Ρωσία και όχι με πόλεμο. Η ανθεκτικότητα μιας ξεχωριστής σοβιετικής ουκρανικής ταυτότητας μετά το 1991 εξηγεί, σε μεγάλο βαθμό, γιατί η αποσύνδεση της Ουκρανίας από τη Ρωσία πραγματοποιήθηκε με ειρηνικό τρόπο. Οι εθνικιστές του είδους του Ρουχ που κατήγγειλαν τον εκρωσισμό της Ουκρανίας και έκαναν έκκληση στους Ρωσόφωνους να επιστρέψουν στη «μητρική τους γλώσσα», υποστηρίζοντας ότι ήταν «αδυναμία και λάθος» να μιλάει κανείς ρωσικά, δεν αντιπροσώπευαν την πλειονότητα του πληθυσμού της Ουκρανίας, που ήταν δίγλωσσος και τέτοιες προτροπές τους προκαλούσαν αισθήματα αποξένωσης. Οι Ρώσοι στην Ουκρανία σπάνια μιλούσαν απταίστως την Ουκρανική (αν και γνώριζαν αρκετά για να συνεννοούνται), αλλά οι Ουκρανοί δεν είχαν πρόβλημα να αυτοπροσδιορίζονται ως Ουκρανοί με τα ρωσικά ως μητρική γλώσσα. Οι νεοεκλεγέντες Ουκρανοί πολιτικοί δανείστηκαν ένα μέρος της ρητορικής του Ρουχ, αλλά δεν ακολούθησαν ριζοσπαστικές πολιτικές από φόβο μήπως αποξενώσουν αυτόν τον πληθυσμό ο οποίος αποτελούσε εκείνο που ο Γουίλσον αποκαλεί «η άλλη Ουκρανία». Η μετάβαση στη δημοκρατία μετά την παραίτηση του Γκορμπατσόφ το 1991 επέφερε πρωτοφανείς οικονομικές δυσχέρειες σε μια κλίμακα που δεν είχε παρατηρηθεί στη Ρωσία από το 1917: το 1992 ο πληθωρισμός εκτινάχθηκε από 200% σε 2.600%. Προκάλεσε επίσης κρίση ιδεών και αξιών. Ο μαρξισμός-λενινισμός και ο κομμουνισμός απαξιώθηκαν, αλλά δεν εμφανίστηκε τίποτα στη θέση τους εκτός από τη δίψα για το χρήμα. Όπως είπε ένας Ρώσος στη Λευκορωσίδα δημοσιογράφο Σβετλάνα Αλεξίεβιτς, πριν από το 1991 οι Σοβιετικοί πολίτες «διαβάζαμε, διαβάζαμε τόνους βιβλίων… ονειρευόμασταν επανάσταση, αλλά φοβόμασταν ότι θα πεθαίναμε πριν να τη δούμε». Τώρα που η Σοβιετική Ένωση είχε καταρρεύσει, οι ίδιοι άνθρωποι συνειδητοποίησαν ότι τα όνειρά τους και τα πνευματικά τους σχέδια κατέρρευσαν μαζί της. Έβλεπαν τις βιβλιοθήκες και τα θέατρα να μετατρέπονται σε καταστήματα και αγορές. Από τη λατρεία των βιβλίων πέρασαν στις πωλήσεις για να δοκιμάσουν τις δυνατότητές τους στις μπίζνες – το επίκαιρο σύνθημα. «Τώρα», είπε ένας πικραμένος Ρώσος στην Αλεξίεβιτς, «ανταλλάσσουμε πετρέλαιο με σώβρακα». Αν και η κυβέρνηση του Γιέλτσιν έλαβε κάποια μέτρα, όπως το διάταγμα για την απελευθέρωση των τιμών που άνοιξε τον δρόμο για τη μετάβαση της Ρωσίας στην οικονομία της αγοράς, αυτές οι μεταρρυθμίσεις ήρθαν πολύ αργά και πήραν τη μορφή πολιτικών ιδιωτικοποίησης που εκμεταλλεύτηκαν οι παλιές σοβιετικές ελίτ και εγκληματικά στοιχεία για να συσσωρεύσουν τεράστιο πλούτο. Αναδύθηκε μια νέα κοινωνική τάξη: οι ολιγάρχες. Το 1998 το ρούβλι κατέρρευσε και η Ρωσία χρεοκόπησε. Την επόμενη δεκαετία, το ΑΕΠ της Ρωσίας αυξήθηκε πάνω από 80% χάρη στις εξαγωγές ορυκτών καυσίμων. Τα ποσοστά ανεργίας μειώθηκαν απότομα και εμφανίστηκε μια νέα μεσαία τάξη, με πολλούς δημοσίους υπαλλήλους που εργάζονταν για το κράτος. Προεδρεύων αυτού του φαινομενικού οικονομικού θαύματος ήταν ένας πρώην αξιωματικός της KGB που είχε παρακολουθήσει την κατάρρευση του κομμουνιστικού καθεστώτος της Ανατολικής Γερμανίας από το γραφείο του στη Δρέσδη. Σε μια ομιλία[8] στο ρωσικό κοινοβούλιο το 2005, ο Βλαντίμιρ Πούτιν είχε περιγράψει την κατάρρευση της ΕΣΣΔ ως «τη μεγαλύτερη γεωπολιτική καταστροφή του [εικοστού] αιώνα». Η φιλοδοξία του δεν ήταν μόνο να ανοικοδομήσει οικονομικά τη Ρωσία, αλλά και να αποκαταστήσει το καθεστώς της ως μεγάλης δύναμης – έργο το οποίο αναμφίβολα εμπνεύστηκε από τον Ναπολέοντα, έναν ηγέτη από αυτούς που θαύμαζε περισσότερο στην ιστορία, και τον Μεγάλο Πέτρο, του οποίου το πορτρέτο κρεμόταν στο γραφείο του ενώ εργαζόταν στο Δημοτικό Συμβούλιο της Αγίας Πετρούπολης τη δεκαετία του 1990. Ο πρώτος στόχος ήταν η αντικατάσταση της κομμουνιστικής ιδεολογίας, η οποία ήταν η πηγή του μεγαλείου της Ρωσίας υπό την εξουσία των Σοβιετικών, με κάτι άλλο που θα κάλυπτε το κενό. Αυτό το κάτι θα ήταν ένα είδος ρωσικού εθνικισμού με ιμπεριαλιστικό χρώμα που βασιζόταν στην πεποίθηση ότι η Ρωσία έπρεπε να εκπληρώσει μια αποστολή της Θείας Πρόνοιας[9]. Σύμφωνα με αυτή την ιδεολογία, ο Πούτιν αποφάσισε να κάνει πόλεμο στην Τσετσενία το 1999. Ήταν ο δεύτερος πόλεμος της Ρωσίας στην περιοχή μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης: πέντε χρόνια νωρίτερα, ο Γιέλτσιν είχε εξαπολύσει μια σειρά από βάναυσες επιθέσεις στο Γκρόζνι, την πρωτεύουσα της Τσετσενίας, τις οποίες πολλοί σχολιαστές σύγκριναν με τις παρούσες επιθέσεις στις ουκρανικές πόλεις. Αλλά οι τσετσενικές αντάρτικες μονάδες άντεξαν και η μάχη έληξε με κατάπαυση του πυρός. Έως το 1999 ο Πούτιν ήταν αποφασισμένος να επιλύσει την κατάσταση στον Βόρειο Καύκασο, θεωρώντας ότι η ίδια η επιβίωση της Ρωσίας εξαρτιόταν από αυτήν. Ο πόλεμος στην Ουκρανία σήμερα είναι η συνέχεια αυτής της εκστρατείας για την αποκατάσταση της σφαίρας επιρροής της Ρωσίας στα πρώην σοβιετικά εδάφη. Τις φιλοδοξίες του Πούτιν συμμερίζονται πολλοί Ρώσοι που αισθάνθηκαν ταπείνωση και στερήθηκαν την έννοια του σκοπού μετά τη διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης. «Η ζωή μετά την πτώση της αυτοκρατορίας είναι βαρετή», είπε ένας Σοβιετικός πολίτης στην Αλεξίεβιτς. «Μια μεγάλη ιδέα απαιτεί αίμα. Σήμερα, κανείς δεν θέλει να πάει να πεθάνει κάπου». 5. Στη Διάσκεψη για την Ασφάλεια στο Μόναχο το 2007, ο Πούτιν κατηγόρησε[10] τις Ηνωμένες Πολιτείες ότι δημιουργούν έναν μονοπολικό κόσμο «στον οποίο υπάρχει ένα αφεντικό, ένας κυρίαρχος». Όταν στο Κίεβο τον Νοέμβριο του 2013 ξέσπασαν οι διαδηλώσεις που αργότερα έγιναν γνωστές ως Ευρωμαϊντάν και «η Επανάσταση της Αξιοπρέπειας», ο φόβος του για τον Δυτικό κλοιό επιβεβαιώθηκε. Εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι διαδήλωσαν στους δρόμους της Ουκρανίας όταν ο πρόεδρος Βίκτορ Γιανουκόβιτς, τον οποίο ο Πούτιν ουσιαστικά δωροδόκησε, υπαναχώρησε από μια προγραμματισμένη συμφωνία με την Ευρωπαϊκή Ένωση. Το να επιτρέψει στην Ουκρανία να ξεγλιστρήσει από τον έλεγχο της Ρωσίας θα σήμαινε την παραδοχή της ήττας του ενώπιον των ΗΠΑ και της Δυτικής Ευρώπης. Έτσι ο Πούτιν προχώρησε στην προσάρτηση της Κριμαίας και στην υποστήριξη των αυτονομιστών στις ανατολικές επαρχίες Ντονέτσκ και Λουχάνσκ. Ο Πούτιν έχει συμβάλει περισσότερο στο να απαγκιστρώσει τους Ουκρανούς από την μακρά ιστορία εμπλοκής με τη Ρωσία και τη Σοβιετική Ένωση από όσο θα μπορούσε ποτέ να ελπίζει κάθε Ουκρανός εθνικιστής. Εντός της Ουκρανίας, ο ρεβανσισμός του οδήγησε σε μια σειρά από εθνικιστικές αντιδράσεις. Ορισμένοι εθνικιστικοί σχηματισμοί, όπως το Σβόμποντα, ο Δεξιός Τομέας και το Τάγμα Αζόφ, διαμορφώθηκαν σύμφωνα με τα ακραία δεξιά κινήματα της δεκαετίας του 1930 και του 1940. Το Τάγμα Αζόφ χρησιμοποιούσε σύμβολα όπως η σβάστικα και εμβλήματα των SS στις στολές τους, ενώ οι ακτιβιστές του Δεξιού Τομέα και του Σβόμποντα αναγνωρίζουν με υπερηφάνεια το πνευματικό τους χρέος προς το OUN του Μεσοπολέμου. Το 2014 αυτές οι δυνάμεις αντιστάθηκαν με βία στις προσπάθειες του Προέδρου Γιανουκόβιτς να καταστείλει το κίνημα της πλατείας Μαϊντάν. Στις βουλευτικές εκλογές εκείνης της άνοιξης και του καλοκαιριού, η ακροδεξιά κέρδισε το 6,5% των ψήφων και επτά έδρες. Σήμερα υπερτερούν απείρως οι δημοκρατικοί εθνικιστές που τάσσονται υπέρ των στενότερων δεσμών με το ΝΑΤΟ και την ΕΕ. Όταν η Ρωσία προσάρτησε την Κριμαία το 2014, οι Ουκρανοί βρέθηκαν σε μεγάλο βαθμό μόνοι, εγκαταλελειμμένοι από τις δυτικές δυνάμεις, οι οποίες φάνηκαν απρόθυμες να υπερασπιστούν άμεσα την εδαφική ακεραιότητα της Ουκρανίας. Υπό τον Πρόεδρο Ποροσένκο, το ουκρανικό κατεστημένο κινήθηκε με εσωστρέφεια και προς τα δεξιά. Το 2015 η κυβέρνηση ψήφισε μια σειρά «νόμων για τη μνήμη» οι οποίοι καθιστούσαν αξιόποινη πράξη την αμφισβήτηση της επίσημης, βαθιά αντισοβιετικής άποψης για το παρελθόν της Ουκρανίας, και οι οποίοι επέσυραν ποινές φυλάκισης έως και δέκα έτη. Το 2018 ο Ποροσένκο υπέγραψε ένα αμφιλεγόμενο νομοσχέδιο το οποίο επέβαλε την διδασκαλία των ουκρανικών σε όλα τα κρατικά σχολεία από την πέμπτη τάξη, με αποτέλεσμα η Ρωσία να διαμαρτύρεται ότι η Ουκρανία επιδιώκει «να εγκαθιδρύσει διά της βίας ένα καθεστώς εθνικής γλώσσας σε ένα πολυεθνικό κράτος». Οκτώ χρόνια αργότερα η Ουκρανία βρίσκεται σε μια πολύ διαφορετική θέση, με τη Δύση να συσπειρώνεται πίσω της όσο ποτέ άλλοτε. Με τη σειρά τους, η συντριπτική πλειονότητα των Ουκρανών υπογραμμίζει τώρα τη δέσμευσή τους στη δημοκρατία – ένα ιδανικό που μόλις πρόσφατα άρχισαν να διακρίνουν στην πατρίδα τους, όπου μετά το 1991 οι κομμουνιστικές ελίτ παρέμεναν στην εξουσία σε ένα από τα πιο διεφθαρμένα καθεστώτα στον κόσμο. Το αν αυτή η δημοκρατική παράλλαξη του εθνικισμού επικρατήσει στην Ουκρανία θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από το πόσο προετοιμασμένες είναι οι κυβερνήσεις στις ΗΠΑ και τη Δυτική Ευρώπη να την στηρίξουν – όχι μόνο με στρατιωτική βοήθεια αλλά στηρίζοντας τους Ουκρανούς στην ανοικοδόμηση των θεσμών τους και στον έλεγχο των εθνοτικών εντάσεων. Όπως οι προηγούμενες συγκρούσεις στην περιοχή, o σημερινός πόλεμος ανοίγει νέες δυνατότητες στους Ουκρανούς να φανταστούν τον εαυτό τους, αυτή τη φορά όχι μόνο ως θύματα της Ρωσίας αλλά ως ενεργοί παράγοντες καθορισμού της μοίρας τους. © THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS 2023 – Μετάφραση: Μιμή Βασιλάκη Σημ. ARB: Ευχαριστούμε την Σταυρούλα Αργυροπούλου για την απόδοση των ρωσικών και ουκρανικών ονομάτων καθώς και για τη συμβολή της στις υποσημειώσεις. [1] Yale University Press, 2015 [2000]. [2] Serhii Plohky, "The Ghosts of Pereyaslav: Russo-Ukrainian Historical Debates in the Post-Soviet Era," Europe-Asia Studies, Vol. 53, No. 3 (May 2001). [3] Ταράς Σεβτσένκο (1814-1861). Στοχαστής, ζωγράφος, εθνογράφος, αλλά κυρίως ποιητής. Η συλλογή του Ο Βάρδος αποτελεί θεμέλιο της σύγχρονης ουκρανικής λογοτεχνίας. (Σ.τ.Μ.) [4] Κομπζάρ: Λαϊκός τραγουδιστής και οργανοπαίκτης ταυτοχρόνως, που συνοδεύει το τραγούδι του παίζοντας ένα από τα τρία μουσικά όργανα: κόμπζα, μπαντούρα (το oυκρανικό αντίστοιχο της ρωσικής μπαλαλάικας) ή λύρα. (Σ.τ.Μ.) [5] Serhii Plokhy, Lost Kingdom: The Quest for Empire and the Making of the Russian Nation, Basic Books, 2017. [Κορενιζάτσια: Πολιτική και πολιτιστική εκστρατεία της σοβιετικής εξουσίας στις δεκαετίες του 1920 και του 1930, με στόχο την εξομάλυνση των αντιθέσεων μεταξύ της κεντρικής εξουσίας και των γηγενών πληθυσμών των εθνικών δημοκρατιών της τότε ΕΣΣΔ. Για μεγαλύτερη σαφήνεια μπορούμε να μιλήσουμε για ουκρανοποίηση της εξουσίας, με τοποθέτηση Ουκρανών σε σημαίνουσες θέσεις ώστε αυτοί να εισπράττουν όλες τις αντιδράσεις των ομοεθνών τους αντί για την κεντρική εξουσία της Μόσχας. Και βέβαια το ίδιο ίσχυε σε τοπικό επίπεδο και για τις υπόλοιπες από τις 16 Δημοκρατίες της ΕΣΣΔ]. [6] Collapse: The Fall of the Soviet Union, Yale University Press, 2021. [7] Έως τότε οι «εκλογές» είχαν προκαθορισμένα αποτελέσματα. Οι αντιπρόσωποι στο Ανώτατο Σοβιέτ «εκλέγονταν» άνευ αντιπάλου και ο ρόλος τους ήταν να επικυρώνουν τις αποφάσεις του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ένωσης (ΚΚΣΕ). Επί Γκορμπατσόφ πραγματοποιήθηκαν οι πρώτες ελεύθερες εκλογές για το βραχύβιο Κογκρέσο των Λαϊκών Αντιπροσώπων, το οποίο εκείνος ίδρυσε το 1989 και λειτούργησε έως τη διάλυση της ΕΣΣΔ το 1991. Ο Γιέλτσιν κατόρθωσε να κερδίσει μια έδρα στο σώμα αυτό με συντριπτική πλειοψηφία τον Μάρτιο του 1989. (Σ.τ.Μ.) [8] https://tinyurl.com/yh9cszt9 [9] https://tinyurl.com/mrd9asv3 [10] https://tinyurl.com/38rbn5d6

Η μακρά ιστορία της αυτοδιάθεσης της Ουκρανίας

Σύνδεση