Μια σφαγή σαν όλες τις άλλες

Annie Jourdan, Νέα ιστορία της Γαλλικής Επανάστασης, μτφρ. Κώστας Γαγανάκης, επιμ. Ειρήνη Οικονόμου, Πόλις 2023, σελ. 592 Ο ιστορικός διόλου δεν είναι «αναγνώστης» του παρελθόντος και αν αναδιοργανώνει την ιστορία δεν το κάνει σε επίπεδο ιδεών, δυνάμεων, αιτίων ή συστημάτων, αλλά σε εκείνο κάθε χωριστής θανάτωσης. Ρολάν Μπαρτ[1] Χωρίς τον Τρόμο, η Αρετή είναι αδύνατη. Χωρίς την Αρετή, ο Τρόμος δεν έχει νόημα. Μαξιμιλιανός Ροβεσπιέρος Στην εμφατικά νέα ιστορία της Γαλλικής Επανάστασης, ο νεωτερισμός δεν αφορά άγνωστα συμβάντα ή αναθεωρήσεις ρόλων των πρωταγωνιστών της. Εκείνο που κάνει είναι να εξομοιώνει τις ταραχές, τις μηχανορραφίες, τους φατριασμούς και κυρίως τις σφαγές στην περίοδο της «Μεγάλης Τρομοκρατίας», με ανάλογα εμφύλια μακελειά στην Ολλανδία, στο Βέλγιο, στην Ελβετία ή στη βόρειο Αμερική, κατά τις τελευταίες δεκαετίες του 18ου αιώνα, όπως και στην Αγγλία στα μέσα του 17ου. Αφαιρεί έτσι, από αυτή την επανάσταση, το στίγμα ενός ξεσηκωμού που βυθίστηκε σε αιμοδιψείς αγριότητες, αφαιρώντας της όμως, ταυτόχρονα, και την αίγλη του εμβληματικού αγώνα για μια φιλελεύθερη κοινωνία. Με σπουδές αγγλικών και γερμανικών στο πανεπιστήμιο του Μονπελιέ και μακρά παραμονή στο πανεπιστήμιο του Άμστερνταμ, η Αννί Ζουρντάν είχε από την εποχή του διδακτορικού της ασχοληθεί με τα μνημεία της Γαλλικής Επανάστασης. Στη συνέχεια εστιάστηκε σε ορισμένες από τις πιο γνωστές φυσιογνωμίες της, όπως ο Ροβεσπιέρος, η Κυρία ντε Σταλ ή ο Ναπολέων, καθώς και στον ιακωβινισμό στην επαναστατημένη Ολλανδία, μεταξύ 1795-1798. Σε αυτό το πλαίσιο, δημοσίευσε την τελευταία εικοσαετία τουλάχιστον πέντε βιβλία, στα οποία αμφισβητεί, έμμεσα ή άμεσα, τη μοναδικότητα της Γαλλικής Επανάστασης, υπογραμμίζοντας ότι περίοδοι «τρομοκρατίας» υπάρχουν σε όλες τις εμφύλιες συγκρούσεις με φιλόδοξα σχέδια μετασχηματισμού της κοινωνίας. Η Νέα ιστορία της Γαλλικής Επανάστασης δείχνει να αποτελεί, λοιπόν, μια ογκώδη ανακεφαλαίωση προηγούμενων μελετών της. Το πρόβλημα είναι πως η «ανακεφαλαίωση» γίνεται φανερή στις σποραδικές επαναλήψεις των ίδιων επισημάνσεων, όσο και σε μια σχετική αταξία τους. Με την καρατόμηση του Λουδοβίκου ΙΣΤ΄, φερ’ ειπείν, να σημειώνεται σε μία αράδα, θεωρώντας γνωστά τα της δίκης του, για να ακολουθήσει μια ετεροχρονισμένη αναφορά στην έννοια του «απόλυτου εχθρού», του «κακόφημου» νομικού Καρλ Σμιτ, χωρίς περαιτέρω σχόλια (σ. 157). Ή με την καρατόμηση της Αντουανέτας να σημειώνεται εξίσου τηλεγραφικά, ενώ δυο τρία κεφάλαια παρακάτω ξαναβρίσκουμε εν ζωή τη βασίλισσα, να εμπλέκεται σε συνωμοσίες που, προφανώς, είχαν προηγηθεί της εκτέλεσής της. Ανάλογα, ονόματα, δράση και τύχες γνωστών επαναστατών αναμιγνύονται με αναφορές σε δεκάδες δευτερεύοντα πρόσωπα, ενόσω οι συγκρούσεις με τους αντεπαναστάτες εξελίσσονται σε συγκρούσεις εντός των οπαδών της επανάστασης και η βία παίρνει πλέον μορφή γενικευμένης τρομοκρατίας, καθώς, μετά το 1791, όλα τα αντιμαχόμενα μέρη μετέχουν σε αυτήν. Ακόμα, για να δοθεί μια εικόνα των επαναστατικών συγκρούσεων στο σύνολο της Γαλλίας –Μασσαλία, Λυών, Μπορντώ, Νάντη– και των πολεμικών συρράξεων στα σύνορά της, παράλληλα με τις πολυέξοδες εκστρατείες του Ναπολέοντα στην Ιταλία και την Αίγυπτο (οι οποίες θα οδηγήσουν από την περίοδο του Διευθυντηρίου σ’ εκείνη της Υπατείας και την ανάδειξή του σε αυτοκράτορα), χάνεται μια αίσθηση συνέχειας των γεγονότων. Κάτι που ενισχύεται κι από το ότι οι χρονικές αναφορές γίνονται σε όρους «επαναστατικού ημερολογίου», όπως «η 18η Οπωρώδους του έτους V» ή «η 22α Ανθεστηριώνα του έτους VI» κ.ο.κ., χωρίς να διευκρινίζεται ότι πρόκειται για τον Σεπτέμβριο του 1797 ή τον Απρίλιο του 1798, ενώ ο περίφημος «Θερμιδώρ» (μήνας εκτέλεσης του Ροβεσπιέρου, στις 28 Ιουλίου 1794) παραμένει Θερμιδώρ και όχι Φλογιστής, ώστε να κρατηθούν ως Θερμιδωριανοί οι αντίπαλοι του Ροβεσπιέρου και να μη γίνουν Φλογιστές! Ο μεθοδικός αναγνώστης υποχρεώνεται, έτσι, να ανατρέχει στο χρονολόγιο του τέλους (σ. 569-585), για να κατανοεί πότε λαμβάνουν χώρα κάποια γεγονότα, πότε εγκρίνονται σημαντικά νομοθετήματα ή σε ποιες χρονιές αναφέρονται αποσπάσματα ημερολογίων ατόμων της εποχής. Όσο για το κυρίως ζήτημα, τη φύση της «Μεγάλης Τρομοκρατίας» και την ένταξή της στα δεινά ενός «εμφυλίου πολέμου», μπορεί να περιορίζεται στην περίοδο 1792-1793 ή να καλύπτει πολύ ευρύτερο διάστημα. (Τα μακελειά στη Νάντη και την περιοχή της Βανδέας συνεχίστηκαν ως το 1799). Μένει στην κρίση του αναγνώστη, περισσότερο, το αν η εν λόγω περίοδος ξεκινά από τις σφαγές κρατούμενων οπαδών της μοναρχίας τον Σεπτέμβριο του 1792, όταν αυστριακά στρατεύματα εισβάλλουν στα σύνορα και φανατικοί αντιμοναρχικοί σαν τον Ζακ-Ρενέ Εμπέρ (Jacques-René Hébert) ζητούν παντού λαϊκά δικαστήρια και γκιλοτίνες, για να φτάσει ως την πρώτη παλινόρθωση του Λουδοβίκου ΙΗ΄ και τις καρατομήσεις όσων είχαν υπερψηφίσει την καταδίκη του ΙΣΤ΄. Παρά τις τρεις αναφορές στη Χάννα Άρεντ και μία στον Στάθη Καλύβα (σ. 519), περί «επαναστάσεων» και περί «εμφυλίων», η Αννί Ζουρντάν διευκρινίζει, απλώς, ότι «η Τρομοκρατία δεν αποτελεί γαλλική εξαίρεση» (σ. 533). Κύριο μέλημα της συγγραφέως είναι να υιοθετήσει μια αντισυμβατική προσέγγιση, «χειραφετημένη» από τον αναδυόμενο εθνικισμό του 19ου αιώνα, στον οποίο έχουν τις ρίζες τους οι πάμπολλες ιστορίες της Γαλλικής Επανάστασης, από Γάλλους ή άλλης εθνικότητας ιστορικούς. Η πρώτη φράση της, άλλωστε, είναι: «Τίποτε δεν έχει γραφεί οριστικά, στην Ιστορία περισσότερο από αλλού» (σ. 11). Κανείς δεν θα διαφωνούσε με αυτό. Ιδίως αν θυμηθεί τον σαρκασμό του Τζωρτζ Όργουελ για το σοβιετικό καθεστώς: «η Ρωσία είναι μια χώρα με μέλλον, αλλά με ένα απρόβλεπτο παρελθόν»! Οι αντιθέσεις στους κόλπους των επαναστατών υπήρξαν σίγουρα τεράστιες. (Από τους Λυσσαλέους του Εμπέρ, τους Ορεινούς του Μαρά και τους Ιακωβίνους του Ροβεσπιέρου μέχρι τους Γιρονδίνους του Μπρισώ και τους Επιεικείς του Δαντόν ή τους υπέρμαχους μιας συνταγματικής μοναρχίας, σαν τον Μιραμπώ). Και η Γαλλία πέρασε ποικίλες φάσεις επαναστατικής δημοκρατίας, συμβατικής εθνοσυνέλευσης, διευθυντηρίου, υπατείας και αυτοκρατορίας, πριν τις διαδοχικές παλινορθώσεις της μοναρχίας. Δεν γνώρισε, ωστόσο, κεφαλαιώδεις αναθεωρήσεις γεγονότων ή ολικές διαγραφές των ρόλων ορισμένων αγωνιστών, σαν αυτές που ίσχυσαν στη σταλινική Ρωσία. Ιστορικοί που γεννήθηκαν περί το 1789 και έγραψαν σχετικές ιστορίες, όπως ο Ζυλ Μισελέ (Jules Michelet), μπορεί να κρίθηκαν ως δημιουργοί ενός «εθνικού μύθου» για την επανάσταση, δεν κατηγορήθηκαν όμως ως παραχαράκτες της. Ο Φρανσουά-Ωγκύστ Μινιέ (François-Auguste Mignet) για παράδειγμα, τριαντάχρονος το 1824, έγραψε μιαν εξαιρετική δίτομη ιστορία, για τα γεγονότα και τις επαναστατικές ιδέες[2]. Ομοίως ο Ζωρζ Λεφέβρ (Georges Lefebvre), εκατό χρόνια αργότερα, έγραψε ένα κλασικό έργο[3], όπου και η πολιτική ωρίμανση των συλλογικοτήτων ή η αλληλεπίδραση κοινωνικών και οικονομικών φαινομένων καλύπτονται, αλλά και οι αντικρουόμενες μαρτυρίες εξετάζονται αναλυτικά. Με λιγότερη ή περισσότερη ειδημοσύνη, όπως με περισσότερο ή λιγότερο φλογερό ύφος, αυτές οι Ιστορίες δεν άφησαν ασχολίαστο το ευρύτερα επαναστατικό κλίμα του τέλους του 18ου αιώνα, τη σχέση της Γαλλικής Επανάστασης με τον προηγηθέντα πόλεμο για την Αμερικανική Ανεξαρτησία ή τις συνθήκες της διεθνούς πολιτικής κατά την έλευση του Ναπολέοντα. Άρα, όσα επισημαίνει η Αννί Ζουρντάν: για το πώς υπερφαλαγγίστηκαν από τα γεγονότα προοδευτικοί ευγενείς, όπως ο δούκας της Ορλεάνης, ή κληρικοί, όπως ο Ταλλεϋράνδος, οι οποίοι πρωτοστάτησαν στα αρχικά μέτρα εναντίον της φεουδαρχίας και του κλήρου (σ. 65)∙ για γιρονδίνους βουλευτές που δήλωναν έτοιμοι να κάνουν τα πάντα προς αποφυγή του εμφυλίου πολέμου, ενώ ταυτόχρονα τον προκαλούσαν (σ. 178-179)∙ ή για στρατηγούς που, πολεμώντας υπέρ της επανάστασης εντός και εκτός Γαλλίας, λεηλατούσαν και πλούτιζαν ανενδοίαστα (σ. 394), μέχρι που η βοναπαρτική τρομοκρατία πήρε τη θέση της επαναστατικής (σ. 404), έχουν ήδη επισημανθεί και αναλυθεί σε σχετικές μελέτες. «Ο Ναπολέων είδε την Επανάσταση εκφυλισμένη, το λαό κουρασμένο και, πεσμένο χάμω, ένα στέμμα που μπορούσε να το πάρει», έγραφε ο Φ. Μινιέ για το τέλος της περιόδου της Υπατείας[4], ενώ ο Ζ. Λεφέβρ συνοψίζει την ίδια περίοδο με την παρατήρηση: «Θεωρητικά οι τρεις ύπατοι ήταν ίσοι, αλλά ποιος μπορούσε να εξαπατηθεί; Ο Βοναπάρτης τους επισκίασε όλους».[5] Έτσι, πέρα από κάποιες ενδιαφέρουσες αλλά όχι κρίσιμες λεπτομέρειες, όπως η χρήση της φρέσκιας εφεύρεσης του τηλεγράφου στα χρόνια της Συμβατικής, ώστε να επιταχύνει τις επικοινωνίες μεταξύ Παρισιού και Στρασβούργου (σ. 376), το πιο σημαντικό μέρος της Νέας ιστορίας είναι οι τελευταίες πενήντα σελίδες (465-513), με τίτλο: «Εθνικό αφήγημα και επανάσταση». Όπου η συγγραφεύς αντιπαραβάλλει την «τραγωδία» του γαλλικού εμφυλίου με τον βρετανικό εμφύλιο του 17ου αιώνα ή τις λοιπές επαναστάσεις στην Ευρώπη και τον αμερικανικό πόλεμο της ανεξαρτησίας. Για να δείξει, συγκρίνοντας αριθμούς θυμάτων και ποσοστών τους επί του τότε πληθυσμού κάθε χώρας, πόσο αμείλικτες καθίστανται οι σχετικές συρράξεις και πώς καταλήγουν «σε μια επιστροφή στη φυσική κατάσταση: τον πόλεμο όλων εναντίον όλων» (σ. 482). Πολύ ενδιαφέρουσα είναι, επίσης, η σύντομη αναφορά για τις μεταξύ αντιμαχομένων ύβρεις (σ. 492). Οι οποίες στη Γαλλία μένουν στο εγκληματολογικό λεξιλόγιο –«κλέφτης, συμμορίτης, στασιαστής, φατριαστής»–, ενώ στις ΗΠΑ παίρνουν ζωικά χαρακτηριστικά –«αυστριακή λύκαινα, μαϊμού, άγριο κτήνος»– και στις προτεσταντικές χώρες θρησκευτικά – «Αντίχριστοι, υπηρέτες του Σατανά»! Ως προς τις γενικές εκτιμήσεις της, η Ζουρντάν τηρεί πολύ μετρημένη στάση απέναντι σε «καθοδηγητές της τρομοκρατίας», όπως ο Μαρά ή ο Ροβεσπιέρος και η damnatio memoriae την οποία άφησαν. Το ότι ούτε η δολοφονία του ενός ούτε η εκτέλεση του άλλου ανέκοψαν τον εμφύλιο σπαραγμό δείχνει, πράγματι, πως δεν απέρρεε από εκείνους η θέση ότι η εγκαθίδρυση ενός βασιλείου αιώνιας δικαιοσύνης απαιτεί σωρεία θανατώσεων. Αλλά το ότι οδοί Μαρά ή Ροβεσπιέρου υπάρχουν μόνο έξω από το Παρίσι (η μία νότια, στο Ιβρύ, και η άλλη βόρεια, κοντά στο αεροδρόμιο Ντε Γκωλ), κάτι δείχνει επίσης. Τη στιγμή, μάλιστα, που ο Δαντόν έχει στο όνομά του έναν κεντρικό δρόμο του Παρισιού και ο Μιραμπώ μια γέφυρα του Σηκουάνα. Αυτό, βέβαια, δεν εμπόδισε έναν ιστορικό σαν τον Ζαν Μασσέν (Jean Massin) να γράψει μια άκρως εγκωμιαστική βιογραφία του Ροβεσπιέρου[6]. Στη Γαλλία του 1956, με το σταλινικό Κ.Κ.Γ. στο 30%, ο Μασσέν επικροτεί κάθε απόφαση του «αδιάφθορου», ώστε να μη βαλτώσει η Επανάσταση. «Σύμφωνα με τον επαναστατικό νόμο που θα ανακαλύψει ο Λένιν, ένα λαϊκό ξεσήκωμα είναι καταδικασμένο από τη στιγμή που ακινητεί, από τη στιγμή που δεν παίρνει την πρωτοβουλία της επίθεσης», σημειώνει πριν το τέλος[7]. Για να καταλήξει στο ότι: «ο ροβεσπιερισμός είναι η Δημοκρατία, κι αυτές οι δυο λέξεις έχουν απόλυτη συνταύτιση∙ άρα, ανορθώνοντας το ροβεσπιερισμό ανορθώνουμε τη Δημοκρατία»[8]! Πλειοδοτώντας, ο ιστορικός και συνεργάτης της εφημερίδας Αυγή Τάσος Βουρνάς εξηγούσε στον πρόλογο της μετάφρασης: «Ο λαός κυβερνιέται με τον ορθό λόγο και οι εχθροί του με τον φόβο. Καταδαμάστε λοιπόν με τον φόβο τους εχθρούς της ελευθερίας και θα δικαιωθείτε σαν θεμελιωτές της δημοκρατίας. Η Επαναστατική Κυβέρνηση είναι η δικτατορία της ελευθερίας πάνω στην τυραννία».[9] Η μετρημένη στάση της Ζουρντάν δεν φτάνει σε τέτοιες εξάρσεις. Περιορίζεται να επισημάνει ότι, συχνά, πολλές λαϊκές δίκες κατέληγαν σε αθωωτικές αποφάσεις κι ότι ο Ροβεσπιέρος ελεεινολογούσε τους ανώφελους σκοτωμούς. Τελικά, αυτό που αποκομίζει ο αναγνώστης είναι πως δεν υπήρξε μία επανάσταση, αλλά μάλλον πολλές: επανάσταση των γραφειοκρατών εναντίον των διοικητικών δομών του Παλαιού Καθεστώτος, των ιδιοκτητών γης και των αστών καταναλωτών εναντίον της αγροτικής μεταρρύθμισης, των πόλεων εναντίον της επαρχίας και της επαρχίας εναντίον των πόλεων ή, ακόμα, και των Κελτών εναντίον των Φράγκων, οι οποίοι είχαν αποτελέσει τη γαλλική αριστοκρατία από την εποχή των Μεροβιγγείων. Αντιφατικά και συχνά αλληλοεπικαλυπτόμενα, αυτά τα κινήματα, καίτοι έφεραν άφθονη αιματοχυσία, δεν παρήγαγαν οριστικό κοινωνικό μετασχηματισμό ούτε σημαντικό «εκσυγχρονισμό», ούτε καν πολιτικές αλλαγές διαρκείας. Το τοπίο της πολιτικής και της κοινωνίας στη Γαλλία του 1815 έμοιαζε πολύ με εκείνο του 1789. Πλην, όμως, ο κόσμος είχε γευθεί την κατάσταση της μη ελέω θεού βασιλείας και το δικαίωμα στην ελεύθερη έκφραση. Χωρίς το 1789 δεν θα ερχόταν το 1830 και οι μέρες του Ιουλίου ή το 1848 – η χρονιά των αντιμοναρχικών ξεσηκωμών σε όλη την Ευρώπη. Η «άνοιξη των λαών», όπως χαρακτηρίστηκε, υποκίνησε καλλιτεχνικά ρεύματα σαν τον ρομαντισμό και κοινωνικές θεωρίες σαν τον μαρξισμό, από τη Σικελία ως τη Δανία κι από την Ισπανία ως την Πολωνία, για να προωθηθούν οι ιδέες της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας και του έθνους-κράτους. Όπως γράφει και ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος στην Ιστορία του ευρωπαϊκού πνεύματος[10], «το διάστημα της θερμιδοριανής περιόδου έγινε ο πρόλογος της αστικής κοινωνίας. (…) Τότε ακριβώς άρχισε να αποκρυσταλλώνεται η αστική κοινωνία της Γαλλίας, η οποία αποτέλεσε πρότυπο των πιο πολλών χωρών της ηπειρωτικής Ευρώπης»[11]. Αλλά τότε επίσης, κατά τον Κανελλόπουλο, αποκρυσταλλώθηκε και η τάση ριζικής ανατροπής αυτής της κοινωνίας, με τον πρώιμο κομμουνισμό του Φρανσουά-Νοέλ Μπαμπέφ (François-Noël Babeuf), πρόδρομο των Μπολσεβίκων ως προς τις αρχές της απόλυτης ισότητας κι ενός καθεστώτος «αμετακίνητου σαν τον παράδεισο»[12]. Για τον ενδιαφερόμενο γι’ αυτή την περίοδο αναγνώστη, η «παλιά» Ιστορία του Κανελλόπουλου περιέχει πολύ πιο διεισδυτικά σχόλια για τον Ροβεσπιέρο ή τον Μαρά, αλλά και για σοφά και μετριοπαθή πνεύματα, όπως κατεξοχήν ο Κοντορσέ. Θαυμαστό για την εκπληκτική ευρυμάθεια του συγγραφέα, το βιβλίο του, επιπλέον, δεν περιέχει τις ενοχλητικές αβλεψίες της μετάφρασης του έργου της Αννί Ζουρντάν. Όπου, παρά τον έγκριτο εκδοτικό οίκο, εμφανίζεται μεταξύ άλλων ένα μεγαλοπρεπές «κλείσιμο των προαναφερθέντων εταιρειών» (σ. 332) και μια διαρκής αβεβαιότητα για την ορθογραφία της «συνωμοσίας» και των «συνωμοτών», αφού στο 50% των αναφορών τους γράφονται ως «συνομωσία» και «συνομώτες», ενίοτε μέσα στην ίδια σελίδα (π.χ. σ. 512). [1] Roland Barthes, Michelet, éd. du Seuil, 1954, σ. 66. [2] F. A. Mignet, Ιστορία της Γαλλικής Επανάστασης, μεταφρασμένη και υπομνηματισμένη με συγκινητική επιμέλεια από τον Γιάννη Κουτσόγλου, εκδ. Περικλής Πετρακόπουλος, χ.χ. [3] George Lefebvre, Η Γαλλική Επανάσταση (πρώτη έκδοση 1939), μτφρ. Σπύρος Μαρκέτος, ΜΙΕΤ 2004. [4] Ό.π., τ. 2, σ. 208. [5] Ό.π., σ. 597. [6] Βλ. Ζαν Μασσέν, Ροβεσπιέρος, μτφρ. Μ. Γαρίδης, πρόλογος Τάσου Βουρνά, Πυξίδα 1957. [7] Ό.π., σ. 369. [8] Ό.π., σ. 375. [9] Ό.π., σ. 11 – η έμφαση του Τάσου Βουρνά. [10] Ιστορία του ευρωπαϊκού πνεύματος, τρίτο μέρος, γραμμένο στα τέλη της δεκαετίας του 1960, τόμος 13, Η Γαλλική Επανάσταση και οι πρωταγωνιστές της, εκδόσεις Δ.Ο.Λ. 2010. [11] Ό.π., σ. 330. [12] Ό.π., σ. 342.

Μια σφαγή σαν όλες τις άλλες

Σύνδεση