Το έγκλημα ως θεϊκή αποστολή

Χάμιντ Αμπντελσάμαντ, Ο ισλαμικός φασισμός. Μια αναλυτική προσέγγιση, μτφρ. Γιώτα Λαγουδάκου, Καστανιώτης 2022, σελ. 213 Η μάχη για τον Θεό είναι μια προσπάθεια να πληρωθεί το κενό που εγκατέστησε στην καρδιά της κοινωνίας ο ρασιοναλισμός της επιστήμης.Κάρεν Άρμστρονγκ, Ο εμπόλεμος θεός (2002) Ένα τυπικό γνώρισμα των ολοκληρωτισμών είναι να καταστέλλουν αγρίως τυχόν εξεγέρσεις∙ ένα δεύτερο είναι να γεννιούνται από τέτοιες. Η «άνοιξη της Πράγας» και η «Αραβική άνοιξη» το επιβεβαιώνουν αντίστοιχα. Αυτό, βέβαια, δεν ταυτίζει κάθε ολοκληρωτισμό με κάθε άλλον. Το αίτημα στην Τσεχοσλοβακία του 1968 ήταν «Σοσιαλισμός με ανθρώπινο πρόσωπο»∙ τα σοβιετικά τανκς το έπνιξαν στο αίμα. Το αίτημα στην Αίγυπτο του 2011 ήταν «Ο λαός θέλει να πέσει το διεφθαρμένο καθεστώς»∙ οι αιματοχυσίες έφεραν εκλογές τον επόμενο χρόνο και την άνοδο της «Μουσουλμανικής Αδελφότητας» στην εξουσία. Έμβλημα της Αδελφότητας όμως, από την ίδρυσή της το 1928, παρέμενε: «Ο Αλλάχ είναι ο στόχος μας, το Κοράνι είναι το Σύνταγμα, ο Προφήτης ο ηγέτης, η Τζιχάντ ο δρόμος μας, ο θάνατος για χάρη του Αλλάχ η επιθυμία μας». Συνεπώς, ούτε όλες οι εξεγέρσεις ταυτίζονται. Το αίτημα για «Ελευθερία και Δικαιοσύνη» ενάντια σ’ ένα καθεστώς «ζόφου και παρακμής», όπως κατά κανόνα καταγγέλλουν οι εξεγερμένοι, μπορεί να ακούγεται θετικά σε φιλελεύθερα άτομα, αλλά τα επαναστατικά συνθήματα δεν συνοψίζουν πάντα αληθινές προθέσεις. Το «Ελευθερία, Ισότητα, Αδελφότητα», που κατήργησε τους βασιλείς στη Γαλλία, έφερε έναν αυτοκράτορα και εκατό χρόνια ταραχών, πριν επιτευχθεί η δημοκρατία ενός état laïc – ενός θρησκευτικά ουδέτερου κράτους. Το «Όλη η εξουσία στα σοβιέτ», που κατήργησε τους τσάρους στη Ρωσία, έφερε εβδομήντα χρόνια ολοκληρωτισμού κι έπειτα μια κίβδηλη δημοκρατία, μ’ επικεφαλής έναν πρόεδρο-τσάρο. Όλα αυτά, σε χώρες όπου είχαν ανθίσει ιδέες περί συνταγματικής βασιλείας και αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας. Με τη Ρωσία της Μεγάλης Αικατερίνης να έχει φλερτάρει με τους Εγκυκλοπαιδιστές ή τη Γερμανία του Μεγάλου Φρειδερίκου με τον κοσμοπολιτισμό του Λέσινγκ και τον Διαφωτισμό –την περίφημη Aufklärung– του Καντ. Αλλά, ακόμα κι εκεί, το «Τεσσεράμισι χρόνια αγώνα ενάντια στο ψέμα, τη βλακεία και τη δειλία» που ο Χίτλερ ήθελε να κάνει τίτλο του βιβλίου του, πριν καταλήξει στο Ο αγών μου, έπεισε το ένα τρίτο των Γερμανών να τον ψηφίσουν το 1933, για να βρεθούν στον χειρότερο ολοκληρωτισμό όλων των εποχών. Όσο για το σύστημα του «ηγετικού κράτους» κι όλη την εξουσία στα χέρια του Ηγέτη που υπηρετεί τα λαϊκά και εθνικά συμφέροντα, όπως το εισηγούνταν ο Χίτλερ, είχε πραγματωθεί στην Ιταλία του Μουσολίνι το 1922, μετά την αμφίβολης μαζικότητας «Πορεία προς τη Ρώμη». Με άλλα λόγια, χώρες που γνώρισαν ένα σύγχρονο κράτος ή, τουλάχιστον, ανέδειξαν φιλελεύθερους στοχαστές (σαν τον Λούχο Μπρεντάνο ή τον Βάλτερ Ράτεναου, για τη Γερμανία, σαν τον Τσέζαρε Μπεκκαρία ή τον Κάρλο Κατανέο, για την Ιταλία, και σαν τον Βησσαρίωνα Μπελίνσκι ή τον Αλεξάντερ Χέρτσεν, για τη Ρωσία), δεν έμειναν απρόσβλητες από ολοκληρωτισμούς. Στη Γαλλία άλλωστε, παρά τον Σαιν-Σιμόν, τον Αλεξίς ντε Τοκβίλ ή τον Μπενζαμέν Κονστάν, ιδρύθηκε η μήτρα του αντισημιτισμού και του φασισμού το 1898, με την Action Française‎ και τον Σαρλ Μωρράς. Μόνο η Αγγλία εκτέθηκε μ’ έναν Όσβαλντ Μόσλι όλο-όλο, αφού ο από τον 17ο αιώνα φιλελευθερισμός της (από τον Τόμας Χομπς ως τον Άνταμ Σμιθ ή τον Ουίλιαμ Γκλάντστοουν / Γλάδστωνα) υποχρέωσε τη «Βρετανική Ένωση Φασιστών» να περάσει πολύ σύντομα από την πολιτική επιρροή στη γελοιοποίηση. Όταν αυτά συντελούνται στον ευρύτερο ευρωπαϊκό χώρο, στις μουσουλμανικές κοινωνίες, που μόνο μεταξύ θεοκρατίας και απολυταρχίας –μουλάδων, σουλτάνων και δικτατόρων ή ισόβιων προέδρων– κινήθηκαν, είναι μάλλον αδύνατο να ανθίσουν δημοκρατικοί θεσμοί, πίσω από οποιαδήποτε συνθήματα, κινήματα και εξεγέρσεις. «Ημέρες οργής», συμπλοκές με την αστυνομία και εμφύλιες συρράξεις ξεσπούν εύκολα, ενώ εξίσου εύκολα εμφανίζονται φιλόδοξοι στρατιωτικοί ή πολιτικοί με δυτικές επιδράσεις. Για να εγκαθιδρυθούν νέες απολυταρχίες, εντέλει, ίδιες ή χειρότερες εκείνων τις οποίες κατήργησαν. Ούτε οι μάζες ούτε η πολιτική ελίτ αυτών των χωρών δεν καταφέρνουν να προωθήσουν δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις ή να αντιτάξουν στη δυτική δημοκρατία μια δική τους εναλλακτική. Όταν υπάρχουν εκσυγχρονιστικές προθέσεις, όπως στην περίπτωση του Νάσερ, η ηθική τραγωδία των ηγετών γίνεται ακόμα πιο αξιολύπητη. Κι όταν η επίκληση είναι ενάντια στην εκκοσμίκευση της κοινωνίας και την επάνοδο στη Σαρία και τους θεόπνευστους νόμους που καθορίζουν κάθε πτυχή της ζωής του μουσουλμάνου, όπως στην περίπτωση του Χομεϊνί, τότε επαληθεύεται η έννοια της ιστορίας μακράς διάρκειας (η «longue durée») του Μπρωντέλ. Ανέγγιχτος από περιστασιακά γεγονότα (από την «histoire événementielle»), ο ενθουσιασμός των οπαδών μετατρέπεται σε κίνδυνο για την υπόλοιπη ανθρωπότητα. Σε αυτό το πλαίσιο αναπτύσσει τις απόψεις του ο Χάμιτ Αμπντελσάμαντ, ως προς τις ομοιότητες του σύγχρονου ισλαμισμού με τον φασισμό του 20ού αιώνα. Στα πρώτα κεφάλαια συγκρίνει τα δομικά τους στοιχεία, για να προχωρήσει σε ιστορικές αναφορές, στις έμμεσες ή και άμεσες συνδέσεις του αραβικού αντισημιτισμού με τον εθνικοσοσιαλιστικό, μέχρι να φτάσει στον Οσάμα Μπιν Λάντεν, την Τζιχάντ και την «πορνοτοπία» του μουσουλμανικού παραδείσου. Προς το τέλος, παραθέτει πέντε πολύ ενδιαφέρουσες και αισιόδοξες περιπτώσεις νέων που κατάφεραν να βγουν από τις θρησκευτικές τους καθηλώσεις, για να κλείσει εκθέτοντας τον κίνδυνο του ισλαμικού φασισμού. Mε τις πολυπληθείς μουσουλμανικές κοινότητες στην Ευρώπη να βυσσοδομούν, αλλά και την ελπίδα να εξαλειφθεί κάποτε η προθυμία των πιστών να θυσιάζονται για έναν «ουράνιο αυτοκράτορα», όπως οι ιάπωνες καμικάζι έκαναν για τον δικό τους. Δεν βρίσκω πολύ πιθανό να πιάσει στον μουσουλμανικό κόσμο η σοφή ρήση του Μπέρτραντ Ράσελ: «Δεν θα πέθαινα ποτέ για τις ιδέες μου γιατί μπορεί να είναι εσφαλμένες». Γι’ αυτό και οι επισημάνσεις του Αμπντελσάμαντ παραμένουν διαρκώς επίκαιρες. Γι’ αυτό, επίσης, το βιβλίο του έτυχε θερμής υποδοχής. Δεν έχουν άδικο, ωστόσο, ορισμένοι κριτικοί οι οποίοι θεωρούν ότι ο όρος «ισλαμικός φασισμός» δεν διαθέτει επιστημονική εγκυρότητα. Ο φασισμός αποτέλεσε ιδεολογία ανανέωσης και υποστήριξε τον μοντερνισμό στην αρχιτεκτονική και την τέχνη, ενώ ο ισλαμισμός ονειρεύεται την επάνοδο σε μια χρυσή εποχή της μουσουλμανικής κοινότητας, με τη Σαρία να διατηρεί ένα φυλετικό απαρτχάιντ κι ένα φετίχ με τις παρθένες. Αλλά, από την άλλη μεριά, η μέχρι θανάτου αφοσίωση στον χαρισματικό ηγέτη, η κατάπνιξη της παραμικρής αντίρρησης, ο αντισημιτισμός, η παραστρατιωτική οργάνωση και η διαρκής επαγρύπνηση απέναντι σε δόλιους εχθρούς, θυμίζουν πολλά από τον μουσολινικό φασισμό ή τον ναζισμό και την Γκεστάπο. Εξάλλου, ο όρος «ισλαμικός φασισμός» είχε ήδη χρησιμοποιηθεί το 1933, με αφορμή την ίδρυση του Πακιστάν. Σίγουρα, ο κάθε ολοκληρωτισμός σημαδεύεται από τα ιδιαίτερα πολιτισμικά χαρακτηριστικά του χώρου όπου γεννήθηκε, χωρίς να ταυτίζεται με άλλους. Για τα θύματα των ολοκληρωτισμών, όμως, αυτό έχει μικρή σημασία. Αν ως πολωνός αξιωματικός δεχθείς μια σφαίρα στο σβέρκο, στο δάσος του Κατύν, αν ως ουκρανός Εβραίος εκτελεστείς με πολυβόλο ανά ομάδες των δέκα, στο Μπάμπι Γιαρ, αν ως αμερικανός δημοσιογράφος αποκεφαλιστείς ενώ σε βιντεοσκοπούν σε μιαν έρημο του Πακιστάν, ή αν ως νεαρή μουσουλμάνα ξυλοκοπηθείς μέχρι θανάτου από την αστυνομία ηθών της Τεχεράνης επειδή δεν φορούσες σωστά τη μαντίλα σου, διόλου δεν σε ενδιαφέρει το κατά πόσο ο δολοφονικός φασισμός είναι κόκκινος, μαύρος ή πράσινος. Εντούτοις, αν κάποιος κάψει την Πεντάτευχο μπρος σε πρεσβεία του Ισραήλ, τις ινδουϊστικές Βέδες μπρος σε πρεσβεία της Ινδίας ή το «Τάο-τε-κινγκ» –το Ιερό βιβλίο του Ταοϊσμού– μπρος σε πρεσβεία της Κίνας, δεν κινδυνεύει να κυνηγηθεί από μαινόμενα πλήθη Ισραηλινών, Ινδών ή Κινέζων, για να τον ξεκάνουν. Αντίθετα, το κάψιμο του Κορανίου μπρος σε πρεσβεία οποιασδήποτε μουσουλμανικής χώρας, της εξευρωπαϊζόμενης Τουρκίας συμπεριλαμβανομένης, επαληθεύει πάραυτα την υπέροχη παραδοξολογία: «Αποκεφαλίστε όποιον ισχυρίζεται πως το Ισλάμ είναι θρησκεία βίας»! Η πολιτική ορθότητα επιβάλλει, ασφαλώς, να μη διασκεδάζουμε με τέτοιες παραδοξολογίες και καταδικάζει την ισλαμοφοβία σαν μια εκδοχή ρατσισμού. Αν, όμως, έχεις γράψει ένα μυθιστόρημα με τίτλο Σατανικοί Στίχοι, το 1988, και το 2022, μετά από δεκαετίες προφυλάξεων, βρεθείς ακρωτηριασμένος και ημίτυφλος, εξαιτίας της φετφά που εξέδωσε το 1989 εναντίον σου ένας Αγιατολάχ με έφεση στη λογοτεχνική κριτική ανάλογη του Αντρέι Ζντάνοφ, το να είσαι ισλαμοφοβικός μάλλον δεν συνιστά δείγμα ρατσιστικής προκατάληψης. Εξοικειωμένοι να σκοτώνουν και πρόθυμοι να πεθάνουν, οι φανατικοί οπαδοί του Αλλάχ δείχνουν μια επιθυμία για θάνατο που τείνει στην ακολασία. «Viva la muerte» ήταν άλλωστε και το σύνθημα των οπαδών του Φράνκο, όταν ξεκινούσε ο ισπανικός εμφύλιος. Με το γνωστό επεισόδιο του φαλαγγίτη Χοσέ Μιλάν-Αστρέ να φωνάζει στον Μιγκέλ ντε Ουναμούνο: «Κάτω η διανόηση, ζήτω ο θάνατος» κι ένα ακροατήριο φαλαγγιτών να χειροκροτεί ενθουσιωδώς. Αλλά οι φανατικοί Καθολικοί, Ορθόδοξοι, Εβραίοι ή Προτεστάντες, έχουν πλέον απολέσει το θρησκευτικό τους μένος. Κάποια δύστυχη Μαρία Πουζόλ ήταν η τελευταία που κατηγορήθηκε κι εκτελέστηκε σαν μάγισσα, στη Βαρκελώνη του 1767. Προοδεύει ο πολιτισμός, άραγε; Στις αρχές του 20ού αιώνα, ένας υπάλληλος του γραφείου ευρεσιτεχνιών στις ΗΠΑ θεωρούσε πως σύντομα θα έχανε τη δουλειά του, αφού είχαν εφευρεθεί τα πάντα. Σήμερα, τα ψυγεία παραγγέλνουν μόνα τους τις εξαντλούμενες προμήθειες. Μετά τη βιομηχανική επανάσταση, οι τεχνικές πρόοδοι δεν έπαψαν να επιταχύνονται ιλιγγιωδώς. Στην ανθρώπινη ψυχολογία, όμως, τα πράγματα παρουσιάζονται πιο σύνθετα και, με μια έννοια, ευτυχώς. Αλλιώς δεν θα χαιρόμασταν τα έργα του Σαίξπηρ ή τις τραγωδίες του Σοφοκλή, ο Μισέλ Μπιτόρ θα είχε καταργήσει τον Ντίκενς ή τον Μπαλζάκ και ο Σένμπεργκ τον Μότσαρτ ή τον Βιβάλντι, όπως τα κινητά τηλέφωνα αχρήστευσαν τους τηλεφωνικούς θαλάμους και πολλές λαπαροσκοπήσεις τις ανοιχτές εγχειρίσεις. Με το να εξακολουθεί να εξάπτει αισθητικές συγκινήσεις η αρχαία ποίηση, η μουσική του μπαρόκ ή η ιμπρεσιονιστική ζωγραφική, εξακολουθούν να εξάπτονται και άλλα αισθήματα παρωχημένων εποχών. Προπάντων το αίσθημα του ανήκειν σε μια κοινότητα, με τη ζωή να έχει εκεί απόλυτο νόημα και αξία, αντίθετα στο αίσθημα μοναξιάς και παράλογου που έφερε η νεωτερικότητα – ό,τι ο Αλμπέρ Καμύ εξέθετε στον Μύθο του Σισύφου το 1942. Πολύ νωρίτερα, στο μυθιστόρημά του Δύσκολοι Καιροί (1854), ο Ντίκενς παρουσίαζε τη βιομηχανική πόλη σαν κόλαση και τον χρησιμοθηρικό ρασιοναλισμό καταστρεπτικό για την ανθρώπινη προσωπικότητα, ενώ οι ρομαντικοί ποιητές αποκήρυσσαν τα «σατανικά εργοστάσια» και οι ζωγράφοι του «προραφαηλιτισμού» αναζητούσαν το δέος με το οποίο οι μεσαιωνικοί ζωγράφοι αφιερώνονταν στην τέχνη τους. Αλλά οι ευρωπαίοι αντιδραστικοί μέμφονταν ένα «κακό» που έφερνε ο δικός τους πολιτισμός. Νιώθοντας καταπιεσμένοι από τις κοσμικές κυβερνήσεις τους, νοσταλγούσαν μια ειδυλλιακή κι αναλλοίωτη από τη βιομηχανική ανάπτυξη ύπαιθρο, βδελύσσονταν τον «απομαγευμένο» κόσμο κι επεδίωκαν να τον αλλάξουν πριν τους αλλοτριώσει περισσότερο. Το κακό με τους αντιδραστικούς του αραβικού κόσμου είναι ότι έχουν επιπλέον λόγους να αναθεματίζουν τη νεωτερικότητα. Εκτός του ότι στέρησε την ύπαρξη από απόλυτες αξίες, προέρχεται κι από έναν πολιτισμό ο οποίος επέτρεψε την εξάπλωση της αποικιοκρατίας και κατέβαλε δικές τους παλιές δόξες: την κραταιά οθωμανική αυτοκρατορία, που πριν πέντε αιώνες είχε φτάσει να πολιορκεί τη Βιέννη, ή τα χαλιφάτα της χρυσής εποχής του Ισλάμ, μεταξύ 8ου και 14ου αιώνα, τα οποία κάλυπταν όλη τη βόρειο Αφρική, από την Περσία ως την Ιβηρική. Με τζαμιά να κοσμούν πόλεις και χωριά ή τον «Οίκο της Σοφίας», στη Βαγδάτη, να συγκεντρώνει σε αραβικές μεταφράσεις τα κείμενα του αρχαίου κόσμου, πολύ πριν εμφανιστούν πανεπιστήμια στη Δύση. Η αφοσίωση στη μουσουλμανική πίστη και η νοσταλγία ενός ένδοξου Ισλάμ συνοδεύονται, έτσι, από μιαν αίσθηση ταπείνωσης. Καίτοι οι επινοήσεις της δυτικής τεχνολογίας έδωσαν τεράστια αξία στα υπεδάφη παλιών χαλιφάτων, πλούσια σε πετρέλαιο, και οι πρόοδοι της δυτικής ιατρικής επιτρέπουν στις μουσουλμανικές οικογένειες να πολλαπλασιάζονται ταχύτερα από τις δυτικές, όπου η επαγγελματική ζωή των γυναικών αποτρέπει συνεχείς εγκυμοσύνες. Στην αναπόληση της παλιάς υπεροχής, λοιπόν, προστίθεται μια διάθεση εκδίκησης κι ένας φονταμενταλισμός που εννοεί να σαρώσει τα πάντα, για να κυριεύσει ξανά τον κόσμο στο όνομα του Θεού. Με τους ισλαμιστές της Βρετανίας ή της Γαλλίας να καλούν τους πιστούς να καταστρέψουν τις δυτικές δημοκρατίες (δεσμευμένες στην ελευθερία του λόγου), για να εγκαθιδρύσουν ένα ισλαμικό κράτος στην Ευρώπη. «Όταν κανείς επιτρέπει στους σαλαφιστές κήρυκες να κάνουν δημοσίως αντιδημοκρατικά και αντιουμανιστικά κηρύγματα μίσους», γράφει ο Αμπντελσάμαντ (σ. 183), «δεν πρέπει μετά να απορεί που αυτά τα μηνύματα καταλήγουν αργά ή γρήγορα στη βία. Η εκρηκτική ύλη έχει εμφυτευτεί στο μυαλό και στην καρδιά των νεαρών μουσουλμάνων, πολύ πριν ένα τρένο, μια χριστουγεννιάτικη αγορά ή μια Συναγωγή τιναχτεί στον αέρα». Κι όπως σημειώνει παρακάτω (σ. 204), «σήμερα είναι πιο εύκολο παρά ποτέ να πείσει κανείς ένα νεαρό μουσουλμάνο ότι μια τρομοκρατική επίθεση αυτοκτονίας είναι η καλύτερη πράξη που μπορεί να κάνει στη ζωή του». Ο Χομεϊνί ήταν πεπεισμένος ότι η επανάστασή του είχε χαρακτήρα εξέγερσης ενάντια στον ρασιοναλιστικό πραγματισμό του σύγχρονου κόσμου, όχι μόνο ενάντια σ’ έναν διεφθαρμένο Σάχη και το κοσμικό καθεστώς που επέβαλλε με αστυνομικά μέτρα. Για να προσηλυτίζει οπαδούς, όμως, ο Χομεϊνί μοίραζε μαγνητοφωνημένα τα κηρύγματά του∙ δεν περίμενε να ψιθυρίζονται μεταξύ πιστών ή να εκφωνούνται από στεντόρειους μουεζίνηδες. Και το κράτος που άφησε επιδιώκει να διατηρεί την ισχύ του με πυρηνικά όπλα. Παράδοξος συμφυρμός δυτικής τεχνολογίας και αντιλήψεων του 7ου αιώνα. Στην ίδια εναντίωση προς τον υλισμό και τη ματαιότητα των δυτικών κοινωνιών, εξάλλου, συμφύρονται και οπαδοί του σουφισμού ή οπαδοί του κομμουνισμού, φιλόσοφοι της μετανεωτερικότητας και νοσταλγοί του Μουσολίνι ή του Χίτλερ. Οι αρετές της ανεκτικότητας και του σεβασμού στον άνθρωπο, οι οποίες χαρακτήρισαν τον σύγχρονο πολιτισμό στις καλύτερες στιγμές του, δεν παύουν να κινδυνεύουν κάτω από κάθε μορφή ανασφάλειας και βλακείας. Οι ισλαμιστές δεν «νοσταλγούν» με μια χροιά μελαγχολίας, όπως οι ρομαντικοί∙ εννοούν να βυθίσουν τον κόσμο στο αίμα, για να αναβιώσουν μια μεσαιωνική φρίκη, εξιδανικεύοντάς την. Ως γνωστόν, η νοσταλγία δεν είναι πια αυτό που ήταν κάποτε.

Το έγκλημα ως θεϊκή αποστολή

Σύνδεση