Τίμοθυ Σνάιντερ: Ιστορικός του ολοκληρωτισμού, υπέρμαχος της δημοκρατίας

Timothy Snyder, Bloodlands: Europe between Hitler and Stalin (New York: Basic Books, 2010). Αιματοβαμμένες χώρες. Η Ευρώπη μεταξύ Χίτλερ και Στάλιν, Παπαδόπουλος, 2017. Timothy Snyder, The Road to Unfreedom: Russia, Europe, America (New York: Crown, 2018). Ο δρόμος προς την Ανελευθερία. Ρωσία - Ευρώπη - Αμερική, Παπαδόπουλος, 2018. Timothy Snyder, On Tyranny: Twenty Lessons from the Twentieth Century (New York: Crown, 2017). Απέναντι στην τυραννία. 10 μαθήματα από τον 20ό αιώνα, Παπαδόπουλος, 2017. Ο Τίμοθυ Σνάιντερ περιγράφει τον εαυτό του ως «ιστορικό των πολιτικών θηριωδιών». Διακεκριμένος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Γέιλ και ένας από τους πιο επιφανείς διανοούμενους στις Ηνωμένες Πολιτείες, τα βιβλία του Σνάιντερ αποτελούν υποχρεωτικά αναγνώσματα για τους φοιτητές της Ευρωπαϊκής Iστορίας. Ως συγγραφέας πολλών έργων, περιλαμβανομένου του Αιματοβαμμένες χώρες: Η Ευρώπη μεταξύ Χίτλερ και Στάλιν, ο συγγραφέας έχει διακριθεί και βραβευτεί για την έρευνά του. Η ιστορική γνώση του Σνάιντερ τον καθιστά κατεξοχήν αρμόδιο να σχολιάζει τις σύγχρονες εκφράσεις του φασισμού, του αυταρχισμού, της πολιτικής βίας και της γενοκτονίας. Γιατί θα πρέπει να ασχοληθούν οι Έλληνες με το έργο του Τίμοθυ Σνάιντερ; Διότι οι Έλληνες έχουν βιώσει τις μορφές κρατικής βίας που αναλύει ο Σνάιντερ στο έργο του, βία που έχει εξαλείψει ολόκληρες κοινότητες και ιστορίες. Οι μορφές κρατικής βίας που περιγράφει ο Σνάιντερ –κατοχή, εκτοπισμός, εθνοκάθαρση και γενοκτονία– αποτελούν κομμάτι και της ελληνικής εμπειρίας. Η ουκρανική απάντηση στην εισβολή της Ρωσίας πρέπει να αφορά και τους Έλληνες. Όταν η Ρωσία εισέβαλε στην Ουκρανία και προσπάθησε να προσαρτήσει εδάφη, οι Ουκρανοί είπαν «Όχι» και προέβαλαν σθεναρή αντίσταση. Αυτό το δοκίμιο για το έργο του Τίμοθυ Σνάιντερ είναι δομημένο γύρω από ορισμένες κύριες ιδέες που εκφράζουν διαφορετικά κείμενά του. 1. Η Ουκρανία έχει ιστορική σημασία Στις Αιματοβαμμένες χώρες ο Σνάιντερ περιγράφει τη μεγαλύτερη δημογραφική καταστροφή στην ιστορία της Δύσης. Σε ένα σχετικά μικρό μέρος του κόσμου, και σε σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα μεταξύ 1933-1945, σκοτώθηκαν περίπου δεκατέσσερα εκατομμύρια άνθρωποι. Ο τόπος της μαζικής βίας που αποκαλεί «αιματοβαμμένες χώρες» εκτεινόταν από την κεντρική Πολωνία έως τη δυτική Ρωσία, με την Ουκρανία, την Λευκορωσία και τις Βαλτικές χώρες στο ενδιάμεσο. Αυτοί οι θάνατοι αμάχων συνέβησαν ενώ ήταν στην εξουσία ο Χίτλερ και ο Στάλιν. Ο Σνάιντερ γράφει: «Κατά την περίοδο της εδραίωσης του εθνικοσοσιαλισμού και του σταλινισμού (1933-1938), της από κοινού γερμανοσοβιετικής κατοχής της Πολωνίας (1939-1941), και στη συνέχεια του γερμανοσοβιετικού πολέμου (1941-1945), ποτέ άλλοτε στην Ιστορία αυτή η περιοχή δεν γνώρισε τέτοιου είδους μαζική βία. Τα θύματα ήταν κυρίως Εβραίοι, Λευκορώσοι, Ουκρανοί, Πολωνοί, Ρώσοι, πολίτες των Βαλτικών χωρών και ιθαγενείς αυτών των περιοχών. … Ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος υπήρξε ο φονικότερος στην Ιστορία, και περίπου οι μισοί από τους στρατιώτες που χάθηκαν σε όλα τα πεδία μάχης σε ολόκληρο τον κόσμο πέθαναν εκεί, στη συγκεκριμένη περιοχή, στις “αιματοβαμμένες χώρες”. Ωστόσο, ούτε ένας από τα δεκατέσσερα εκατομμύρια που δολοφονήθηκαν δεν ήταν στρατιώτης εν ενεργεία. Οι περισσότεροι ήταν γυναίκες, παιδιά και ηλικιωμένοι· κανένας δεν οπλοφορούσε· πολλοί είχαν στερηθεί τα υπάρχοντά τους, ακόμη και τα ρούχα τους»[1]. Η ιστορία των αιματοβαμμένων χωρών είναι ιδιαίτερα επίκαιρη σήμερα αφού η εσκεμμένη στοχοποίηση αμάχων είναι ένα από τα πιο ξεχωριστά χαρακτηριστικά της εισβολής της Ρωσίας στην Ουκρανία. Όπως εξηγεί ο Σνάιντερ: «Οι μαζικές δολοφονίες του εικοστού αιώνα έχουν μεγαλύτερο ηθικό βάρος για τον εικοστό πρώτο». Πριν από τις 24 Φεβρουαρίου 2023, πολλοί στη Δύση γνώριζαν ελάχιστα για την ιστορία αυτής της περιοχής ή για το γεγονός ότι η Ουκρανία ήταν το χειρότερο μέρος να ζει κανείς μεταξύ 1933 και 1945. Γράφει: «Κατά την περίοδο που ο Στάλιν και ο Χίτλερ ήταν στην εξουσία, περισσότεροι άνθρωποι σκοτώθηκαν στην Ουκρανία από οπουδήποτε αλλού στις “αιματοβαμμένες χώρες”, είτε στην Ευρώπη είτε στον κόσμο»[2]. Αν και ο Στάλιν και ο Χίτλερ είχαν διαφορετικές ιδεολογίες και οράματα για το μέλλον, τα δύο καθεστώτα αλληλεπικαλύπτονταν και αλληλεπιδρούσαν στα εδάφη των χωρών του αίματος. Για παράδειγμα, ο Σνάιντερ δείχνει πως τόσο ο Χίτλερ όσο και ο Στάλιν χρησιμοποίησαν την τροφή ως όπλο. Η κύρια μέθοδος εσκεμμένης θανάτωσης στις αιματοβαμμένες χώρες ήταν ο λιμός. Περισσότεροι άνθρωποι λιμοκτονούσαν στην Ευρώπη στα μέσα του 20ού αιώνα από όσους εκτελέστηκαν ή δολοφονήθηκαν στους θαλάμους αερίων. Και οι δύο δικτάτορες ήθελαν να ελέγξουν το εύφορο γεωργικό έδαφος της Ουκρανίας και οδήγησαν εκατομμύρια στον λιμό ώστε να το επιτύχουν. Στη Ρωσία του Πούτιν –όπου η αλήθεια έχει τεθεί εκτός νόμου– είναι παράνομο να συγκρίνει κανείς τα δύο δολοφονικά καθεστώτα, του Χίτλερ και του Στάλιν. Ωστόσο τα δύο καθεστώτα εισέβαλαν στην Πολωνία από κοινού ως σύμμαχοι το 1939 και οι αξιωματικοί των ναζί θαύμαζαν τη σοβιετική αποτελεσματικότητα στις μαζικές εκτοπίσεις. Πρόσφατα, ασκήθηκε ποινική δίωξη εναντίον ενός Ρώσου πολίτη, ο οποίος ανέφερε σε μια ανάρτηση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ότι η Ναζιστική Γερμανία και η Σοβιετική Ένωση εισέβαλαν στην Πολωνία, επειδή είναι «κακό να προσβάλει κανείς τη μνήμη του νικηφόρου έθνους».[3] Η Ρωσική Ομοσπονδία δεν έχει αντιμετωπίσει την κληρονομιά του σταλινισμού. Στον ίδιο τον Σνάιντερ η Ρωσική κυβέρνηση έχει επιβάλλει κυρώσεις δύο φορές. Σήμερα, πολλοί διαφορετικοί άνθρωποι σχολιάζουν τη σημασία της Ουκρανίας. Εξέχουσες πολιτικές προσωπικότητες στη Ρωσία, τις ΗΠΑ και την Ουκρανία έχουν δηλώσει ότι το μέλλον του κόσμου εξαρτάται από την Ουκρανία. Ο Σνάιντερ μας υπενθυμίζει ότι αυτό ίσχυε και στον εικοστό αιώνα. Είναι ένας από τους λίγους επιστήμονες που διδάσκουν μαθήματα αφιερωμένα εξ ολοκλήρου στην ιστορία της Ουκρανίας. Αξίζει να αναγνωριστεί η συμβολή του Πανεπιστημίου του Γέιλ που μετέτρεψε το προπτυχιακό μάθημα The Making of Modern Ukraine [Η δημιουργία της Σύγχρονης Ουκρανίας] σε ανοιχτό μάθημα προσβάσιμο από το κοινό. Όλες οι διαλέξεις που έδωσε ο Σνάιντερ το φθινόπωρο του 2022 έχουν αναρτηθεί στο διαδίκτυο και έχουν συγκεντρώσει εκατομμύρια προβολές. Αποτελούν μια εξαιρετικά πολύτιμη πηγή. Ο Σνάιντερ επισημαίνει ότι «η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται, όμως διδάσκει»[4]. Η Ιστορία είναι απαραίτητη γιατί μας βοηθάει να αναγνωρίζουμε πιθανά μοτίβα. Σήμερα γινόμαστε μάρτυρες εγκλημάτων που νομίζαμε ότι δεν θα βλέπαμε ποτέ ξανά στον εικοστό πρώτο αιώνα, καθώς αποκαλύπτονται θάλαμοι βασανιστηρίων, εκτελέσεις αμάχων και λάκκοι με πτώματα στα κατεχόμενα από τη Ρωσία ουκρανικά εδάφη. Η Ρωσία προσπάθησε να στερήσει από τον κόσμο τροφή που προέρχεται από την Ουκρανία, απειλώντας να προκαλέσει λιμό στον παγκόσμιο Νότο. Το μοτίβο επαναλαμβάνεται. 2. Οι ιδέες στην ιστορία έχουν σημασία Επειδή πιστεύει ότι οι ιδέες έχουν σημασία στην Iστορία ο Σνάιντερ εφιστά την προσοχή στο ενδιαφέρον που επιδεικνύει ο Βλαντίμιρ Πούτιν για τον συγγραφέα Ιβάν Ιλίν.[5] Στο βιβλίο του Ο δρόμος προς την Ανελευθερία. Ρωσία - Ευρώπη - Αμερική, ο Σνάιντερ αναλύει την ισχυρή επιρροή που είχαν τα γραπτά του Ιλίν στον Πούτιν. Ο Ιλίν πέθανε το 1954, ένα χρόνο μετά τον Στάλιν, και κηδεύτηκε στην Ελβετία. Ο Πούτιν είχε τόση εμμονή με τις ιδέες του Ιλίν που οργάνωσε την μετακομιδή και ταφή των λειψάνων του στη Μόσχα το 2005. Δώρισε ακόμη και στους δημόσιους υπαλλήλους της Ρωσίας και στα μέλη του κόμματός του «Ενωμένη Ρωσία» μια συλλογή από τα γραπτά του Ιλίν. Ακολουθώντας το παράδειγμά του, οι πολιτικοί ηγέτες της Ρωσίας παραθέτουν τακτικά αποφθέγματα του Ιλίν.[6] Γεννημένος σε μια οικογένεια ευγενών στη Ρωσική αυτοκρατορία το 1883, ο Ιλίν αντιτάχθηκε στην κατάληψη της εξουσίας από τους Μπολσεβίκους το 1917. Τάχθηκε υπέρ της χρήσης βίαιων μεθόδων εναντίον της Οκτωβριανής Επανάστασης και υποστήριξε τον Λευκό Στρατό κατά τον εμφύλιο πόλεμο του 1917-1922. Μετά την ήττα των αντιπάλων των μπολσεβίκων και την εγκαθίδρυση της Σοβιετικής Ένωσης το 1922, ο Ιλίν εγκατέλειψε τη Ρωσία και εγκαταστάθηκε στην Ευρώπη, όπου συνέχισε να υποστηρίζει «έναν χριστιανικό φασισμό που προοριζόταν να κατανικήσει τον μπολσεβικισμό».[7] Κατά το διάστημα των δεκαετιών που πέρασε ο Ιλίν στην εξορία, προσελκύσθηκε από τον ευρωπαϊκό φασισμό και έγινε θαυμαστής των φασιστών ηγετών Μπενίτο Μουσολίνι και Αδόλφου Χίτλερ. Ο Ιλίν πίστευε σε έναν χριστιανικό φασισμό που απαιτούσε την εξάλειψη των εχθρών του Θεού. Πίστευε ότι η Ρωσία θα αναδυόταν ως χριστιανοφασιστικό έθνος μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης. Πιο συγκεκριμένα, ο Ιλίν πίστευε στη σπουδαιότητα του φασίστα ηγέτη, «του λυτρωτή» που ενσάρκωνε τους ιερούς δεσμούς μεταξύ του εθνικού ηγέτη και του λαού του. Ο Σνάιντερ λέει πως σύμφωνα με τον Ιλίν: «ο λυτρωτής θα ελέγχει όλες τις εκτελεστικές, νομοθετικές και δικαστικές εξουσίες και θα διοικεί τις ένοπλες δυνάμεις. … Η Ρωσία θα είναι ένα ενιαίο συγκεντρωτικό κράτος χωρίς ομοσπονδιακούς περιορισμούς. … Η αρχή της δημοκρατίας είναι η ανεύθυνη ανθρώπινη μονάδα και ως εκ τούτου οι πολιτικές συνήθειες που προκαλούν και συντηρούν τη συλλογική αγάπη των Ρώσων για τον λυτρωτή τους θα πρέπει να υπερβαίνουν την ατομικότητα».[8] Όπως οι φασίστες της εποχής του, ο Ιλίν ασπάστηκε τη λατρεία του ηγέτη. Ο Τίμοθυ Σνάιντερ κατά την επίσκεψή του στον Πρόεδρο Βολοντίμιρ Ζελένσκι στο Κίεβο τον Νοέμβριο 2022. Γραφείο Ουκρανικής Προεδρίας. Η θεωρία του Ιλίν που τοποθετούσε τον «λυτρωτή» μόνον και πάνω από την κοινωνία αποδείχθηκε πολύ ελκυστική για έναν αυταρχικό ηγέτη όπως ο Πούτιν. Πρώην σοβιετικοί πράκτορες ασφαλείας όπως ο Πούτιν, για τους οποίους η Δύση αντιπροσωπεύει το μεγάλο κακό που ευθύνεται για όλα τα δεινά της Ρωσίας, ταυτίζονται και με άλλα στοιχεία της θεωρίας του Ιλίν. Σύμφωνα με τον Ιλίν, ο κομμουνισμός αντιπροσώπευε μια ξένη επιβολή, «που επιβλήθηκε στην αθώα Ρωσία από την παρηκμασμένη Δύση».[9] Ο Ιλίν καταδίκαζε συνεχώς τη Δύση, με τον διεφθαρμένο ατομικισμό, τις μικρομεσαίες τάξεις και με την φαύλη κοινωνία των πολιτών και την ιδιωτική της ζωή. Εξύψωνε τη Ρωσία ως το αντίθετο της Δύσης – αδιάφθορη, αθώα, αγνή, δίκαιη και παθούσα. Για τον Ιλίν, η Ρωσία πολεμούσε πάντα σε αμυντικούς πολέμους επειδή πάντα είχε εχθρούς. Η Ρωσία δεν ήταν ποτέ επιτιθέμενη, αλλά μάλλον «το θύμα ενός “ηπειρωτικού αποκλεισμού” από την Ευρώπη. … Η Ρωσία δεν κάνει ποτέ λάθος· το κακό μπορεί να γίνει μόνο εναντίον της Ρωσίας».[10] Κατηγορούσε τους ξένους για τον κομμουνισμό. Όπως οι φασίστες στοχαστές της εποχής του, ο Ιλίν πίστευε ότι το έθνος αποτελούσε έναν οργανισμό. Ο Σνάιντερ εξηγεί: «Ποιος ανήκε στον ρωσικό οργανισμό δεν ήταν κάτι που αποφάσιζε το άτομο, όπως τα κύτταρα δεν αποφασίζουν αν ανήκουν σε ένα σώμα. Η ρωσική κουλτούρα, έγραψε ο Ιλίν, έφερνε αυτόματα “αδελφική ένωση” όπου εκτεινόταν η ρωσική ισχύς. Ο Ιλίν αναφερόταν στους “Ουκρανούς” εντός εισαγωγικών, επειδή αρνιόταν την ξεχωριστή ύπαρξή τους εκτός του ρωσικού οργανισμού. Όποιος μιλούσε για την Ουκρανία ήταν θανάσιμος εχθρός της Ρωσίας».[11] Αυτή η άρνηση της ύπαρξης της Ουκρανίας είχε μακρά ιστορία στη Ρωσία. Το Τσαρικό διάταγμα του 1863 ανέφερε ότι «η ουκρανική γλώσσα δεν υπήρξε ποτέ, δεν υπάρχει και δεν θα υπάρξει ποτέ». Ο Ιλίν και οι οπαδοί του ενστερνίζονται με έντονο τρόπο την αποικιακή αυτή κληρονομιά. 3. Ο πόλεμος της Ρωσίας στην Ουκρανία είναι γενοκτονικός Ο Σνάιντερ χαρακτηρίζει την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία ως «έναν καταστροφικό γενοκτονικό πόλεμο» εφιστώντας την προσοχή στη γενοκτονική ρητορική και πρακτική. Υπογραμμίζει πολλά στοιχεία αυτού του γενοκτονικού πολέμου: την εσκεμμένη στοχοποίηση των αμάχων, τις μαζικές εκτοπίσεις, τη δολοφονία εθνικών ελίτ και την εσκεμμένη καταστροφή των υποδομών προκειμένου οι Ουκρανοί να μείνουν χωρίς πρόσβαση σε νερό και ηλεκτρισμό. Όπως εξηγεί, η Δύση πρέπει οπωσδήποτε να υποστηρίξει την Ουκρανία προκειμένου «να σταματήσει η θηριωδία. Η ρωσική κατοχή είναι γενοκτονική. Όπου οι Ουκρανοί ανακτούν εδάφη, σώζουν ζωές και αποκαθιστούν την αρχή ότι οι άνθρωποι έχουν το δικαίωμα να μην βασανίζονται, να μην απελαύνονται και να μην δολοφονούνται». Οι Ρώσοι δεν προσπαθούν απλώς να ελέγξουν το έδαφος μιας χώρας, αλλά να καταστρέψουν ένα έθνος και να αλλοιώσουν την κοινωνία που ζει σε αυτό. Οι άνθρωποι πίσω από τις ρωσικές γραμμές απελαύνονται. Δημοσιογράφοι και τοπικοί δήμαρχοι έχουν εξαφανιστεί. Το Κρεμλίνο θεωρεί την Ουκρανία τεχνητό κράτος στο οποίο μπορεί να κυριαρχήσει μόλις εξαλειφθεί η μικρή ελίτ του. Οι Ουκρανοί αντιστέκονται στην ρωσική επιθετικότητα επειδή αντιλαμβάνονται ότι τα κίνητρα των Ρώσων είναι να καταστρέψουν το έθνος τους. Οι Ουκρανοί δεν ενδιαφέρονται για το τι λένε οι Αμερικανοί «ρεαλιστές», για τα πλεονεκτήματα των Μεγάλων Δυνάμεων και την αδυναμία των μικρών κρατών (ενώ παραλείπουν να αιτιολογήσουν το γεγονός ότι οι Μεγάλες Δυνάμεις έχουν χάσει πολλούς πολέμους από μικρά κράτη). Για τους Ουκρανούς που έχουν βιώσει το Ιρπίν και την Μπούτσα, αυτός ο πόλεμος είναι μια υπαρξιακή σύγκρουση. Κανείς δεν θα έπρεπε να κάνει τόσα όσα έκαναν οι Ουκρανοί για να αναγνωριστούν ως έθνος, αλλά αποτελούν πλέον μέρος του εθνικού χάρτη της Ευρώπης και αυτό δεν μπορεί να αναιρεθεί. Οι Ευρωπαίοι δεν πρόκειται να ξεχάσουν ποτέ ξανά την Ουκρανία. Η ιδέα ότι η Ουκρανία δεν είναι χώρα έχει χαθεί για πάντα. 4. Η Ρωσία είναι φασιστική και σχιζοφασιστική «Πρέπει να το πούμε. Η Ρωσία είναι φασιστική»[12]. Αυτός ήταν ο τίτλος του άρθρου του Σνάιντερ που δημοσιεύτηκε στους The New York Times τον Μάιο του 2022 με το οποίο υποστήριζε ότι «η σημερινή Ρωσία πληροί τα περισσότερα από τα κριτήρια που εφαρμόζουν οι μελετητές [στον φασισμό]. Χαρακτηρίζεται από την προσωπολατρία για τον μοναδικό ηγέτη Βλαντίμιρ Πούτιν. Έχει μια λατρεία για τους νεκρούς την οποία ανέπτυξε γύρω από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Έχει τον μύθο μιας περασμένης χρυσής εποχής αυτοκρατορικού μεγαλείου, που θα αποκατασταθεί από έναν πόλεμο θεραπευτικής βίας – τον δολοφονικό πόλεμο στην Ουκρανία». Ο φασισμός περιλαμβάνει μαζική προπαγάνδα που είναι πανταχού παρούσα στη Ρωσία. Ο Σνάιντερ ισχυρίζεται πως ένας χρονοταξιδιώτης από τη δεκαετία του 1930 θα αναγνώριζε εύκολα τη Ρωσία ως φασιστική εφόσον πληροί τόσο πολλά από τα κριτήρια. Ο ναζιστής στοχαστής Καρλ Σμιτ έγραψε ότι η φασιστική πολιτική ξεκινά με τον ορισμό του εχθρού. Όπως ο Στάλιν πριν από αυτόν, ο Πούτιν έχει αναγνωρίσει τους εχθρούς του ως φασίστες και τους έχει απανθρωποποιήσει. Έχει ορίσει την αιώνια απειλή από τη Δύση και οτιδήποτε «αντιρωσικό» ως φασισμό.[13] Η Δύση αποτελεί απειλή για τη Ρωσία λόγω της ίδιας της ύπαρξής της. Σύμφωνα με την κοσμοθεωρία του Πούτιν, η πλουραλιστική και δημοκρατική Δύση αντιπροσωπεύει έναν κόσμο που δεν θα έπρεπε να υπάρχει. Ο Σνάιντερ αναγνωρίζει «ένα νέο είδος φασισμού» που αποκαλεί «σχιζοφασισμό: οι πραγματικοί φασίστες αποκαλούν τους αντιπάλους τους “φασίστες”, κατηγορούν τους Εβραίους για το Ολοκαύτωμα και χρησιμοποιούν τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο ως επιχείρημα για άσκηση περισσότερης βίας».[14] Η ορολογία λειτουργεί αποδίδοντας ευθύνες για φασιστικές ενέργειες σε άλλους. Η λέξη φασισμός ισχύει μόνο για την άλλη πλευρά. Οι Ρώσοι προπαγανδιστές χρησιμοποιούν τον όρο φασισμός εναντίον των αντιπάλων τους με μεγάλη επιτυχία επειδή ο όρος είναι πολύ βαθιά ριζωμένος στη Ρωσία. Η ίδια τεχνική χρησιμοποιείται επίσης και για τη διατήρηση του μύθου της ρωσικής αθωότητας. Η λατρεία της αθωότητας δημιουργεί μια τάξη ανθρώπων που πιστεύουν ότι έχουν πάντα δίκιο. Ο εχθρός είναι φασίστας, άρα η Ρωσία δεν μπορεί να είναι φασιστική. Η Ρωσία δεν φέρει καμία ηθική ευθύνη γιατί η Ρωσία είναι αθώα και επομένως καλή. Μέσω σχιζοφασιστικών πρακτικών στην κρατική προπαγάνδα και της χρήσης νόμων για την ιστορική μνήμη που επιβάλλουν τη δική του ερμηνεία της ιστορίας, ο Πούτιν προβάλλει τον μύθο πως ό,τι κι αν κάνουν οι Ρώσοι είναι αθώοι. Παρά το γεγονός ότι η Ρωσία σήμερα παρουσιάζει πολλά χαρακτηριστικά ενός φασιστικού κράτους, πολλοί διστάζουν να προσδιορίσουν τη Ρωσία ως φασιστική επειδή η Σοβιετική Ένωση νίκησε τον φασισμό. Ωστόσο, η ομοιότητα με τον φασισμό του 20ού αιώνα είναι εντυπωσιακή. Όπως σημειώνει ο Σνάιντερ, «η αντίληψη για την εξωτερική πολιτική του υπουργού Εξωτερικών Λαβρόφ, που επικαλέστηκε για να δικαιολογήσει την εισβολή στην Ουκρανία [το 2014], επανέλαβε την αρχή ότι ένα κράτος δικαιούται να παρέμβει για να προστατεύσει οποιονδήποτε ορίζει ως μέλος της κουλτούρας του. Αυτό ήταν το επιχείρημα που είχε χρησιμοποιήσει ο Χίτλερ για την προσάρτηση της Αυστρίας, τη διχοτόμηση της Τσεχοσλοβακίας και την εισβολή στην Πολωνία το 1938 και το 1939, και το επιχείρημα που είχε χρησιμοποιήσει ο Στάλιν όταν εισέβαλε στην Πολωνία το 1939 και όταν προσάρτησε την Εσθονία, τη Λετονία και τη Λιθουανία το 1940».[15] Η Ρωσία χρειάζεται ένα μη φασιστικό και μη αυτοκρατορικό αφήγημα. Το σχήμα της αυτοκρατορίας δεν συνάδει με το σχήμα της δημοκρατίας. Ένας από τους λόγους για τους οποίους η Ρωσία πρέπει να χάσει αυτόν τον πόλεμο στην Ουκρανία είναι ότι η ήττα θα επιτρέψει στη Ρωσία να επανεξετάσει τους αυτοκρατορικούς και φασιστικούς μύθους που κατέστησαν δυνατό τον πόλεμο. Αν κερδίσει η Ρωσία, τότε αυτό το φασιστικό αφήγημα θα συνεχιστεί για άλλη μια γενιά. 5. Ο πόλεμος τελειώνει με τη νίκη των Ουκρανών Για χρόνια, οι δυτικοί ηγέτες υπέθεταν ότι ο Βλαντίμιρ Πούτιν ήταν ένας λογικός τακτικιστής, αντιθέτως όμως η εισβολή του στην Ουκρανία αποκάλυψε ότι είναι ιδεολόγος. Συγκεκριμένες ιδέες και μια συγκεκριμένη κοσμοθεωρία τον οδήγησαν στον πόλεμο. Ο Πούτιν πιστεύει ότι η Ρωσία πρέπει να ελέγχει την Ουκρανία. Πιστεύει ότι η Ουκρανία δεν υπάρχει ως κυρίαρχο έθνος. Πιστεύει ότι η Ρωσία είναι μια χώρα με μια μεγάλη αποστολή και βλέπει τον εαυτό του ως τον μεγάλο λυτρωτή – έναν ήρωα που καθήκον του είναι να διορθώσει έναν διαλυμένο κόσμο όπου η Ρωσία και η Ουκρανία έχουν διαχωριστεί. Ο Πούτιν κάνει λάθος για τον εαυτό του και για την Ουκρανία, αλλά θα τιμωρεί βάναυσα τους Ουκρανούς μέχρι να αποδεχθούν την δική του εκδοχή για την πραγματικότητα. Οι ρωσικές επιθέσεις σε πολυκατοικίες, δίκτυα ύδρευσης και ηλεκτρικής ενέργειας και άλλες μη στρατιωτικές υποδομές έχουν σκοπό την τιμωρία των Ουκρανών για την αντίστασή τους. Για τον Πούτιν, η ουκρανική εθνότητα ισοδυναμεί με τον ναζισμό και όσοι αντιτίθενται στα ρωσικά σχέδια για την καταστροφή της Ουκρανίας είναι Ναζί και φασίστες. Σύμφωνα με τον Σνάιντερ, οι Ουκρανοί βοηθούν τους Δυτικούς να εκτιμήσουν την αξία των δημοκρατιών τους και τη σημασία της ανάληψης κινδύνων προκειμένου να υπερασπιστούν τη δημοκρατία. Αν ο Ζελένσκι είχε εγκαταλείψει το Κίεβο και αν οι Ουκρανοί δεν είχαν αντισταθεί, ο κόσμος θα γινόταν πολύ πιο φτωχός. Ο Σνάιντερ θεωρεί ότι οι Ουκρανοί μας έκαναν ένα πολύτιμο δώρο. Μας αγόρασαν χρόνο. Μας έδωσαν τη δυνατότητα να σκεφτούμε το μέλλον μας και τον κόσμο όπως θα έπρεπε να είναι. Αν δεν είχαν αντισταθεί, τότε όλοι θα ήμασταν πιο κυνικοί, αυτάρεσκοι και δειλοί. Η Ευρώπη δεν θα είχε την ευκαιρία να οικοδομήσει το ηθικό της μέλλον με βάση την αρχή της αντίστασης στον ιμπεριαλισμό και την αποικιοκρατία. Οι Αμερικανοί δεν θα είχαν την ευκαιρία να ενωθούν πίσω από ένα υπερκομματικό ζήτημα. Τα τελευταία χρόνια η δημοκρατία υποχωρεί. Για πολλούς που ζουν σε μια δημοκρατία, το παράδειγμα της Ουκρανίας αποτελεί μια εκ νέου αφύπνιση. Η Ουκρανία πρέπει να νικήσει, όχι μόνο για εκείνην αλλά και για όλη τη Δύση. Ο μόνος τρόπος για να τερματιστεί η βία είναι η νίκη της Ουκρανίας. Εάν οι Ουκρανοί δεν κερδίσουν τον πόλεμο, τότε η επίθεση του Πούτιν θα συνεχιστεί σε νέα εδάφη και με νέα θύματα. Ρώσοι αξιωματούχοι έχουν αρχίσει να μιλούν για αποναζιστικοποίηση της Πολωνίας και του Καζακστάν. Εάν η Ρωσία νικήσει στην Ουκρανία, τότε οι εισβολές και οι προσαρτήσεις θα κανονικοποιηθούν και θα νομιμοποιηθούν στην παγκόσμια πολιτική. Εάν ο Πούτιν πετύχει στην Ουκρανία, η αποικιακή βία θα γίνει αποδεκτή. Ή θα είμαστε ελεύθεροι και ασφαλείς ή θα πεθάνουμε κάτω από την τυραννία. «Εάν νικήσει η Ρωσία», προειδοποιεί ο Σνάιντερ, «θα είναι μια παρηγοριά για τους φασίστες σε όλο τον κόσμο. … Εάν δεν νικήσει η Ουκρανία, αναμένουμε να ζήσουμε δεκαετίες σκότους».[16] 6. Οι ελεύθεροι άνθρωποι απαιτούν την αλήθεια Στο βιβλίο του Απέναντι στην τυραννία. 10 μαθήματα από τον 20ό αιώνα, ο Σνάιντερ περιλαμβάνει στα μαθήματά του ότι κάποιος πρέπει να «πιστεύει στην αλήθεια». Εξηγεί: «Υποτασσόμαστε στην τυραννία όταν απαρνιόμαστε τη διαφορά μεταξύ αυτού που θέλουμε να ακούσουμε και αυτού που ισχύει στην πραγματικότητα».[17] Ο πιο γρήγορος τρόπος να σκοτώσεις τη δημοκρατία είναι να ξεφορτωθείς τα γεγονότα. Οι αντιφρονούντες του κομμουνισμού είχαν παρατηρήσει με διορατικό τρόπο ότι τα ψέματα είχαν κανονικοποιηθεί στις κοινωνίες τους και υπογράμμιζαν τη σημασία της αντίστασης στα κρατικά ψεύδη και στην προπαγάνδα. Οι μυθοπλασίες μεταβάλλουν τον χαρακτήρα της πολιτικής και των πολιτικών συζητήσεων. Σήμερα, η ρωσική προπαγάνδα εξαπλώνεται παγκοσμίως και το Κρεμλίνο μετατρέπει σε έγκλημα την αληθινή απόδοση της ιστορίας. Το 1939, η Σοβιετική Ένωση συμμάχησε με τη ναζιστική Γερμανία και οι δύο χώρες εισέβαλαν ταυτόχρονα στην Πολωνία. Ωστόσο, συνιστά ποινικό αδίκημα για τους πολίτες της Ρωσικής Ομοσπονδίας να ισχυρίζονται ότι ο Στάλιν φέρει εν μέρει ευθύνη για τον πόλεμο. Για τους Ρώσους, όπως γράφει ο Σνάιντερ, «το βασικό γεγονός ότι ο Στάλιν διευκόλυνε τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο συμμαχώντας με τον Χίτλερ πρέπει να είναι ανείπωτο και αδιανόητο».[18] Αυτοί που επέμεναν ότι η αλήθεια δεν είχε σημασία ήταν οι φασίστες: «Οι φασίστες απεχθάνονταν τις μικρές αλήθειες της καθημερινής ύπαρξης, λάτρευαν τα συνθήματα που ηχούσαν σαν μια νέα θρησκεία και προτιμούσαν τους δημιουργικούς μύθους από την ιστορία ή τη δημοσιογραφία. Χρησιμοποίησαν τα νέα μέσα, που τότε ήταν το ραδιόφωνο, για να δημιουργήσουν μια προπαγανδιστική τυμπανοκρουσία που ξυπνούσε συναισθήματα πριν οι άνθρωποι προλάβουν να εξακριβώσουν τα γεγονότα. Και τώρα, όπως και τότε, πολλοί άνθρωποι μπέρδευαν την πίστη σε έναν τρομακτικά κίβδηλο ηγέτη με την αλήθεια για τον κόσμο που όλοι μοιραζόμαστε. Η μετα-αλήθεια είναι ο προ-φασισμός».[19] Ο σύγχρονος μεταμοντέρνος κίνδυνος σε πολλές δημοκρατίες είναι η πεποίθηση ότι δεν υπάρχει αλήθεια, ότι κάθε πληροφορία αποτελεί γνώμη. Ο Σνάιντερ προειδοποιεί ότι οι πολίτες υπονομεύουν τη δημοκρατία τους με το να υποστηρίζουν ότι οι πληροφορίες «είναι γνώμη». Όσοι απορρίπτουν την πραγματικότητα και αρνούνται τα γεγονότα ελκύονται από τον αυταρχισμό: «Το να αρνούμαστε τα γεγονότα σημαίνει να απαρνιόμαστε την ελευθερία. Αν τίποτα δεν είναι αληθινό, τότε κανείς δεν μπορεί να ασκήσει κριτική στην εξουσία, γιατί δεν υπάρχει κανένα έρεισμα για να το πράξει».[20] Για τον Σνάιντερ, το νόημα της ελευθερίας του λόγου είναι ότι επιτρέπει στον ομιλητή να λέει επικίνδυνες αλήθειες. Η ουσία της ελευθερίας του λόγου και ο λόγος για τον οποίο είναι τόσο ουσιαστική για τη δημοκρατία είναι επειδή δίνει τη δυνατότητα στους πολίτες να εκφράζουν την αλήθεια στην εξουσία. Ο Σνάιντερ προειδοποιεί ότι οι δημοκρατίες κινδυνεύουν επειδή χάνεται η αντικειμενικότητα. Οι ελεύθεροι άνθρωποι χρειάζονται αλήθεια και πραγματικότητα, γιατί μόνο με την αλήθεια οι πολίτες μπορούν να αμφισβητήσουν όσους είναι πιο ισχυροί. Μόνο με αλήθεια και πραγματικότητα μπορεί να φανταστεί κανείς ένα διαφορετικό και καλύτερο μέλλον. Ο Σνάιντερ τάσσεται υπέρ πολιτικών που υποστηρίζουν την πραγματικότητα και δίνουν αξία στην αλήθεια. Ειδικότερα, θεωρεί ότι η τοπική δημοσιογραφία και το ερευνητικό ρεπορτάζ είναι απαραίτητα για τη δημοκρατία και ότι πρέπει να ανακατευθυνθούν οι επενδύσεις από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης στην τοπική δημοσιογραφία. Οι αλγόριθμοι των μέσων κοινωνικής δικτύωσης πρέπει να αλλάξουν ώστε να δοθεί προτεραιότητα στην τοπική ερευνητική δημοσιογραφία. Οι δημοκρατίες πρέπει να ευνοούν την ανάπτυξη ελεύθερων ανθρώπων δίνοντας αξία στην αλήθεια και την πραγματικότητα. 7. Η δημοκρατία δεν είναι αυτονόητη Οι άνθρωποι ευημερούν και ευδοκιμούν όταν είναι ελεύθεροι. Οι δημοκρατίες –η ιδέα ότι θα κυβερνάει ο λαός– δεν είναι τέλειες, αλλά μπορούν να γίνουν καλύτερες ή χειρότερες. Οι εναλλακτικές λύσεις της δημοκρατίας στον πραγματικό κόσμο είναι πολύ χειρότερες. Ως ιστορικός, ο Τίμοθυ Σνάιντερ έχει μελετήσει την καταγωγή του ολοκληρωτισμού στην Ευρώπη και τους τρόπους με τους οποίους οι δημοκρατίες είχαν ανατραπεί από τους φασίστες ηγέτες. Υπογραμμίζει αυτό που έγραψαν οι αρχαίοι φιλόσοφοι για την τυραννία: «Ο Αριστοτέλης προειδοποιούσε ότι η ανισότητα προκαλεί αστάθεια, ενώ ο Πλάτωνας πίστευε ότι οι δημαγωγοί εκμεταλλεύονται την ελευθερία του λόγου για να εδραιώσουν την τυραννία τους».[21] Ο Σνάιντερ παραπέμπει στους Έλληνες –ιδιαίτερα τον Αριστοτέλη και τον Θουκυδίδη– που αντιπαρέβαλαν τη δημοκρατία με την «ολιγαρχία» ή «την εξουσία των ολίγων».[22] Η οικονομική ανισότητα μπορεί εύκολα να υπονομεύσει τη δημοκρατία. Ο Σνάιντερ κατηγορεί τους Αμερικανούς και τους Ευρωπαίους για αυτό το οποίο αποκαλεί «πολιτική του αναπόφευκτου» που επικράτησε μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης το 1991. Αυτή η πολιτική του αναπόφευκτου ήταν θριαμβευτική και αυτάρεσκη και αντιμετώπιζε την δημοκρατία ως δεδομένη. Στην αμερικανική εκδοχή της πολιτικής του αναπόφευκτου, η ελεύθερη αγορά εγγυάται ένα καλύτερο μέλλον. Ο καπιταλισμός θα φέρει τη δημοκρατία. Αυτή η ιδεολογία της ελεύθερης αγοράς έκανε πολλούς στη Δύση να αποδεχθούν την χειραγώγησή τους από εταιρείες και αλγόριθμους των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Όλα θα πάνε καλά στο τέλος· θα υπάρξει αίσιο τέλος· οι μεγαλύτερες εξωτερικές δυνάμεις του καπιταλισμού θα φέρουν αναπόφευκτα τη δημοκρατία. Αυτά είναι ψέματα, λέει ο Σνάιντερ. Αν οι άνθρωποι θέλουν να είναι ελεύθεροι, τότε πρέπει να επιτύχουν τη δική τους ελευθερία. Όταν οι άνθρωποι εκχωρούν την ελευθερία τους στην αγορά, αυτό δημιουργεί ριζική ανισότητα που εμποδίζει την κινητικότητα σε μια δημοκρατική κοινωνία. Υπάρχει μια τάση στη Δύση να ορίζεται η ελευθερία με αρνητικούς όρους. Για παράδειγμα, ελευθερία είναι η απουσία καταπίεσης. Ωστόσο, ο Σνάιντερ πιστεύει ότι ο ελεύθερος άνθρωπος είναι θετική έννοια και όχι αρνητική. Η ελευθερία έχει να κάνει με την ικανότητα ενός ατόμου να κρίνει τον κόσμο όπως είναι και όπως θα έπρεπε να είναι. Για τον Σνάιντερ η δημοκρατία πρέπει να νοείται περισσότερο ως ρήμα παρά ως ουσιαστικό. Η δημοκρατία είναι αγώνας, και όσοι επιθυμούν να ζήσουν σε ένα δημοκρατικό σύστημα πρέπει να αποδείξουν την αφοσίωσή τους σε αυτό. Η δημοκρατία δεν δημιουργείται αναπόφευκτα από εξωτερικές δυνάμεις όπως η ελεύθερη αγορά. Ο καπιταλισμός μπορεί να συνάδει με τη δημοκρατία, αλλά δεν φέρνει την δημοκρατία. Οι άνθρωποι που προσδοκούν να έχουν δημοκρατία πρέπει να αναλάβουν την ευθύνη για την οικοδόμηση και τη διατήρησή της. Σίγουρα η δημοκρατία είναι ατελής. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, για παράδειγμα, οι γυναίκες και οι Αφροαμερικανοί έπρεπε να αγωνιστούν προκειμένου να συμπεριληφθούν ως ίσοι πολίτες στο πολίτευμα. Για τον Σνάιντερ, αυτού του είδους ο αγώνας και η αυτοδιόρθωση είναι θεμελιώδεις για τη δημοκρατία. Σήμερα, μια μη δημοκρατία (Ρωσία) πολεμάει για να καταστρέψει μια δημοκρατία (Ουκρανία). Όλοι υπέθεσαν ότι η Ουκρανία θα κατέρρεε μπροστά στην εχθρική εισβολή της Ρωσίας. Πολλοί στη Δύση ήταν πεπεισμένοι ότι οι Ουκρανοί δεν θα αντιστέκονταν ή ότι ο Ουκρανός πρόεδρος Βολοντίμιρ Ζελένσκι θα εγκατέλειπε τη χώρα. Γιατί αυτή η κυνική πεποίθηση ήταν τόσο διαδεδομένη στις δυτικές δημοκρατίες; Ο Σνάιντερ πιστεύει ότι ο λόγος έγκειται στο γεγονός ότι πολλοί πολίτες που ζουν σε δημοκρατίες έχουν χάσει την πίστη τους στην ιδέα ότι η δημοκρατία είναι κάτι για το οποίο αξίζει κανείς να παλέψει και να πεθάνει. Κάποτε αποτελούσε κοινή πεποίθηση ότι η δημοκρατία αντιπροσωπεύει ένα σύστημα διακυβέρνησης τόσο πολύτιμο που πρέπει κανείς να είναι διατεθειμένος να ρισκάρει για να το οικοδομήσει και να το συντηρήσει. Δυστυχώς, αυτή η ιδέα έχει προφανώς υποχωρήσει σε σημείο που πολλοί στη Δύση δεν φαντάζονταν ότι οι Ουκρανοί θα αντισταθούν στον ρωσικό αυταρχισμό. Ο Σνάιντερ συναντήθηκε με τον Πρόεδρο της Ουκρανίας Ζελένσκι στο Κίεβο τον Νοέμβριο του 2022. Ο Σνάιντερ λέει ότι οι Ουκρανοί υπενθύμισαν στους πολίτες που ζουν σε δημοκρατίες ότι το πολιτικό τους σύστημα αξίζει το ρίσκο. Η δημοκρατία μπορεί να βρίσκεται σε παρακμή σε όλο τον κόσμο, αλλά δεν είναι καταδικασμένη. Η μεγάλη αξία της δημοκρατίας έγκειται στο ότι ενδιαφέρεται για την Ιστορία, ότι μας αναγκάζει να υπολογίζουμε το παρελθόν μας και μας παροτρύνει να διορθώνουμε τα λάθη μας και να χτίζουμε ένα καλύτερο μέλλον. Στην αρχαία Ελλάδα, όταν ο Περικλής μιλούσε για τη δημοκρατία, αναφερόταν στο γεγονός ότι η δημοκρατία απαιτούσε πολλή δουλειά εκτός από ρίσκο. Οι άνθρωποι που είναι πεπεισμένοι ότι η δημοκρατία είναι καλύτερη από τις εναλλακτικές πρέπει να ρισκάρουν για να την υπερασπιστούν. ― Μετάφραση: Μιμή Βασιλάκη [1] Snyder, Bloodlands, 2010, σ. viii. [2] Ό.π., σ. 20. [3] Timothy Snyder, “The War on History is a War on Democracy.” The New York Times. June 29, 2021. https://tinyurl.com/2frfxub9 [4] Snyder, On Tyranny, 2017, σ. 1. [5] Σ.τ.Μ.: Βλ. Τίμοθυ Σνάιντερ, «Ιβάν Ιλίν, ο φιλόσοφος του ρωσικού φασισμού στην υπηρεσία του Πούτιν», Athens Review of Books, τχ. 138, Απρίλιος 2022. [6] Snyder, The Road to Unfreedom, 2018, σ. 18. [7] Ό.π., σ. 17. [8] Ό.π., σ. 27. [9] Ό.π., σ. 20. [10] Ό.π., σ. 24. [11] Ό.π., σ. 23. [12] Timothy Snyder, “We Should Say It. Russia is Fascist.” The New York Times. May 19, 2022. https://tinyurl.com/46y9suke [13] Snyder, The Road to Unfreedom, ό.π., σ. 146. [14] Ό.π., σ. 145. [15] Ό.π., σ. 147-8. [16] Snyder, “We Should Say It. Russia is Fascist,” ΝΥΤ, ό.π. [17] Snyder, On Tyranny, 2017, σ. 66. [18] Snyder, “We Should Say It. Russia is Fascist,” ΝΥΤ, ό.π. [19] Snyder, On Tyranny, 2017, σ. 71. [20] Ό.π., σ. 65. [21] Ό.π., σ. 1. [22] Snyder, The Road to Unfreedom, ό.π., σ. 9.

Τίμοθυ Σνάιντερ: Ιστορικός του ολοκληρωτισμού, υπέρμαχος της δημοκρατίας

Σύνδεση