Η κραυγή των αθώων: ο Τίμοθυ Σνάιντερ και η γεωγραφία του αίματος

«Στὴν ἐπανάσταση εἶδα πράγματα ποὺ δὲν θὰ ἤθελα οὔτε οἱ ἐχθροί μου νὰ δοῦν. Ὅμως τὸ 1919 οὔτε ποὺ συγκρίνεται μὲ αὐτὰ ποὺ ἔγιναν ἀνάμεσα στὸ 1930 καὶ 1932. Τὸ 1919 πολεμούσαμε γιὰ τὴ ζωή μας. Ἐκτελούσαμε ἀνθρώπους, ἀλλὰ ταυτόχρονα διακινδυνεύαμε καὶ τὴ δική μας ζωή. Στὴν μεταγενέστερη ὅμως περίοδο διαπράτταμε μαζικὴ ἐξόντωση ἐντελῶς ἀνυπεράσπιστων ἀνθρώπων μαζὶ μὲ τὶς γυναῖκες καὶ τὰ παιδιά τους. [Αὐτὸ προκάλεσε] βαθιὲς ἀλλαγὲς στὴν ψυχολογικὴ κατάσταση τῶν κομμουνιστῶν ποὺ συμμετεῖχαν σ’ αὐτὴν τὴν ἐκστρατεία καὶ ἀντὶ νὰ παραφρονήσουν ἔγιναν ἐπαγγελματίες γραφειοκράτες γιὰ τοὺς ὁποίους ἡ τρομοκρατία ἦταν τώρα μιὰ κανονικὴ διοικητικὴ μέθοδος καὶ ἡ ὑπακοὴ σὲ ὁποιαδήποτε ἐντολὴ ἀπὸ τοὺς ἀνωτέρους ἡ ὕψιστη ἀρετή. [Γυμνώθηκαν ἔτσι] ἀπὸ κάθε γνήσια ἀνθρώπινη ἰδιότητα». Νικολάι Μπουχάριν[1] Πρῶτα μιὰ προσωπικὴ ὁμολογία, ὅ,τι κι ἂν ἀξίζει. Ἦταν τὴν ἐποχὴ ποὺ ἄρχιζε ἡ οὐκρανικὴ ἀνάφλεξη μὲ τὴν ἐξέγερση τοῦ Μαϊντὰν καὶ τὴν ἁρπαγὴ τῆς Κριμαίας. Συζητοῦσα μὲ ἕνα φίλο, Ἕλληνα ἀπὸ τὴν Οὐκρανία – Ρωσοπόντιους τοὺς λέμε συνήθως. Τοῦ ἐξηγοῦσα τὴ δυσκολία μου νὰ κατανοήσω τὴ βιαιότητα τῆς ἀντιπαράθεσης ἀνάμεσα στοὺς Οὐκρανοὺς καὶ τοὺς Ρώσους. Εἶναι δυὸ λαοί, ἔλεγα χωρὶς συναίσθηση ὅτι χρησιμοποιοῦσα τὴν σημερινὴ ἐπιχειρηματολογία τοῦ Πούτιν, μὲ κοινὲς παραδόσεις καὶ κοινοὺς ἀγῶνες, σχεδὸν ὁ ἴδιος λαός. Καὶ μοῦ ἀπάντησε: Μά εἶναι ἡ λιμοκτονία τοῦ Στάλιν, τὸ Χολοντομόρ.[2] Καὶ σὰν νά ’πεσαν τὰ λέπια ἀπὸ τὰ μάτια μου. Διαβάζοντας τὸν Τίμοθυ Σνάιντερ βρῆκα τὸ ἱστορικὸ ὑλικὸ γιὰ νὰ γεμίσω τὴν ἄγνοια ἐκείνη.[3] 1. Ἡ Οὐκρανία κι ἐμεῖς Ὀφείλουμε μιὰν ἱστορικὴ συγγνώμη στὸν Οὐκρανικὸ λαό. Ἀκόμη καὶ ὅσοι εἶχαν ἐνωρὶς ἀφυπνισθεῖ σχετικὰ μὲ τὴν φρικώδη ἀπανθρωπιὰ τῶν ἐγκλημάτων τοῦ σταλινισμοῦ δὲν εἶχαν συνειδητοποιήσει ὅτι τὰ θύματα τῆς κεντρικὰ ὀργανωμένης λιμοκτονίας τοῦ 1932-33 στὴν Οὐκρανία ἦταν... Οὐκρανοί. Τυφλωμένοι ἀπὸ δεκαετίες προπαγανδιστικῆς ψευδολογίας, ποὺ ἀκόμα καὶ ἔντιμοι δημοκράτες εἶχαν ἀφομοιώσει, πιστεύαμε ὅτι στὴν σοβιετικὴ ἐπικράτεια δὲν ὑπῆρχαν πλέον ἔθνη καὶ λαοί. Ἀλλὰ ἐκεῖ εἶχε μαγικὰ παραχθεῖ τὸ ἀμάλγαμα τοῦ «νέου ἀνθρώπου», ὁ homo sovieticus, ποὺ παρὰ τὶς τοπικὲς παραδόσεις καὶ γλῶσσες, ἰδίως στὴν Κεντρικὴ Ἀσία, εἶχε συλλογικὰ ἀνυψωθεῖ στὴ σφαίρα μιᾶς ὁμοιογενοῦς συνείδησης καὶ συμπεριφορᾶς. Στὴν καθημερινὴ συζήτηση μιλούσαμε γιὰ Ρώσους ὡς συνώνυμο τῶν Σοβιετικῶν. Πανηγυρίζαμε τὰ μετάλλια τοῦ Μπορζὼφ στοὺς Ὀλυμπιακοὺς χωρὶς νὰ ἔχουμε ἰδέα ὅτι ἦταν Οὐκρανός – ὄχι γιατὶ μᾶς ἐνδιέφερε τόσο ὁ ἀθλητισμός, ἀλλὰ γιατὶ διαφημιζόταν ἔτσι ἡ «πατρίδα τοῦ σοσιαλισμοῦ». Μὲ τὴν ψευδὴ τούτη ἐξίσωση ἐκφράζαμε πάντως ἀνεπίγνωστα τὴν ἀλήθεια. Στὴν ΕΣΣΔ ἡ ἄρχουσα ὀλιγαρχία ἦταν κυρίως ρωσικὴ ἢ ἐκρωσισμένη καὶ ἀκολουθοῦσε μεγαλορωσικὴ πολιτικὴ στὸ ἐσωτερικὸ καὶ τὸ ἐξωτερικό. Αὐτὸ περιελάμβανε καὶ τὸν Στάλιν, τὸν θεωρητικὸ τοῦ ἐθνικοῦ ζητήματος καὶ πρῶτο «λαϊκὸ ἐπίτροπο» (κομισάριο) ἐθνικοτήτων τὸ 1917-1922. Εἶχε τότε ἀποφασίσει ὅτι οἱ ἐθνότητες τοῦ Καυκάσου ἦταν συγκυριακὲς ἑνώσεις φυλῶν οἱ ὁποῖες δὲν τηροῦσαν τὶς προϋποθέσεις ποὺ εἶχε ὁ ἴδιος ὁρίσει στὰ συγγράμματά του, γιὰ νὰ θεωρηθοῦν ὡς ἔθνη μὲ δικαίωμα στὴν αὐτοδιάθεση.[4] Κι ἔτσι, ἐνῶ μὲν ὁ ἴδιος ἦταν Γεωργιανὸς καὶ μιλοῦσε ρωσικὰ μὲ βαριὰ προφορά, δὲν δίστασε μαζὶ μὲ τὸν Ὀρζονικίτζε νὰ πνίξουν στὸ αἷμα τὴ χώρα τῆς καταγωγῆς τους ποὺ εἶχε κηρύξει, ὑπὸ σοσιαλδημοκρατικὴ (μαρξιστικὴ δηλαδὴ) ἡγεσία, τὴν ἀνεξαρτησία της. Αὐτὸ σημαίνει αἰχμηρὴ ἐφαρμογὴ τῆς διαλεκτικῆς. Ο λιμός στους δρόμους του Χαρκόβου, 1933. Η συλλογή φωτογραφιών του Αλεξάντερ Βίνερμπεργκερ αποτύπωσε μέρος της σταλινικής θηριωδίας του Χολοντομόρ. Πιστεύοντας τὰ παραπάνω, μᾶς προκαλοῦσε μὲν ἀπορία ὅτι ἡ ΕΣΣΔ παρουσιαζόταν ὡς ὁμοσπονδία ἐθνικῶν δημοκρατιῶν (μὲ τὸ συνταγματικὸ –ἀλλὰ ψευδεπίγραφο– δικαίωμα τῆς ἀπόσχισης καὶ τῆς ἀνεξαρτησίας), καὶ μάλιστα μὲ τὴν Οὐκρανία καὶ τὴν Λευκορωσία νὰ διαθέτουν ξεχωριστὴ ἀντιπροσώπευση στὸν ΟΗΕ. Δὲν τὸ ἐρευνούσαμε ὅμως παραπέρα, ἐπειδὴ ὡς γνωστὸν στὴν πίστη δὲν χωράει ἔρευνα. Τὸ 1991 ἡ ἀπορία ἐκείνη ξεπήδησε πάλι στὸ μυαλό μας, καθὼς ἦταν κατὰ πρῶτο λόγο ἡ Οὐκρανία ποὺ πρωτοστάτησε στὴν διάλυση τῆς ΕΣΣΔ. Ὁ Λεονὶντ Κραβτσούκ, πρῶτος γραμματέας τοῦ Κομμουνιστικοῦ Κόμματος τῆς Οὐκρανίας, ἔγινε ὁ πρῶτος δημοκρατικὰ ἐκλεγμένος πρόεδρος τῆς ἀνεξάρτητης πλέον Οὐκρανίας. Ὁ ὁποῖος, γιὰ νὰ ὑπογραμμίσει τὴν ἱστορικὴ συνέχεια τῶν ἀγώνων τοῦ οὐκρανικοῦ λαοῦ γιὰ ἀνεξαρτησία παρέλαβε στὸ Κίεβο τὰ ἐπίσημα διάσημα καὶ καταστατικὰ ἔγγραφα τῆς Λαϊκῆς Δημοκρατίας τῆς Οὐκρανίας τοῦ 1919-1921 ἀπὸ τοὺς ἐξόριστους ἐκπροσώπους της – ἀνθρώπους ποὺ συκοφαντοῦνταν μέχρι τότε ὡς προδότες καὶ μίσθαρνα ὄργανα τοῦ ἰμπεριαλισμοῦ. Ἡ Λ.Δ. τῆς Οὐκρανίας κήρυξε τὴν ἀνεξαρτησία της μὲ τὸ τέλος τοῦ Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ταυτόχρονα μὲ τὴν Πολωνία, τὶς Βαλτικὲς χῶρες καὶ τὴ Φινλανδία, ἐδάφη ὁμοίως τῆς τσαρικῆς ἐπικράτειας. Οἱ Μπολσεβίκοι ἀναγνώρισαν τότε ἐξ ἀνάγκης τὴν ἀποσκίρτηση ἐκείνων τῶν κρατῶν – πλὴν Οὐκρανίας. Τὸ 1940 μὲ τὴν ἀνοχὴ τοῦ συμμάχου του Χίτλερ ὁ Στάλιν κατέλυσε ἐκ νέου τὴν ἀνεξαρτησία τῆς Πολωνίας καὶ τῶν Βαλτικῶν χωρῶν. Προσπάθησε νὰ κατακτήσει πάλι ὅλη τὴν Φινλανδία, ἀλλὰ ἀπέτυχε, ἀποσπώντας μόνο τὸ νότιο τμῆμα της ποὺ ὀνομάσθηκε ἔκτοτε Σοβιετικὴ Καρελία. Ἅρπαξε μὲ τὰ ἴδια ἔξοδα καὶ τὸ βόρειο τμῆμα τῆς Ρουμανίας (τὴν σημερινὴ Μολδαβία). Μεγάλες «ἐπαναστατικὲς νίκες» βασισμένες στὴν ὠμὴ βία. Δὲν ἀμφισβητήθηκαν ποτὲ ἀπὸ τοὺς δυτικοὺς συμμάχους μετὰ τὸν πόλεμο, παρὰ μόνο ἀπὸ τοὺς ἴδιους τοὺς κατακτημένους λαούς. Ἡ «διαλεκτικὴ θεωρία» τοῦ Στάλιν δίδασκε γιὰ τὴν Οὐκρανία ὅτι ἡ ἀπόσχισή της ἀπὸ τὴ Ρωσία δὲν θὰ ὠφελοῦσε τὸ προλεταριάτο της, καὶ γι’ αὐτὸ οἱ Μπολσεβίκοι πολέμησαν σκληρὰ γιὰ νὰ τὴν κρατήσουν ὑπὸ τὸν ἔλεγχό τους. Παρὰ τὸ γεγονὸς ὅτι στὰ προεπαναστατικὰ κείμενα τοῦ Λένιν καὶ τοῦ Στάλιν οἱ Οὐκρανοὶ ἀναγνωρίζονται ρητῶς ὡς ξεχωριστὸ ἔθνος. Ἡ Οὐκρανία, βλέπετε, ἀπὸ τὴν ἐποχὴ τῆς Αἰκατερίνης μέχρι σήμερα ἀποτελεῖ γιὰ τοὺς ἐλέῳ Θεοῦ τυράννους τοῦ Κρεμλίνου τὸ στρατηγικὸ καὶ οἰκονομικὸ θεμέλιο τῆς αὐτοκρατορίας τους. Γι’ αὐτὸν τὸν λόγο ὁ Σνάιντερ ὀνομάζει τὴν τσαρικὴ Ρωσία καὶ τὴν σοβιετικὴ συνέχειά της ἕνα στρατιωτικὸ ἀποικιοκρατικὸ καθεστὼς καὶ τὸν σημερινὸ πόλεμο ἀποικιακό.[5] Σ’ αὐτὴν τὴν ἀποικιακὴ διάσταση τοῦ σοβιετικοῦ imperium ἐθελοτυφλούσαμε ἐπίσης, καταπίνοντας ἀσμένως τὸ ἐπιχείρημα ὅτι ἡ κομμουνιστικὴ ἐξουσία εἶχε φέρει τὰ φῶτα τοῦ πολιτισμοῦ στοὺς πρωτόγονους λαοὺς τοῦ Καυκάσου καὶ τῆς Κεντρικῆς Ἀσίας. Παραβλέποντας ὅτι τὸ ἴδιο καὶ ἀπαράλλακτο ἐπιχείρημα χρησιμοποιοῦσαν καὶ οἱ δυτικοὶ ἀποικιοκράτες γιὰ νὰ δικαιολογήσουν καὶ τὶς δικές τους αὐτοκρατορίες στὴν Ἀσία καὶ τὴν Ἀφρική. Ἡ διάλυση τῆς ΕΣΣΔ τὸ 1991 ἀνέδειξε σαφῶς αὐτὴν τὴν ἀποικιοκρατική της διάσταση, ποὺ προσπαθεῖ σήμερα νὰ ἀνασυγκροτήσει ἀμέσως καὶ ἐμμέσως ὁ Πούτιν (μὲ διακρατικὰ λ.χ. σύμφωνα ἀσφαλείας μὲ τὶς χῶρες τοῦ «ἐγγὺς ἐξωτερικοῦ» ὅπως τὸ Κρεμλίνο ὀνομάζει τὸ Lebensraum ποὺ διεκδικεῖ). Ὁ ἐμφύλιος πόλεμος μετὰ τὸ 1917 διεξήχθη κατὰ κύριο λόγο στὰ οὐκρανικὰ ἐδάφη, ὅπου καὶ οἱ Κόκκινοι τοῦ Λένιν καὶ οἱ Λευκοὶ τοῦ Ντενίκιν συμμερίζονταν ἕνα στόχο, τὴν ἐκ νέου ἐνσωμάτωση τῆς Οὐκρανίας στὴν σφαίρα τῆς ρωσικῆς κυριαρχίας, εἴτε ὑπὸ τὸ σφυροδρέπανο εἴτε ὑπὸ τὸν δικέφαλο ἀετό. Ἡ νίκη τῶν Κόκκινων κατέλυσε τὴν Λ.Δ. τῆς Οὐκρανίας τῆς ὁποίας ὁ χαρισματικὸς ἡγέτης Σίμον Πετλιούρα δολοφονήθηκε ἀπὸ μπολσεβίκους πράκτορες τὸ 1926 στὸ Παρίσι. Οἱ ἀγῶνες ὅμως ἐκεῖνοι εἶχαν ἐνισχύσει δραστικὰ τὸ ἐθνικὸ αἴσθημα τῶν Οὐκρανῶν. Συνεπῶς ὅταν τὸν Δεκέμβριο τοῦ 1922 συγκροτήθηκε ἡ ΕΣΣΔ, ὁ Λένιν σὲ ἀντίθεση πρὸς τοὺς ἀκραίους «διεθνιστὲς» τοῦ κόμματος ἀποφάσισε ὅτι τὸ φάντασμα ἔστω τῆς οὐκρανικῆς ἐθνικῆς αὐτονομίας θὰ ἔπρεπε νὰ διατηρηθεῖ στὸ πλαίσιο τῆς νέας ὁμοσπονδιακῆς ὀντότητας, ὅσο κι ἂν αὐτὴ ἔμελλε νὰ κυβερνηθεῖ ἀπὸ ἕνα «Κέντρο» μὲ ἀπόλυτη ἐξουσία. Κι ἔτσι ἱδρύθηκε ἡ ΟΥΚΡΣΣΔ, μὲ τὸ δικό της ΚΚ καὶ κυβερνητικὰ ὄργανα, συμμετοχὴ στὸ Πολιτμπυρὼ τοῦ ἑνωσιακοῦ ΚΚ καὶ τὸ τύποις δικαίωμα τῆς ἀποχώρησης ἀπὸ τὴν Ἕνωση. Ἐκείνη τὴν ἀπόφαση στηλίτευσε ὁ Πούτιν στὸ διάγγελμα ποὺ ἀνήγγελλε τὴν ἐπιδρομή του στὴν Οὐκρανία, ἰσχυριζόμενος ὅτι ὁ Λένιν δημιούργησε ἐκ τοῦ μηδενὸς ἕνα ἀνύπαρκτο κράτος. Καὶ ὅτι, ἐκτὸς ἀπὸ τὸν κατὰ φαντασίαν στόχο τῆς «ἀποναζιστικοποίησης», ἡ κτηνώδης εἰσβολὴ σκοπὸ εἶχε καὶ τὴν «ἀποκομμουνιστικοποίηση» τῆς χώρας. Χρησιμοποιοῦσε ἔτσι ἕναν μεγαλορωσικὸ κωδικὸ ποὺ σήμαινε τὴν ἐξόντωση ἑνὸς ἔθνους ποὺ δὲν δικαιοῦται δῆθεν νὰ ὑπάρχει. Ὁ Λένιν ὅμως εἶχε ἀποδεχθεῖ μιὰν ἐθνικὴ πραγματικότητα ποὺ ἡ κατίσχυση τῶν κομμουνιστῶν δὲν εἶχε μπορέσει νὰ ἐξαλείψει. Ἡ ἐθνικὴ αὐτογνωσία τῶν Οὐκρανῶν ἐπέβαλε τὴν ἀπόφαση τοῦ Λένιν. Δὲν δημιούργησε ἡ ἀπόφαση τοῦ Λένιν τὴν οὐκρανικὴ ἐθνικὴ συνείδηση. Ἡ Νέα Οἰκονομικὴ Πολιτικὴ (ΝΕΠ) ἦταν ἡ κύρια ἔκφραση τοῦ πραγματισμοῦ τοῦ Λένιν, δηλαδὴ τῆς τακτικῆς τῆς ἀναβολῆς τῶν μέτρων ποὺ ἀπαιτεῖ ἡ ἰδεολογία μέχρι νὰ δημιουργηθοῦν ἐπὶ τοῦ ἐδάφους εὐνοϊκότερες συνθῆκες. Ὁ «πολεμικὸς κομμουνισμός», ἡ ἁρπαγὴ δηλαδὴ τῶν περιουσιῶν τῶν ἀγροτῶν γιὰ νὰ τραφεῖ ὁ στρατὸς στὸν ἐμφύλιο, εἶχε προκαλέσει τὸν πρῶτο μεγάλο λιμὸ τοῦ 1921-22 καὶ μαζικὲς ἐξεγέρσεις ποὺ εἶχαν ντὲ φάκτο καταλύσει τὴν κομμουνιστικὴ ἐξουσία σὲ πολλὲς περιοχές. Ἂς σημειωθεῖ παρεμπιπτόντως ὅτι ὁ Λένιν εἶχε ἀποδεχθεῖ τότε ξένη ἀνθρωπιστικὴ βοήθεια, στὴν ὁποία εἶχε πρωτοστατήσει ὁ μελλοντικὸς πρόεδρος τῶν ΗΠΑ Χέρμπερτ Χοῦβερ. Ἀντίθετα ὁ Στάλιν τὴν ἀρνήθηκε κατηγορηματικὰ τὸ 1932-33 γιὰ νὰ μπορέσει νὰ τελειώσει τὴν ἐξόντωση τῶν «κουλάκων», δηλαδὴ τοῦ οὐκρανικοῦ ἀγροτικοῦ πληθυσμοῦ. Ἡ ΝΕΠ ἀναγνώρισε προσωρινὰ τὴν ἰδιοκτησία τῆς γῆς ἀπὸ τοὺς ἀγρότες, πράγμα ἐξάλλου ποὺ ἦταν ἡ μεγάλη (ἀπατηλὴ) ὑπόσχεση τῶν Μπολσεβίκων τὸ 1917 γιὰ νὰ εξασφαλίσουν λαϊκὴ στήριξη – ἡ ἄλλη ἦταν ἡ εἰρήνη. Τελικὰ οὔτε τὸ ἕνα οὔτε τὸ ἄλλο τοὺς δόθηκε ἀπὸ τὴν «ἐπανάσταση», παρὰ ἡ πείνα καὶ ὁ πόλεμος γιὰ τέσσερα ἀκόμη χρόνια. Ἡ ΝΕΠ ἴσχυσε γιὰ ὅλη τὴ δεκαετία τοῦ 1920, καὶ οἱ συνέπειές της ὠφέλησαν πρωτίστως τὴν Οὐκρανία. Ὅμως οἱ συνέπειες αὐτὲς δὲν ἦταν μόνο οἰκονομικές. Ἡ σχετικὴ εὐημερία ὁδήγησε καὶ σὲ ἀξιοσημείωτη πολιτιστικὴ ἄνθηση, μὲ τὴν ἀνάδειξη τῆς οὐκρανικῆς πολιτιστικῆς ταυτότητας ὡς κεντρικὸ χαρακτηριστικό της. Ἐπεκτάθηκε ἡ διδασκαλία τῆς οὐκρανικῆς γλώσσας ἀκόμα καὶ στὶς πόλεις ὅπου ἱστορικὰ κυριαρχοῦσε ἡ ρωσοφωνία (τὸ μαρτυρικὸ Χάρκοβο ἀκόμα καὶ σήμερα εἶναι π.χ. ρωσόφωνο). Διάφορα φιλολογικὰ περιοδικά, ἀλλὰ καὶ ἡ ἴδια ἡ Οὐκρανικὴ Ἀκαδημία Ἐπιστημῶν συμμετεῖχαν στὴν σύντονη αὐτὴ ἔρευνα τοῦ ἱστορικοῦ παρελθόντος καὶ τὴν καλλιέργεια τῆς γλωσσικῆς του κληρονομιᾶς. Οἱ ἐξελίξεις αὐτὲς εἶχαν πολιτικὴ κάλυψη ἀπὸ τὴν ἑνωσιακὴ κομματικὴ ἡγεσία, καὶ μάλιστα ἀπὸ τὸν ἴδιο τὸν Στάλιν. Ἡ ΝΕΠ στὸ κάτω κάτω ἦταν λενινιστικὴ ἐπιλογὴ καὶ ὁ Στάλιν τὰ χρόνια ἐκεῖνα ἐνδιαφερόταν νὰ ἐμφανισθεῖ ὡς ὁ πιστότερος μαθητὴς τοῦ ἤδη ἁγιοποιημένου Λένιν. Στὸν ἐσωκομματικὸ ἀγώνα ἀντίπαλοί του ἦταν η λεγόμενη «ἀριστερὴ ἀντιπολίτευση» μὲ ἐπικεφαλὴς τὸν Τρότσκυ, οἱ ὁποῖοι ζητοῦσαν τὴν ἐγκατάλειψη τοῦ «δεξιοῦ συμβιβασμοῦ» μὲ τὸν καπιταλισμὸ στὴν ὕπαιθρο. Τὴν περίοδο αὐτὴ ὁ Στάλιν ἦταν ἀπὸ καιροσκοπικὴ δολιότητα «δεξιός», ὑποστηρίζοντας καὶ τὴν ἀναζωπύρωση τοῦ οὐκρανικοῦ ἐθνικοῦ φρονήματος. Ἡ κομματικὴ αὐτὴ πολιτικὴ ὀνομαζόταν ἐπισήμως «ἰθαγενοποίηση» (ἕνας ὅρος ποὺ στὴν ρωσική του ἐκδοχὴ σήμαινε κάτι σὰν ἀναφορὰ στὶς «ρίζες»). Ἡ ἰδέα ἦταν ὅτι γιὰ νὰ στεριώσει ἡ κομμουνιστικὴ ἐξουσία στὶς ἐθνικὲς δημοκρατίες ἦταν ἀνάγκη νὰ ριζώσει στὶς πολιτιστικὲς παραδόσεις τοῦ κάθε λαοῦ καὶ ἡ ἰδεολογία της νὰ ἐκφρασθεῖ μέσα ἀπὸ τὶς τοπικὲς γλῶσσες, νὰ γίνει δηλαδὴ καὶ ἕνας αὐθεντικὰ ἐθνικὸς τρόπος ζωῆς.[6] Ἡ κατατρόπωση τῆς ἀριστερῆς ἀντιπολίτευσης ἄλλαξε δραστικὰ τὴν διάταξη τῶν δυνάμεων. Μὲ τὸν Τρότσκυ πλέον στὴν ἐξορία ὁ Στάλιν ἔγινε ἀπότομα «ἀριστερός». Καὶ τὸ 1929 κήρυξε τὴν ἐκστρατεία γιὰ τὴν ἐξόντωση τῶν «κουλάκων» καὶ τὴν κολεκτιβοποίηση τῆς γεωργίας. Αὐτὸ προκάλεσε ὄχι μόνο τὸ Χολοντομὸρ (Holodomor, δηλαδὴ γενοκτονία μέσω λιμοκτονίας, ὅπως τὸ ὀνομάζουν οἱ Οὐκρανοί). Ἀλλὰ καὶ γενικὴ ἐπίθεση ἐναντίον ὅλων τῶν ἐκφράσεων τῆς οὐκρανικῆς ἐθνικῆς ταυτότητας. Ἡ «ἰθαγενοποίηση» τερματίσθηκε. Κηρύχθηκε ἀντεπαναστατικὴ ἡ «οὐκρανοποίηση», δηλαδὴ ἡ ἐκτεταμένη διδασκαλία καὶ χρήση τῆς οὐκρανικῆς γλώσσας ποὺ χαρακτήριζε τὴν προηγούμενη περίοδο. Ὁ ὑπουργὸς Παιδείας τῆς Οὐκρανίας Μίκολα Σκρύπνικ ποὺ εἶχε πρωτοστατήσει στὴν ἐθνικὴ ἄνθηση αὐτοκτόνησε. Πεντακόσιοι περίπου ἐθνικοὶ διανοούμενοι, περιλαμβανομένης καὶ τῆς ἡγεσίας τῆς Οὐκρανικῆς Ἀκαδημίας Ἐπιστημῶν, δικάστηκαν καὶ κλείσθηκαν στὰ Γκουλὰγκ ὡς πράκτορες τῶν πολωνικῶν μυστικῶν ὑπηρεσιῶν. Ὁ «ἀντιεθνικιστικὸς» διωγμὸς στόχευε καὶ τὰ μεσαῖα καὶ κατώτερα στελέχη τοῦ οὐκρανικοῦ ΚΚ, ποὺ καθὼς πέθαιναν τώρα κατὰ χιλιάδες οἱ συμπατριῶτες τους ἀπὸ τὴν πείνα προσπάθησαν νὰ τοὺς προστατεύσουν ἀπὸ τὶς δολοφονικὲς ἐντολὲς τοῦ Στάλιν γιὰ κατάσχεση τῶν ζώων καὶ ὅλης τῆς σοδειᾶς τῶν ἀγροτῶν, ἀκόμα καὶ τοῦ σπόρου γιὰ τὸ ἑπόμενο ὄργωμα. Τον Αύγουστο 1933 ο Γάλλος πρώην πρωθυπουργός Εντουάρ Εριό επισκέφθηκε την ΕΣΣΔ. Ήταν ο πρώτος σημαντικός δυτικός πολιτικός που μετέβη εκεί μετά το 1917. Δήλωσε: «Διέσχισα την Ουκρανία. … την είδα σαν ένα πανέμορφο κήπο με τεράστιες εκτάσεις από υπέροχες σοδειές. … Ζήτησα να με πάνε σε μέρη που λεγόταν ότι υποφέρουν. Και όμως είδα μόνο ευημερία». Ὁ Τίμοθυ Σνάιντερ κατεύθυνε τὸ βλέμμα μας στὸ μαρτύριο τῶν Οὐκρανῶν τὸ 1932-33 μὲ πρωτόγνωρη ἔνταση καὶ ἔμφαση. Κι ἔτσι μιὰ ἀπὸ τὶς φρικτότερες σελίδες τῆς εὐρωπαϊκῆς ἱστορίας ποὺ εἶχε γιὰ δεκαετίες ἐπισκιασθεῖ φωτίσθηκε τώρα σὲ ὅλες τὶς ἀνατριχιαστικὲς λεπτομέρειές της. Πατάει φυσικὰ πάνω στοὺς ὤμους τοῦ πρώτου συστηματικοῦ ἐρευνητῆ τῆς οὐκρανικῆς λιμοκτονίας καὶ τοῦ σταλινικοῦ τρόμου, τοῦ Ρόμπερτ Κόνκουεστ.[7] Ὅμως βασίζεται σὲ ἀρχειακὲς πηγὲς ποὺ δὲν εἶχε στὴ διάθεσή του ὁ τελευταῖος καὶ συνδέει ὀργανικὰ τὰ τότε συμβάντα μὲ τὸν σημερινὸ πόλεμο. Ἐκπληρώνει ἔτσι τὴν κεντρικὴ ὑπόσχεση τῆς συγγραφῆς του ποὺ εἶναι νὰ δώσει πρόσωπο καὶ φωνὴ στὰ περιφρονημένα, ἀπὸ τὴν «προοδευτικὴ» κυρίως ὑπεροψία, θύματα τῆς ἠθελημένης καὶ κεντρικὰ κατευθυνόμενης αὐτῆς μαζικῆς δολοφονίας. Καὶ μόνο γι’ αὐτὸ τοῦ εἴμαστε ὑπόχρεοι, ὅποιες μεθοδολογικὲς κριτικὲς καὶ νὰ ἀσκήσει κανείς. Ὁ συνολικὸς ἀριθμὸς τῶν θυμάτων ἦταν περίπου τέσσερα ἑκατομμύρια νεκροὶ στὴν Οὐκρανία μόνο. Στὴν ἑνωσιακὴ στατιστικὴ τοῦ 1937 ὁ πληθυσμὸς τῆς χώρας ὑπολειπόταν κατὰ ὀκτὼ ἑκατομμύρια ἀπὸ τὶς προβλέψεις. Ὁ Στάλιν ἀπαγόρευσε τὴ δημοσίευση τῶν στοιχείων καὶ διέταξε τὴν ἐκτέλεση τῶν δημογράφων. Στὶς μυστικὲς ἀναφορὲς τῆς OGPU ἀναφέρεται ρητῶς ὅτι πολλὲς οἰκογένειες θανατώνουν τὰ παιδιά τους καὶ τρέφονται ἀπὸ τὴν σάρκα τους. Σύμφωνα μὲ τὰ ἐπίσημα στοιχεῖα τῶν οὐκρανικῶν δικαστηρίων τὸ 1932 καὶ 1933 καταδικάσθηκαν γιὰ ἀνθρωποφαγία δυόμισι χιλιάδες ἄνθρωποι. Οἱ λεπτομέρειες ποὺ παραθέτει ὁ Σνάιντερ γιὰ τὸ θέμα αὐτὸ εἶναι τόσο ἀνατριχιαστικὲς ποὺ ὁ γράφων φρίττει ἀκόμα καὶ νὰ τὶς σκεφτεῖ, ὄχι νὰ τὶς βάλει στὸ χαρτί. Τὸ 1932 ὁ Στάλιν εἶχε τὴν διαβολικὴ ἰδέα νὰ δώσει «νομικὸ ὑπόβαθρο» στὴν σφαγή. Ἔτσι δημοσιεύθηκε διάταγμα ποὺ ὅριζε ὅτι ἡ γῆ καὶ τὸ προϊόν της στὴ χώρα ἦταν καθ’ ὁλοκληρίαν ἰδιοκτησία τοῦ κράτους. Ἂν λοιπὸν κάποιος ἀπὸ τοὺς λιμώττοντες ἑτοιμοθανάτους τολμοῦσε νὰ σηκώσει ἀπὸ τὸ χῶμα, στὸ δικό του χωράφι μιὰ σάπια πατάτα ἢ κάποια πεσμένα στάχυα, τουφεκιζόταν ὡς κλέφτης τῆς περιουσίας τοῦ λαοῦ. Γύρω ἀπὸ τὰ χωράφια ὑψώθηκε ζώνη πύργων γιὰ νὰ παρατηροῦνται οἱ ἀγρότες καὶ νὰ ἀποτρέπεται ἀμέσως κάθε προσπάθεια νὰ κρύψουν πάνω τους καὶ τὸν παραμικρὸ καρπό. Τὰ χωριὰ ποὺ δὲν ἀπέδιδαν στὸ κράτος τὴν προβλεπόμενη ἀπὸ τὸ «πλάνο» ποσότητα σιτηρῶν καταχωροῦνταν στοὺς «μαύρους καταλόγους»: ἀπαγορευόταν δηλαδὴ κάθε ἐπαφή τους μὲ τὸν ὑπόλοιπο πληθυσμό, κι ἔτσι γρήγορα καταντοῦσαν ἐρημητήρια ἀργοῦ θανάτου. Ἐννοεῖται ὅτι ἀπὸ τὴν ἀρχὴ ἀπαγορευόταν κάθε ἐπικοινωνία τῆς ὑπαίθρου μὲ τὶς πόλεις. Σταδιακὰ ἔκλεισαν οἱ δρόμοι ἀπὸ τὴν Οὐκρανία πρὸς τὶς ἄλλες δημοκρατίες ἢ τὸ ἐξωτερικὸ γιὰ νὰ ἀποφευχθεῖ ἡ γενικὴ φυγὴ τοῦ πληθυσμοῦ. Ὅλη ἡ χώρα μετατράπηκε ἔτσι σὲ στρατόπεδο σκελετωμένων αἰχμαλώτων. Μπροστὰ στὴν θηριωδία αὐτὴ ἀκόμα καὶ οἱ ὀπαδοὶ τοῦ καθεστῶτος διαμαρτυρήθηκαν. Τὸ 1933 ὁ καθεστωτικὸς συγγραφέας Μιχαὴλ Σολόχωφ ἔστειλε τὸ γνωστό του γράμμα στὸν Στάλιν μετὰ ἀπὸ ἕνα ταξίδι στὴν περιφέρεια τοῦ Δόν. Εἶναι ψέμα, ἔγραφε, ὅτι στὴν ὕπαιθρο ὑπῆρχε ὀργανωμένο κίνημα ἀπὸ τοὺς ἀγρότες γιὰ τὴν ἀνατροπὴ τῆς σοβιετικῆς ἐξουσίας. Ἡ ἀπάντηση τοῦ Στάλιν ἦταν θυμωμένη καὶ ἀπειλητική. Οἱ «φίλοι σου» οἱ κουλάκοι, ἔγραφε, ὑπονομεύουν συστηματικὰ τὸν σοσιαλισμὸ ἀπὸ χρόνια. Σήμερα περιφέρουν τὴν πείνα τους ὡς πρόσχημα γιὰ νὰ συνεχίσουν τὸν ἀντεπαναστατικό τους ἀγώνα.[8] Ὅταν χιλιάδες ἀγρότες σωριάζονταν ἄψυχοι στοὺς δρόμους, ὅταν χιλιάδες ἄλλοι συνωστίζονταν στοὺς σιδηροδρομικοὺς σταθμοὺς προσφέροντας τὰ παιδιά τους σὲ ἄγνωστους μήπως τὰ πάρουν καὶ ἐπιζήσουν, ὅλες αὐτὲς ἦταν ἐνέργειες κατὰ τοῦ καθεστῶτος. Τὸ κράτος σοῦ εἶχε μὲ τὴ βία ἀφαιρέσει τὰ μέσα γιὰ νὰ ἐπιβιώσεις, ἀλλὰ ὅταν ἔπεφτες νὰ πεθάνεις αὐτὸ ἦταν ἀντισοβιετικὴ δράση. Ἡ φρίκη αὐτὴ ἀποσιωποῦνταν στὸν δυτικὸ τύπο. Μονάχα ὁ οὐαλὸς δημοσιογράφος Γκάρεθ Τζόουνς τόλμησε νὰ ἐπισκεφθεῖ, χωρὶς βέβαια ἐπίσημη ἄδεια, τὴν Οὐκρανία καὶ ἦταν, μαζὶ μὲ τὸν Μάλκολμ Μάγκεριτζ ἀνωνύμως, ὁ πρῶτος ποὺ περιέγραψε σὲ γερμανικὲς καὶ ἀγγλικὲς ἐφημερίδες τὴν πραγματικὴ κατάσταση. Ὁ ἀνταποκριτὴς τῶν New York Times στὴ Μόσχα Οὐῶλτερ Ντουράντυ κατηγόρησε τότε τὸν Τζόουνς γιὰ ὑπερβολές. Μονάχα δυσκολίες, ἔγραφε, στὴν διακίνηση τροφίμων ὑπάρχουν, καὶ ὄχι λιμοκτονία. Καὶ ὑπερασπίσθηκε τὸν Στάλιν γιὰ τὴν προσπάθειά του νὰ «ἀλλάξει τὴν κοινωνία», λέγοντας τὸ παροιμιῶδες ἔκτοτε «δὲν γίνεται ὀμελέτα χωρὶς νὰ σπάσεις αὐγά». Γιὰ τὶς εὐγενεῖς αὐτὲς προσπάθειές του ἔλαβε τὸ βραβεῖο Πούλιτζερ.[9] Ἡ κυβέρνηση Ροῦζβελτ ἀδιαφοροῦσε γιὰ τὴν τραγωδία ἐπειδὴ διαπραγματευόταν τότε τὴν διπλωματικὴ ἀναγνώριση τῆς ΕΣΣΔ, ποὺ συνέβη ἐν μέσῳ τῆς γενοκτονίας τὸ 1933. Στὴν ΕΣΣΔ μέχρι τὸ 1988 ἀπαγορευόταν νὰ γράφει ἢ νὰ μιλάει κάποιος γιὰ τὸν λιμὸ στὴν Οὐκρανία (ὅπως ἀπαγορεύεται σήμερα νὰ γράφει γιὰ τὸν πόλεμο). Καὶ μετὰ τὴν κατ’ ὄνομα ἀποσταλινοποίηση τοῦ 1956 μόνο γιὰ «ἐπισιτιστικὲς δυσκολίες» ἐπιτρεπόταν νὰ γίνεται λόγος. Τὸν Αὔγουστο τοῦ 1933 ὁ Γάλλος πρώην πρωθυπουργὸς Ἐντουὰρ Ἑριὸ (Édouard Herriot) ἐπισκέφθηκε τὴν ΕΣΣΔ μετὰ ἀπὸ ἐπίσημη πρόσκληση. Ἦταν ὁ πρῶτος σημαντικὸς πολιτικὸς ἀπὸ τὴ Δύση ποὺ μετέβη στὴ χώρα μετὰ τὸ 1917. Πῆγε καὶ στὴν Οὐκρανία. Οἱ γειτονιὲς τῶν πόλεων ποὺ ἐπισκέφθηκε γέμισαν μὲ ὑπαίθριες ἀγορὲς καὶ καταστήματα φορτωμένα μὲ λαχταριστὰ τρόφιμα καὶ καλοντυμένους δῆθεν πελάτες. Πέντε λεπτὰ φυσικὰ μετὰ τὴν ἀποχώρηση τοῦ ξένου ὅλα αὐτὰ εἶχαν ἐξαφανιστεῖ καὶ οἱ δρόμοι γεμίσει πάλι μὲ κινούμενους σκελετούς. Ὅταν γύρισε στὴ Γαλλία ὁ παλαίμαχος «ριζοσπάστης» δήλωνε: «Διέσχισα τὴν Οὐκρανία. Σᾶς διαβεβαιῶ ὅτι τὴν εἶδα σὰν ἕνα κῆπο στὴν πλήρη καρποφορία του, ἕνα πανέμορφο κῆπο μὲ μαῦρα καὶ εὔφορα ἐδάφη καλυμμένον στὶς τεράστιες ἐκτάσεις του ἀπὸ ὑπέροχες σοδειές. Θὰ μοῦ πεῖτε ὅτι κάποιοι ἰσχυρίζονται ὅτι ἡ περιοχὴ αὐτὴ περνάει θλιβερὲς ὧρες. Δὲν ἔχω νὰ πῶ τίποτε γι’ αὐτὰ ποὺ δὲν εἶδα. Ζήτησα ὅμως νὰ μὲ πᾶνε σὲ μέρη ποὺ λεγόταν ὅτι ὑποφέρουν. Καὶ ὅμως εἶδα μόνο εὐημερία»[10]. Ἐπὶ δεκαετίες ἡ κοινὴ γνώμη στὴ Δύση βρισκόταν ὑπὸ τὴν ἐπήρεια αὐτοῦ τοῦ ψεύδους. Ὀφείλουμε εὐγνωμοσύνη στὸν Τίμοθυ Σνάιντερ πού, πρὶν ἀκόμα ξεσπάσει η οὐκρανικὴ κρίση τὸ 2014, διέλυσε αὐτὸ τὸ ἀπατηλὸ προπέτασμα. Καὶ στοὺς Οὐκρανοὺς ποὺ σήμερα μᾶς δείχνουν στὸ πεδίο τῆς μάχης τὴ δημοκρατικὴ ἐθνική τους συνείδηση ἀλλὰ καὶ τὴ σημασία τῆς σταλινικῆς γενοκτονίας γιὰ τὴν αὐτογνωσία τους.[11] Ἂν χρειάζεται μιὰ κριτικὴ ὑπόμνηση εἶναι ἡ ἑξῆς. Ταυτόχρονα μὲ τὸ οὐκρανικὸ μαρτύριο ξετυλιγόταν καὶ ἕνα παρόμοιο στὶς στέπες τοῦ Καζακστάν. Ἑνάμισι ἑκατομμύριο Καζάκοι νομάδες κτηνοτρόφοι καὶ ἀγρότες πέθαναν καὶ αὐτοὶ ἀπὸ τὴν πείνα κατὰ τὴν κολεκτιβοποίηση καὶ «ἀπονομαδοποίηση» τοῦ Στάλιν, τοῦ «μέγιστου ἀνθρωπιστῆ» ὅλων τῶν ἐποχῶν ὅπως τὸν ὀνόμαζαν οἱ Γάλλοι κομμουνιστές. «Ἀπονομαδοποίηση» σήμαινε τὴν βίαιη κατάσχεση τῶν ζώων τῶν κτηνοτρόφων, γιὰ νὰ μὴν χρειάζεται προφανῶς νὰ μετακινοῦνται γιὰ νὰ τὰ βοσκήσουν. Ἀξίζουν καὶ οἱ Καζάκοι ἕνα μνημεῖο στὴ θυσία τους, ὅπως τοῦ Σνάιντερ γιὰ τοὺς Οὐκρανούς. Πολὺ περισσότερο ἐπειδὴ τὸ καθεστὼς Ναζαρμπάεφ ἀπὸ τὸ 1991 ἐπένδυσε πολιτικὰ στὴν ὑποτέλεια στὴ Μόσχα καὶ ὡς ἐκ τούτου σχεδὸν ἀποσιώπησε τὴν γενοκτονία ποὺ ὑπέστη ὁ Καζάκικος λαός. Ἡ ἀπουσία τους ἀπὸ τὴν ἀντισταλινικὴ βιβλιογραφία, καὶ συνείδηση γενικότερα, ὑποδηλώνει καὶ ἕναν εὐρωκεντρικὸ φυλετισμό. Ὅταν ὁ Χρουστὼφ ἔγινε πρῶτος γραμματέας τοῦ ΚΚ Οὐκρανίας τὸ 1938 τὰ χωράφια τῆς χώρας καλύπτονταν ἀπὸ σωροὺς κρανίων ἀντὶ γιὰ θημωνιές. Δήλωνε μὲ ἱκανοποίηση: ἐδῶ κυριαρχεῖ τώρα ὁ σοσιαλισμός, μᾶς πῆρε ἕνα λιμὸ γιὰ νὰ τὸ καταφέρουμε, ἀλλὰ νικήσαμε. 2. Οἱ ἐκλεκτικὲς συγγένειες τῶν δύο ὁλοκληρωτισμῶν Στὶς «χῶρες τοῦ αἵματος» ὅπως τὶς χαρτογραφεῖ ὁ Σνάιντερ, ξεδίπλωσαν τὴν παράλληλη δολοφονική τους δράση οἱ δύο μεγάλοι ὁλοκληρωτισμοὶ τοῦ 20οῦ αἰώνα. Δεκατέσσερα ἑκατομμύρια ἀμάχων ἔχασαν ἐδῶ τὴ ζωή τους ἀπὸ τὸ 1933 ἕως τὸ 1945. Τὰ δέκα ἐξοντώθηκαν ἀπὸ τὸν Χίτλερ καὶ τὰ τέσσερα ἀπὸ τὸν Στάλιν. Ἐδῶ σημειώθηκαν καὶ τὰ δύο μεγαλύτερα ἐγκλήματα τῆς ἱστορίας, τὸ ὁλοκαύτωμα τῶν Ἑβραίων καὶ ἡ λιμοκτονία τῶν Οὐκρανῶν. Ἡ ταυτόχρονη ἐδῶ παρουσία τοῦ ναζισμοῦ καὶ τοῦ σταλινισμοῦ ἀναπόφευκτα ἐγείρει τὸ περίπλοκο ἐρώτημα τῆς σύγκρισής τους. Ἡ ἀφήγηση τοῦ Σνάιντερ ξετυλίγεται γύρω ἀπὸ δύο ἐρευνητικὲς ὑποθέσεις, τὴν ἀλληλεπίδραση (interaction) καὶ τὶς ὁμοιότητες τῶν δύο. Ἀλληλεπίδραση (ἢ παράλληλη δράση) σημαίνει τὴν ταυτόχρονη ἢ διαδοχικὴ δραστηριότητά τους στὶς ἴδιες χῶρες. Τὸ 1939-1941 δὲν πρέπει νὰ ξεχνιέται ὅτι ἡ δράση αὐτὴ ἦταν συμμαχική. Διακόσιες χιλιάδες Πολωνοὶ πατριῶτες δολοφονήθηκαν στὴν γερμανικὴ καὶ σοβιετικὴ ζώνη κατοχῆς ἀπὸ τὴν κοινὴ δράση τῆς Γκεστάπο καὶ τῆς NKVD, δράση ποὺ τὴν συντόνιζαν μὲ περιοδικὲς ὀργανωτικὲς συναντήσεις. Δὲν πρέπει νὰ ξεχνιέται ἐπίσης ἡ παράδοση στὸν Χίτλερ πολυάριθμων κομμουνιστῶν καὶ ἀντιφασιστῶν ἀπὸ τὴν Γερμανία καὶ τὴν Αὐστρία ποὺ εἶχαν καταφύγει στὴν ΕΣΣΔ μετὰ τὴν ἄνοδο τοῦ ναζισμοῦ καὶ τὸν ἐμφύλιο τοῦ 1934 στὴν Αὐστρία. Τὸ ζήτημα τῶν ὁμοιοτήτων τέθηκε γιὰ πρώτη φορά στὸ μνημειῶδες ἔργο τοῦ σοβιετικοῦ συγγραφέα Βασίλυ Γκρόσμαν Ἡ ζωὴ καὶ ἡ μοίρα, στὸ ὁποῖο ἀναφέρεται διαρκῶς ὁ Σνάιντερ.[12] Αὐτὸς ἦταν ὁ κύριος λόγος γιὰ τὴν ἀπαγόρευσή του στὴν ΕΣΣΔ. Τὸ βιβλίο σου, εἶπε ὁ Σουσλὼφ στὸν Γκρόσμαν τὸ 1962, δὲν πρόκειται νὰ δημοσιευθεῖ οὔτε μετὰ ἀπὸ διακόσια χρόνια γιατὶ ἀμφισβητεῖ τὴν ἱστορικὴ νομιμότητα τοῦ σοβιετικοῦ καθεστῶτος. Εἶχε δίκιο ὡς πρὸς τὸ δεύτερο. Ἦταν ὄντως ἕνα προφητικὸ βιβλίο, καὶ ἡ δημοσίευσή του τὸ 1988 ἦταν προαναγγελία τοῦ τέλους τῆς ΕΣΣΔ. Οἱ ὁμοιότητες τῶν δύο καθεστώτων εἶναι προφανεῖς. Καὶ τὰ δύο στηρίζονταν στὴν ἀπόλυτη βούληση ἑνὸς ἡγέτη, σὲ μιὰ μεσσιανικὴ ἰδεολογία ριζικοῦ μετασχηματισμοῦ τῆς ἴδιας τῆς ἀνθρώπινης φύσης, καὶ στὴν ἀδίστακτη χρήση δολοφονικῆς βίας γιὰ τὴν ἐπιβολή της στὸ ἐσωτερικὸ καὶ τὸ ἐξωτερικό. Οἱ δύο μεσσιανισμοὶ δὲν ἦταν ἴδιοι. Ὁ ναζιστικὸς ἦταν φυλετικὸς καὶ ἄρα ἡ γενοκτονία ἦταν ἐξ ἀρχῆς σύμφυτη μὲ τὴν οὐσία του. Ὁ σταλινικὸς ἦταν ταξικός, ποὺ ἐπικαλοῦνταν στὰ λόγια τὸν ἀνθρωπισμὸ τοῦ κλασικοῦ μαρξισμοῦ. Τὰ λόγια ὅμως δὲν σήμαιναν τίποτα, ὅπως τίποτα δὲν σήμαιναν στὴν ΕΣΣΔ τὰ δικαιώματα τῶν πολιτῶν ποὺ ἀναγνώριζε στὰ χαρτιὰ τὸ σύνταγμα ἢ τὸ δικαίωμα στὴν ἀνεξαρτησία ποὺ εἶχαν οἱ κατ᾽ ευφημισμὸν Δημοκρατίες. Ἡ ἰδεολογία ἐδῶ ἦταν τὸ μέσο γιὰ τὴν στερέωση τῆς κρατικῆς παντοδυναμίας ποὺ συμπυκνωνόταν στὸ πρόσωπο τοῦ Ἡγέτη, γι’ αὐτὸ καὶ ἄλλαζε διαρκῶς κατὰ τὴν βούλησή του. Οἱ ἰδεολογίες τους διέφεραν. Ὅμως καὶ οἱ δύο ὁλοκληρωτισμοὶ στήριζαν τὴν ἐξουσία στὸν ἀπόλυτο τρόμο ποὺ γυμνώνει τὸν ἄνθρωπο ἀπὸ τὴν ἴδια τὴν ἀνθρωπιά του. Οἱ δύο ἦταν, συνεπῶς, ἀπόλυτα ὅμοιοι ὡς πρὸς τὰ ἀποτελέσματά τους ἐπὶ τοῦ ἐδάφους. Ἄφηναν στὸ διάβα τους μυριάδες ἀθώων θυμάτων, ὅλους ἐκείνους ποὺ δὲν χωροῦσαν στὴν διεστραμμένη κατηγοριοποίηση τῆς ἀνθρωπότητας ποὺ ἐπιδίωκαν νὰ ἐπιβάλουν. Ὅποιος ἀθωώνει τὸν σταλινισμὸ ἐπικαλούμενος τὴν «καλύτερη» ἰδεολογία του διαπράττει ἁπλῶς ἕνα δεύτερο ἔγκλημα, καὶ ἀφήνει τὸν δρόμο ὁλάνοιχτο γιὰ παρόμοιες κακουργίες. Οἱ ἰδεολογίες δὲν κρίνονται σὲ κάποια οὐράνια σφαίρα, ἀλλὰ ἀπὸ τὴν κοινωνική τους χρήση. Καὶ ἐδῶ δὲν μετρᾶνε τὰ λόγια, ἀλλὰ τὰ ἀθῶα θύματα ἐκείνων ποὺ πίστευαν ὅτι μιὰ ὅποια ὑπερβατικὴ πίστη τοὺς ἔδινε τὸ ἐλεύθερο νὰ ἐξοντώνουν πραγματικούς, ζωντανοὺς ἀνθρώπους. Πρόκειται γιὰ μιὰν ἀλήθεια ποὺ ποτὲ δὲν κατανόησαν οἱ Ἕλληνες ευρωβουλευτὲς καὶ οἱ ἐγχώριοι πολιτικάντηδές μας. Κι οὔτε κάποια ὑποτιθέμενη ἱστορικὴ τελολογία, ὅπως ὀρθῶς σημειώνει ὁ Σνάιντερ, μπορεῖ νὰ δικαιώσει ἀναδρομικὰ τὶς φρικαλεότητες ποὺ διαπράχθηκαν σὲ προηγούμενο ἱστορικὸ χρόνο. Στὴν σύγκρουση τῶν δύο ἐπεκτατικῶν ὁλοκληρωτισμῶν γιὰ κυριαρχία στὸν κεντροερωπαϊκὸ χῶρο ἀναδείχθηκε νικητὴς ὁ Στάλιν. Ἦταν μιὰ σύγκρουση, ἂς ὑπογραμμισθεῖ, ποὺ ὁ Στάλιν δὲν πίστευε μέχρι τὴν τελευταία στιγμὴ ὅτι θὰ συμβεῖ. Εἶχε βλακωδῶς ἐπενδύσει στὴν «καλὴ πίστη» τοῦ Χίτλερ νὰ τηρήσει τὴν συμφωνία τοῦ 1939, τὴν ὁποία ὁ ἴδιος σεβόταν σχολαστικὰ μέχρι καὶ τὰ μεσάνυχτα τῆς 21ης πρὸς τὴν 22α Ἰουνίου τοῦ 1941. Τὸν Νοέμβριο τοῦ 1940 ὁ Μολότωφ διαπραγματευόταν στὸ Βερολίνο μὲ τὸν Χίτλερ τὴν μοιρασιὰ τῆς Εὐρώπης γιὰ νὰ προσχωρήσει ἡ ΕΣΣΔ στὸν Ἄξονα. Τὸν Δεκέμβριο τοῦ 1940 ὁ Χίτλερ ἔδωσε τὴν τελικὴ ἐντολὴ γιὰ τὸν Βαρβαρόσα. Ἡ σταλινικὴ τρομοκρατία εἶχε τσακίσει τὴν ραχοκοκκαλιὰ τοῦ Κόκκινου Στρατοῦ. Μετὰ τὴν δολοφονία τοῦ Τουχατσέφσκυ ὅλοι οἱ στρατηγοὶ τοῦ Κόκκινου Στρατοῦ εἶχαν ριχτεῖ στὶς φυλακὲς τῆς NKVD καὶ βασανίζονταν νὰ ὁμολογήσουν ὅτι εἶναι πράκτορες τῆς Γκεστάπο. Μιλάει ἕνας ἀπὸ αὐτούς: «Κατὰ τύχη ἔμαθα ὅτι ἐκεῖνο τὸ τέρας ποὺ μὲ ἀνέκρινε ὀνομαζόταν Στολμπούνσκυ. Ἐκτὸς ἀπὸ αὐτὸν ἄλλοι δύο μυώδεις βασανιστὲς συμμετεῖχαν στὴν ἀνάκριση. Ἀκόμα καὶ τώρα ἀντηχεῖ μὲς στ’ αὐτιά μου ἡ σατανικὴ φωνὴ τοῦ Στολμπούνσκυ νὰ σφυρίζει: “θὰ ὑπογράψεις, θὰ ὑπογράψεις” καθὼς μὲ κουβαλοῦσαν ἔξω, ἀδύναμο καὶ καλυμμένο μὲ αἵματα. Ἄντεξα τὰ βασανιστήρια κατὰ τὸν δεύτερο κύκλο τῆς ἀνάκρισης, ἀλλὰ ὅταν ἄρχισε ὁ τρίτος πόσο λαχταροῦσα νὰ μποροῦσα νὰ πεθάνω».[13] Τὸν Ὀκτώβριο τοῦ 1941 οἱ ναζὶ ἔφθασαν στὰ προάστια τῆς Μόσχας καὶ ὁ Στάλιν ἔγινε ἄφαντος γιὰ τρεῖς ἑβδομάδες. Οἱ φυλακισμένοι στρατηγοὶ ἐλευθερώθηκαν ἐν τάχει, ἀλλιῶς ὁ στρατὸς θὰ ἦταν τελείως ἀκέφαλος. Καὶ ἦταν ἐκεῖνοι ποὺ ὀργάνωσαν τὴν σοβιετικὴ ἄμυνα κι ἀντεπίθεση. Ὁ Γκρόσμαν ὑμνεῖ τὴν αὐτοθυσία, τὴν ἀνθρωπιὰ ἀλλὰ καὶ τὸ χειμαρρῶδες φρόνημα ἐλευθερίας τῶν ἁπλῶν στρατιωτῶν καὶ τῶν ἀξιωματικῶν στὸ μέτωπο, ποὺ αἰσθάνονταν ὅτι πολεμοῦσαν ὄχι μόνο τὴν ναζιστικὴ κτηνωδία ἀλλὰ καὶ τὴν σταλινικὴ τυραννία. Μπροστὰ στὴν βεβαιότητα τοῦ θανάτου εἶχαν ἀποβάλει κάθε φόβο. Πολεμοῦσαν γιὰ ἕνα ἐλεύθερο, δημοκρατικὸ μέλλον καὶ στὴ δική τους χώρα. Αὐτὰ τὰ λόγια φοβόταν, καὶ δικαίως, ὁ Σουσλώφ. Τρία ἑκατομμύρια ἀπὸ αὐτοὺς τοὺς ἥρωες θανατώθηκαν διὰ τῆς πείνας στὰ χιτλερικὰ στρατόπεδα αἰχμαλώτων. Ὅσοι ἐπιβίωσαν ρίχτηκαν ἀπὸ τὸν Στάλιν στὰ Γκουλάγκ. Μετὰ διεκδίκησε γιὰ τὸν ἑαυτό του τὴ νίκη. Ἡ συντριβὴ τοῦ ναζισμοῦ, διακήρυξε, ἀποδεικνύει τὴν ὑπεροχὴ τοῦ «σοβιετικοῦ καθεστῶτος», δηλαδὴ τῆς προσωπικῆς του δικτατορίας. Ο Τίμοθυ Σνάιντερ τον Οκτώβριο 2017 στη Στοκχόλμη. © Christine Olsson / Alamy / Visual Hellas Ναί, στὸ τέλος ἐνίκησε ὁ Στάλιν. Καὶ ὅπου προέλαυνε ὁ Κόκκινος Στρατὸς συντριβόταν ἡ ἐφιαλτικὴ ναζιστικὴ ἐξουσία. Τὴν ἔκβαση αὐτοὶ πανηγύρισαν ἑκατομμύρια σκλαβωμένοι Εὐρωπαῖοι, καὶ πρῶτοι οἱ μαρτυρικοὶ Ἑβραῖοι μέσα ἀπὸ τοὺς κολασμένους καπνοὺς τῶν κρεματορίων καὶ τὰ συντρίμμια τῶν γκέτο. Ὅ,τι καὶ νὰ ’ρχόταν ἡ ἐλπίδα ἦταν πὼς θὰ ἦταν καλύτερο. Στὸ γεγονὸς αὐτὸ ὀφείλεται μιὰ ἐπίμονη μεταπολεμικὴ σοβιετοφιλία στοὺς κόλπους τῆς ἑβραϊκῆς διασπορᾶς στὴν Ἀμερικὴ καὶ τὴν Εὐρώπη, τῆς ὁποίας παραδειγματικὴ μορφὴ εἶναι ὁ γνωστὸς ἱστορικὸς Ἔρικ Χόμπσμπάουμ. Τὸ ἐρώτημα ὅμως παραμένει: μέσα ἀπὸ ποιὰ «ἀναδρομικὴ διαλεκτικὴ» διαγράφονται ἀπὸ τὴν νίκη τοῦ 1945 τὰ ἐγκλήματα τοῦ Στάλιν στὴν Οὐκρανία καὶ τὸ Καζακστὰν τὸ 1933 καὶ ὁ Μεγάλος Τρόμος τοῦ 1936-38; Καὶ πῶς ἄραγε δικαιώνονται προδρομικὰ τὰ ἐγκλήματα ποὺ ἔμελλε νὰ διαπράξει μεταπολεμικὰ στὶς χῶρες ποὺ κατέκτησε καὶ στὴ δική του πατρίδα; Ὁ ὅποιος ἱστορικὸς νικητὴς ἔχει ἄραγε τὸ δικαίωμα νὰ ξαναγράφει τὸ παρελθὸν ὅπως τὸν συμφέρει; Καὶ νὰ προκαθορίζει τὸ μέλλον μὲ κάθε δική του πράξη νὰ ἀνακηρύσσεται ἐκ τῶν προτέρων δίκαιη; Ὄχι, τέτοια ἱστορικὴ θεολογία δὲν ὑφίσταται. Κάθε συμπεριφορὰ στέκεται στὸ ἱστορικὸ συνεχὲς ἀπὸ μόνη της, μὲ ὅλη τὴν ἠθικοπολιτικὴ ἀξία ἢ ἀπαξία ποὺ ἔφερε τὴν στιγμὴ ποὺ διαπράχθηκε. Τίποτα δὲν διαγράφεται, τίποτα δὲν παραγράφεται καὶ τίποτα δὲν δικαιώνεται. Ἕνα ἄλλο σημεῖο ἐπαφῆς τῶν δύο ὁλοκληρωτισμῶν ἦταν, ὅπως τονίζει ὁ Σνάιντερ, ὁ ἀντισημιτισμός. Το μίσος κατὰ τῶν Ἑβραίων ἦταν ἐνδημικὸ στὴν ρωσικὴ κοινωνία. Μετὰ τὸν πόλεμο ἀναζωπυρώθηκε, ἂν καὶ ἀσφαλῶς δὲν ἔφθασε ποτὲ τὴν γενοκτονικὴ λύσσα τῶν ναζιστῶν. Ὁ Στάλιν ἀπαγόρευσε νὰ γίνεται εἰδικὴ μνεία τῆς ἐξόντωσης τῶν Ἑβραίων ἀπὸ τὸν Χίτλερ. Στὴν σοβιετικὴ ἱστοριογραφία τὸ Ὁλοκαύτωμα δὲν ὑφίσταται στὴν μοναδικότητά του ὡς πρωτοφανὴς ἀπόπειρα νὰ ἐξαλειφθεῖ ἀπὸ προσώπου γῆς ἕνας ὁλόκληρος λαός. Γίνεται γενικὰ λόγος γιὰ «σοβιετικοὺς πολίτες» ποὺ δολοφονήθηκαν. Στὸ φαράγγι τοῦ Μπάμπι Γιὰρ ἔξω ἀπὸ τὸ Κίεβο ὅπου ἐκτελέσθηκαν τριάντα χιλιάδες Ἑβραῖοι τὸν Σεπτέμβριο τοῦ 1941 δὲν στήθηκε ποτὲ μνημεῖο μὲ ἑβραϊκὰ σύμβολα, παρὰ μόνο μετὰ τὴν ἀνεξαρτησία τῆς Οὐκρανίας. Τὸ μνημεῖο αὐτὸ βομβαρδίσθηκε ἀπὸ τὸν Πούτιν τὶς πρῶτες ἡμέρες τῆς εἰσβολῆς. Ὁ Γεφτουσένκο καὶ ὁ Σοστακόβιτς, ἐπὶ Χρουστσώφ, ποὺ ἀναφέρθηκαν γιὰ πρώτη φορὰ ρητὰ στὸ Μπάμπι Γιὰρ ὡς ἑβραϊκὴ θυσία, ἔγιναν ὕποπτοι ἀντισοβιετισμοῦ. Ἡ λογοκρισία ἀπαιτοῦσε ἀπὸ τὸν Γκρόσμαν νὰ ἀλλάξει τὴν ἐθνικὴ ταυτότητα τοῦ πρωταγωνιστῆ στὸ Ἡ ζωὴ καὶ ἡ μοίρα ποὺ ἦταν ἕνας ἑβραῖος ἐπιστήμονας. Τὸ 1947 ὁ Στάλιν ψήφισε στὸν ΟΗΕ ὑπὲρ τῆς δημιουργίας τοῦ Ἰσραήλ, ἐπειδή, ἀφενός, ἐκτιμοῦσε ὅτι αὐτὸ θὰ συνέβαλλε στὴν ἐκτόπιση τῆς Μ. Βρετανίας ἀπὸ τὴ Μέση Ἀνατολὴ καί, αφετέρου, μᾶλλον ὑπολόγιζε ὅτι λόγω τῶν σοσιαλιστικῶν καταβολῶν τοῦ σιωνιστικοῦ κινήματος, ποὺ ἐκφράσθηκε μὲ τὰ κιμπούτς, θὰ ἱδρυόταν ἕνα φιλοσοβιετικὸ κράτος. Τὸ 1948 ὅμως δήλωνε ὅτι ὅλοι οἱ Ἑβραῖοι ἐθνικιστὲς στὴν ΕΣΣΔ ἦταν πράκτορες τῶν ἀμερικανικῶν μυστικῶν ὑπηρεσιῶν. Ἐλάχιστοι Ἑβραῖοι δὲν ἦταν ὑποστηρικτὲς τοῦ Ἰσραὴλ, καὶ ἄρα ἡ δήλωση αὐτὴ ἦταν ἀπειλὴ μαζικῶν διωγμῶν. Πράγματι ἄρχισαν τὸν ἴδιο χρόνο (1948), ὅταν διαλύθηκε ἡ Ἑβραϊκὴ Ἀντιφασιστικὴ Ἐπιτροπή. Ἡ Ἐπιτροπὴ αὐτὴ περιλάμβανε τοὺς ἐπιφανέστερους ἀπὸ τοὺς ποιητὲς καὶ διανοούμενους τοῦ σοβιετικοῦ ἑβραϊσμοῦ. Εἶχε ἱδρυθεῖ τὸ φθινόπωρο τοῦ 1941 μὲ προτροπὴ τοῦ Στάλιν μὲ σκοπὸ τὸν ἐπηρεασμὸ τῆς δυτικῆς κοινῆς γνώμης ὑπὲρ τοῦ σοβιετικοῦ ἀγώνα καὶ τὴν συλλογὴ ὑλικῆς βοήθειας ἀπὸ τὸ ἐξωτερικό. Πρῶτοι ἐπικεφαλῆς τέθηκαν δύο παλαίμαχοι ἑβραῖοι σοσιαλιστὲς, μέλη τῆς παλιᾶς Μπούντ, ποὺ ἐλευθερώθηκαν ἀπὸ τὰ Γκουλὰγκ ἐπὶ τούτῳ. Δυὸ μῆνες ἀργότερα συνελήφθησαν ξανὰ καὶ τελικὰ ἐκτελέσθηκαν. Ἑπικεφαλῆς τέθηκε τώρα ὁ διευθυντὴς τοῦ Ἑβραϊκοῦ Κρατικοῦ Θεάτρου τῆς Μόσχας Σολομὼν Μίχελς. Αντιπροσωπία τῆς Ἐπιτροπῆς ἐπισκέφθηκε τὴν Ἀμερικὴ τὸ 1943 καὶ ἔγινε δεκτὴ μὲ ἐνθουσιώδεις ἐκδηλώσεις ὅπου πρωτοστατοῦσε ὁ Ἄλμπερτ Ἂινσταϊν. Τὸ 1946 ἡ Ἐπιτροπὴ ἀνέλαβε τὸ ἔργο νὰ τεκμηριώσει μὲ ἀρχειακὸ ὑλικὸ καὶ μαρτυρίες ἐπιζώντων τὸ ἑβραϊκὸ Ὁλοκαύτωμα. Τὴν προσπάθεια διηύθυναν ὁ Ἰλιὰ Ἔρεμπουργκ καὶ ὁ Βασίλυ Γκρόσμαν. Ὁ Γκρόσμαν κατὰ τὴν νεότητά του ἦταν ἄθρησκος κομμουνιστὴς καὶ ἀδιάφορος γιὰ τὶς ἑβραϊκές του ρίζες. Ὡς πολεμικὸς ἀνταποκριτὴς τῆς Κράσναγια Ζβεζντὰ (Κόκκινο Ἀστέρι), τῆς ἐπίσημης ἐφημερίδας τοῦ Κόκκινου Στρατοῦ, ἦταν αὐτόπτης στὴν ἀπελευθέρωση τῶν ναζιστικῶν στρατοπέδων ποὺ τὰ περιέγραψε μὲ συγκλονιστικὴ ἀμεσότητα τονίζοντας γιὰ πρώτη φορὰ τὴν ἑβραϊκὴ ταυτότητα τῶν περισσοτέρων θυμάτων. Ἡ περιγραφὴ ἰδίως τῆς φρίκης τῆς Τρεμπλίνκα ἔγινε διάσημη καὶ κατατέθηκε ἀπὸ τοὺς εἰσαγγελεῖς ὡς ἐπίσημο ἔγγραφο στὶς δίκες τῆς Νυρεμβέργης. Μέσα ἀπὸ τὴν ἐμπειρία του αὐτὴ ὁ Γκρόσμαν ἀνέκτησε ἔντονη τὴ συνείδηση τῆς ἑβραϊκότητάς του. Ἡ δημοσίευση τῆς Μαύρης Βίβλου γιὰ τὸ ἑβραϊκὸ μαρτύριο ἀπαγορεύθηκε ἀπὸ τὶς σοβιετικὲς ἀρχὲς καὶ κυκλοφόρησε μόνο στὴ Δύση. Τὸ 1948 ὁ Μίχελς σκοτώθηκε σὲ τροχαῖο σκηνοθετημένo ἀπὸ τὴν NKVD. Ἡ Ἑβραϊκὴ Ἀντιφασιστικὴ Ἐπιτροπὴ διαλύθηκε καὶ τὰ μέλη της φυλακίσθηκαν. Μετὰ ἀπὸ τὰ συνηθισμένα φρικτὰ βασανιστήρια δεκαπέντε ἀπὸ αὐτὰ δικάσθηκαν καὶ ἐκτελέσθηκαν ὡς ἐχθροὶ τοῦ λαοῦ σ’ αὐτὸ ποὺ ὀνομάστηκε «ἡ νύχτα τῶν δολοφονημένων ποιητῶν». Τὸ 1949 ὁ Στάλιν κήρυξε ἐκστρατεία κατὰ τοῦ «ἄρριζου κοσμοπολιτισμοῦ», δηλαδὴ ἐναντίον τῶν Ἑβραίων. Καὶ στὶς παραμονὲς τοῦ θανάτου του, ὅπως γνωρίζουμε, διέταξε τὴ σύλληψη τῶν γιατρῶν τοῦ Κρεμλίνου, ποὺ ἦταν ὅλοι Ἑβραῖοι, μὲ τὴν κατηγορία ὅτι μὲ ἐντολὲς δυτικῶν ὑπηρεσιῶν σχεδίαζαν τὴν δολοφονία τῆς σοβιετικῆς ἡγεσίας. Ἡ τελευταία αὐτὴ ἐκδήλωση τῆς διαστροφικῆς του κακουργίας προκάλεσε κῦμα τρόμου στὴν ἑβραϊκὴ κοινότητα ἀλλὰ καὶ στὸ ἰατρικὸ ἐπάγγελμα γενικά. Οἱ ἄνθρωποι ἔπαψαν νὰ ἐπισκέπτονται γιατροὺς μήπως καὶ τοὺς κατηγορήσουν γιὰ συνεργασία μὲ ξένους πράκτορες! Ὁ διωγμὸς αὐτὸς τερματίσθηκε σιωπηρὰ ἀμέσως μετὰ τὸν θάνατό τοῦ Στάλιν. Οἱ γιατροὶ ἐλευθερώθηκαν ὑπὸ τὸν ὅρο ὅτι δὲν θὰ φανέρωναν σὲ κανένα τὰ βασανιστήρια ποὺ ὑπέστησαν. Ἂν δὲν εἶχε ἐπέμβει ἡ φύση, ὁ καθημαγμένος ἑβραϊκὸς λαὸς θὰ πλήρωνε ἄλλο ἕνα βαρὺ τίμημα σὲ αἷμα καὶ δυστυχία γιὰ νὰ ἱκανοποιηθοῦν οἱ ἀρρωστημένες ἐμμονὲς ἑνὸς δημίου. Στὴν μετασταλινικὴ Ρωσία ὁ ἀντισημιτισμὸς ἐπέζησε ὑπὸ τὸ πέπλο τώρα τοῦ «ἀντισιωνισμοῦ» καὶ τῆς στήριξης τῶν Παλαιστινίων. Στοὺς πρόσφατους ἑορτασμοὺς γιὰ τὰ ὀγδόντα χρόνια ἀπὸ τὴν σοβιετικὴ νίκη στὸ Στάλινγκραντ, ὁ Πούτιν μετονόμασε γιὰ μιὰ μέρα τὸ Βόλγκογκραντ σὲ Στάλινγκραντ καὶ ἀποκάλυψε μιὰ νέα προτομὴ τοῦ Στάλιν. Σὲ μιὰ μελλοντικὴ ἐλεύθερη δημοκρατικὴ Ρωσία τὴν θέση της θὰ πάρει ἐκείνη τοῦ Γκρόσμαν, τοῦ ἀληθινοῦ ὑμνητῆ τῆς θυσίας τῶν σοβιετικῶν λαῶν, Ρώσων, Οὐκρανῶν καὶ Ἑβραίων, στὸν ἀγώνα κατὰ τοῦ ναζισμοῦ. [1] Βλ. Robert Conquest, “The Human Cost of Soviet Communism”, Report to the Committee on the Judiciary, United States Senate, 1970, 14. [2] Holodomor (Χολοντομόρ), ποὺ σημαίνει ἐξολόθρευση διὰ τῆς πείνας εἶναι ὁ καθιερωμένος ὅρος στὴν οὐκρανικὴ ἱστοριογραφία καὶ δημόσια συζήτηση γιὰ νὰ ἀναφερθεῖ κανεὶς στὴν λιμοκτονία ποὺ ἐπέβαλε ὁ Στάλιν. Εἶναι τὸ ἀντίστοιχο τοῦ Ὁλοκαυτώματος ἢ Shoah στὴν ἑβραϊκὴ περίπτωση. [3] Τὸ παρὸν κείμενο βασίζεται κατὰ πρῶτο λόγο στὸ σημανικότερο ἔργο τοῦ Σνάιντερ, στὶς «χῶρες τοῦ αἵματος». Βλ. Timothy Snyder, Bloodlands: Europe Between Hitler and Stalin, London, Basic Books, 2011. Ἑλληνικὴ ἔκδοση: Timothy Snyder, Αἱματοβαμμένες χῶρες: ἡ Εὐρώπη μεταξὺ Χίτλερ καὶ Στάλιν, Παπαδόπουλος, Ἀθήνα 2017. [4] Οἱ «προϋποθέσεις» ποὺ ὅριζε ὁ Στάλιν γιὰ νὰ ἀναγνωρισθεῖ ἡ ὕπαρξη ἑνὸς «ἱστορικοῦ ἔθνους» ἦταν: κοινὴ γλώσσα, κοινὴ ἐδαφικὴ ἐπικράτεια, κοινὴ οἰκονομικὴ ζωὴ καὶ κοινὴ ψυχολογικὴ διαμόρφωση ποὺ ἐκφράζεται μέσω τοῦ πολιτισμοῦ. Ἕνα «ἱστορικὸ ἔθνος» ἔχει καταρχὴν δικαίωμα στὴν αὐτοδιάθεση καὶ τὴν ἀνεξαρτησία. Ἀλλὰ τὸ πότε καὶ πῶς θὰ ἀσκηθεῖ ἐμπράκτως τὸ δικαίωμα αὐτὸ τὸ ἀποφασίζουν οἱ προοδευτικὲς δυνάμεις του καὶ οἱ ἀνάγκες τῆς παγκόσμιας ἐπανάστασης. Ὅλα αὐτὰ στὸ πόνημα Ὁ μαρξισμὸς καὶ τὸ ἐθνικὸ ζήτημα. Βλ. Stalin, “Marxism and the National Question”, Works, vol. 2, Moscow, Foreign Languages Publishing House, 1953, 300-381. [5] Timothy Snyder, “The War in Ukraine is a Colonial War”, New Yorker, 28 Ἀπριλίου 2022. [6] Γιὰ μιὰ λεπτομερῶς τεκμηριωμένη ἀνάλυση τῶν οἰκονομικῶν καὶ πολιτιστικῶν ἐπιπτώσεων τῆς ΝΕΠ στὴν Οὐκρανία καὶ τῆς ἀντιουκρανικῆς αἰχμῆς τοῦ σταλινικοῦ λιμοῦ, βλ. Andrea Graziosi, “The Uses of Hunger: Stalin’s Solution of the Peasant and National Questions in Soviet Ukraine, 1932 to 1933” στό: Famines in European History: The Last Great European Famines Reconsidered, Routledge, Νέα Ὑόρκη 2015, 223-260. [7] Βλέπε ἰδίως τὸ παρ’ ὅλα αὐτὰ ἀνυπέρβλητο Robert Conquest, The Harvest of Sorrow: Soviet Collectivization and the Terror-Famine, Oxford University Press, Νέα Ὑόρκη 1986. [8] Βλ. Graziosi, ὅ.π., 240. [9] Γιὰ τὸ ἀπόσταγμα τῆς σταλινόφρονος σοφίας τοῦ ἀμετανόητου χρόνια μετὰ Ντουράντυ, βλ. Walter Duranty, USSR: The Story of Soviet Russia, Hamish Hamilton, Λονδίνο 1945. Ἕνα ἀπόσπασμα περὶ οὐκρανικοῦ λιμοῦ (σ. 195): «Αὐτὴ ἦταν ἡ τρομακτικὴ ἀλήθεια γιὰ τὸν λεγόμενο ἠθελημένο ἀπὸ ἀνθρώπους (man-made) λιμό, γιὰ τὴν “ἐποχὴ τοῦ σιδήρου” τῆς Ρωσίας, ὅταν ὁ Στάλιν κατηγορήθηκε ὅτι ἦταν ὑπαίτιος γιὰ τὸν θάνατο τεσσάρων ἢ πέντε ἑκατομμυρίων ἀγροτῶν γιὰ νὰ ἱκανοποιήσει τὴν δική του κτηνώδη ἀποφασιστικότητα ὅτι πρέπει νὰ κοινωνικοποιηθοῦν, εἰδεμή… Τί παρανόηση! Συγκρίνετέ το μὲ τὴν ἀλήθεια, ὅτι ἡ Ἰαπωνία ἦταν παρατεταγμένη γιὰ νὰ ἐπιτεθεῖ καὶ ὁ Κόκκινος Στρατὸς ἦταν ἀνἀγκη νὰ ἔχει ἀποθέματα τροφίμων καὶ πετρελαίου». [10] «Ukraine: The Suppressed Tragedy of the Great Famine of 1932-1933», Le Monde, 12 Μαΐου 2022 (Ἀγγλική ἔκδοση). [11] Ἐπικριτὲς τοῦ Σνάιντερ ἐπιχειρηματολογοῦν, χωρὶς νὰ ἀμφισβητοῦν τὴν ὑπαιτιότητα τοῦ Στάλιν γιὰ τὰ ἐγκλήματα, ὅτι μὲ τὴν αὐστηρὴ νομικὴ ἔννοια ὁ οὐκρανικὸς λιμὸς δὲν ἦταν γενοκτονία, ἐπειδὴ δὲν ὑπάρχει ρητὴ ἐντολή του γιὰ τὴν ἐξόντωση τοῦ οὐκρανικοῦ πληθυσμοῦ έπειδὴ ἦταν Οὐκρανοί. Ἡ «ταξική» ὅμως ἐκστρατεία κατὰ τῶν κουλάκων ἔχει σαφὴ γενοκτονικὰ χαρακτηριστικὰ ἐπειδὴ ἦταν προφανὲς τί ἐθνικότητος ἦταν οἱ προγραμμένοι. Βλ. Juergen Zarusky, “Timothy Snyders ‘Bloodlands’ Kritische Anmerkungen zur Konstruktion eines Geschichtslandschaft”, Vierteljahrshefte fuer Zeitgeschichte, Jahrgang 60 (2012), Heft 1, 1-31. Αὐτὴ εἶναι μιὰ λεπτομερῶς τεκμηριωμένη ἀρνητικὴ κριτικὴ τοῦ ἔργου τοῦ Σνάιντερ, ποὺ παραμένει ὅμως μετριοπαθὴς καὶ ἀκριβοδίκαιη, ὁρίζοντας ἐπακριβῶς τὰ διάφορα μεθοδολογικὰ καὶ ἐρευνητικὰ ζητήματα ποὺ ἐγείρει. [12] Βασίλι Γκρόσμαν, Ἡ ζωὴ καὶ τὸ πεπρωμένο, Γκοβόστης, Ἀθήνα 2013. [13] Robert Conquest, “The Human Cost of Soviet Communism”, ὅ.π., 16-17.

Η κραυγή των αθώων: ο Τίμοθυ Σνάιντερ και η γεωγραφία του αίματος

Σύνδεση