Λίγα πένθιμα λόγια για τον Μωυσή Ελισάφ

Μέσα στα χρόνια διαμορφώνεται μια εικόνα του Μωυσή με τα περισσότερα από όσα χαρίσματα του αποδόθηκαν τις περίπου δυο μέρες από την ανακοίνωση του τέλους έως την κηδεία. Αρχίζοντας όμως να γράψω μερικά πένθιμα λόγια, πάντα οδυνηρά για ένα θάνατο, βρέθηκα σε δίλημμα και δυσκολία απέναντι στην ανάδειξη αλλά και στην απόδοση δεύτερης σημασίας στην εβραϊκή του ταυτότητα… Έπασχαν και οι δύο εκδοχές. Ήταν αναμφίβολα γιατρός με επιστημονική αξία και διεθνή αναγνώριση, με εξίσου υψηλό αίσθημα κοινωνικής ευθύνης, πάντα διατεθειμένος να σώσει όποιον τύχαινε να χρειάζεται θεραπεία, χωρίς άλλο κριτήριο. Ήταν ανάμεσα στις δεκαετίες 1990 και 2010 ενεργό στέλεχος της εβραϊκής κοινότητας, σε μια πόλη μιας χώρας με ψηλά ποσοστά αντισημιτισμού, με την επιπλέον ιδιαιτερότητα ότι ήταν και συνεχίζει να είναι ασυνείδητος, να μην αναγνωρίζεται, να εκπέμπεται από εκπροσώπους θεσμών και πολιτικών κομμάτων συνοδευόμενος από την εμφατική άρνηση ότι είναι αντισημιτισμός. Τον ξεχωριστό και θαυμάσιο άνθρωπο Μωυσή Ελισάφ τον γνώρισα φοιτητή της Ιατρικής, όταν έτυχε (εκεί βρέθηκε θέση) να ξεκινήσω στα Γιάννενα την πανεπιστημιακή μου καριέρα. Σύντομα συνειδητοποίησα την ύπαρξη της ιδιαίτερης ρωμανιώτικης κοινότητας, από τις παλαιότερες στην Ελλάδα και στην Ευρώπη. Η συνειδητοποίηση ότι αγνοούσα την άγνοιά μου επέφερε αίσθηση ισχυρού σοκ. Έως εκείνη τη στιγμή ήξερα για τα Γιάννενα όσα σχετικά με το τέλος μιας παράδοσης «είδε» τη δεκαετία του 1950 ο Δημήτρης Χατζής. Άλλο ένα σοκ προκάλεσε η αναγνώριση ότι έως τη δεκαετία του 1980 κατείχα γενικά επαρκή «όραση» απέναντι σε διακρίσεις μόνο κοινωνικής τάξης και φύλου. Εκ των υστέρων διαπιστώνω ότι η ανεπαρκής αυτή όραση ανήκε στη γενιά μου. Η άγνοια σχετιζόταν με την πλήρη απουσία πληροφόρησης, δεν υπήρχε διαθέσιμη σε κανένα θεσμό η ιστορία των εβραϊκών κοινοτήτων στην Ελλάδα, ούτε μνεία στη μοίρα τους μετά τον ναζισμό. Γράφτηκε πρόσφατα με αφορμή την απώλεια του Μωυσή ότι επικρατεί παρόμοια άγνοια Γιαννιωτών σήμερα. Το κενό έχει σε αρκετό βαθμό καλυφθεί, υπάρχουν μελέτες με πλούσια στοιχεία, ανύπαρκτα μέχρι τις αρχές του 21ου αι.[1] Αυτό που δείχνει η σύγχρονη άγνοια είναι την αντοχή στο χρόνο και την πειστικότητα που διατηρούν αντισημιτικά στερεότυπα παλιά και ξεπερασμένα. Τόσο στα Γιάννενα όσο και σε όλη τη χώρα, η σύγχρονη άγνοια όχι μόνο δεν έκανε κανένα να πιστεύει ότι ο ρατσισμός, αντισημιτισμός κ.ο.κ. μειώθηκε ή εξαφανίστηκε. Έτσι, παρά τις επί 50 χρόνια μελέτες, που μέχρι την πρώτη δεκαετία του νέου αιώνα τεκμηριώνουν ηθικά, οικονομικά, πολιτικά και επιστημονικά ότι οι ρατσισμοί καλά κρατούν· άλλωστε επανεμφανίζονται να πείθουν με την δήθεν «αθώα» μορφή του πασίγνωστου, σχεδόν κοινού τόπου. Για τον Μωυσή Ελισάφ, οποιοσδήποτε στην Ελλάδα, την Ευρώπη (και όχι μόνο), θα ήταν με λίγα βιογραφικά στοιχεία ικανός να υποθέσει ότι είχε πάντοτε συνείδηση από την εμπειρία όλης του της ζωής του γενικευμένου, ισχυρού και μη αναγνωριζόμενου αντισημιτισμού. Από δημοσιεύματά του (άρθρα, ομιλίες κ.ά.) και από μια αίσθηση προσωπική μου για το πώς σκεφτόταν, θα έλεγα ότι ο γιατρός με στόχο την άρση της κοινωνικής αδικίας, ενεργό στέλεχος της ισραηλιτικής κοινότητας, αρχίζει από νωρίς (από περίπου τις αρχές της δεκαετίας του 1990), να διατυπώνει ένα όνειρο, με ασαφές ή σαφέστερο περιεχόμενο την προστασία και διάσωση της εβραϊκής παράδοσης στα Γιάννενα. Έτσι, για περίπου 15 με 20 χρόνια μιλάει για την ιδιαιτερότητα της ρωμανιώτικης κοινότητας και την ανάγκη να διασωθεί η πολυποίκιλη παράδοσή της. Αργότερα, καθώς γίνονται αλλαγές και πλησιάζει η συγκρότηση της πολιτικής ομάδας «Γιάννενα - Νέα Εποχή» που έκανε εφικτή την εκλογή του στο δημαρχιακό αξίωμα (την ίδια περίοδο που όλα τα σύγχρονα σχόλια περιγράφουν την αναβίωση της ακροδεξιάς εκδοχής βαρβαρότητα του ρατσισμού και ιδίως του αντισημιτισμού) θα συνεχίσει να προβάλλει το όνειρο, με κάποιες διαφορές. Συνάντηση του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη με τον δήμαρχο Ιωαννιτών Μωυσή Ελισάφ, στο Δημοτικό Μέγαρο, στις 17 Σεπτεμβρίου 2019. © ΑΠΕ-ΜΠΕ/ Γραφείο Τύπου Πρωθυπουργού/ Δημήτρης Παπαμήτσος. ΓΡΑΦΕΙΟ ΤΥΠΟΥ ΠΡΩΘΥΠΟΥΡΓΟΥ/ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΠΑΠΑΜΗΤΣΟΣ Την πρώτη περίοδο μιλάει για την ιδιαιτερότητα της ρωμανιώτικης κοινότητας, την αρχαιότητα και την ελληνοφωνία της, τη στενή της σχέση με την ηπειρωτική παράδοση σε ήθη, έθιμα, ενδυμασία, διατροφικές συνήθειες, μουσική, τραγούδι κ.ά. Και για τον πολιτισμικό εμπλουτισμό της πόλης και της χώρας από τη διάσωση της παράδοσής της. Θα έλεγα δηλαδή ότι παραμερίζει τη θρησκεία αποδίδοντάς της κριτήρια ακατάλληλα να συνενώσουν καθώς αποκλείουν τους διαφορετικούς πολίτες… Έχει προφανώς συνείδηση του ψηλού ποσοστού στην πόλη και στη χώρα συμπολιτών που ακούνε με προκατειλημμένη αγανάκτηση το κάλεσμα στην ενότητα ανάμεσα σε διαφορετικές ταυτότητες πέρα από τη θρησκευτική. Και είναι πασίγνωστο ότι αρκετοί τον πολέμησαν γι’ αυτό, όχι μόνο τότε αλλά έως την τελευταία στιγμή. Αποκαλυπτική είναι, θεωρώ, η όλο και μεγαλύτερη έμφαση που δίνει αυτή την πρώτη περίοδο στις έννοιες «πόλη με εξωστρέφεια», «πόλη με ανοιχτά παράθυρα στον κόσμο», με έντονο το «άρωμα μιας άλλης, περασμένης, κοσμοπολίτικης εποχής». Την τελευταία περίοδο θα έλεγε ίσως κανείς ότι μιλάει σαν να παραμερίζει τον έντονα ενεργό και παρόντα γύρω του αντισημιτισμό. Σε μια από τις τελευταίες του συνεντεύξεις λέει ότι ως «πρόεδρος» της εβραϊκής κοινότητας της «πόλης μου»: «καλούμαι να συμβάλλω να διατηρηθεί ζωντανή η ανεπανάληπτη πλούσια ρωμανιώτικη παράδοση και τα μνημεία της»[2]. Χρησιμοποιεί όρους ήπιους για τον αντισημιτισμό, στη συνέχεια όρους υπερβολικά θετικούς για την εκλογή του: «τον Ιούνιο του 2019 οι συμπολίτες μου ξεπέρασαν τα παραδοσιακά αντισημιτικά στερεότυπα και τη μισαλλοδοξία και αξιολόγησαν τους υποψήφιους δημάρχους με κριτήρια αντικειμενικά χωρίς να λάβουν υπόψη θρησκευτικές, φυλετικές, πολιτικές ή άλλες πεποιθήσεις».[3] Σε ερώτηση για τα αντισημιτικά στερεότυπα εναντίον του, απαντάει: «Είναι γεγονός ότι πολύ εύκολα και αβίαστα υιοθετούνται τα παραδοσιακά αντισημιτικά στερεότυπα που δυστυχώς βρίσκουν ακόμα απήχηση σε πολλούς συμπατριώτες μας. Είναι γεγονός ότι ένας στερεοτυπικός συνωμοσιολογικός αντισημιτισμός είναι διάχυτος στην πατρίδα μας, ωστόσο όμως δεν ήταν, δεν είναι και είμαι πεπεισμένος ότι δεν θα γίνει ποτέ βίαιος αφού τέτοιες συμπεριφορές δεν συνάδουν με την ιστορία και τις παραδόσεις του τόπου μας και αποδοκιμάζονται από την επίσημη ορθόδοξη εκκλησία».[4] Διαβάζοντας προσεχτικά μέσα στο κλίμα της στιγμής νιώθεις ότι γράφει σαν να στοιχηματίζει ότι θα μπορέσει το μοναδικό και ανεπανάληπτο, να γίνει αυτός που περιγράφεται σε όλο τον Τύπο και τα ΜΜΕ, ο «παγκόσμιος άνθρωπος». Ό,τι ωστόσο και να νομίζει-πιστεύει-αισθάνεται κανείς εκ των υστέρων, προσωπικά διαπίστωσα ότι αυτό, ακριβώς το μοναδικό και ανεπανάληπτο, το κατάφερε. Δεν έχει γίνει ποτέ στη χώρα κηδεία σε Συναγωγή με συμμετέχοντες στην τελετή εκπροσώπους των κρατικών θεσμών (κηδεία και όχι τελετή σχετική με την ιστορία και μνημόσυνο θανόντων στα στρατόπεδα του ναζισμού). Στην κηδεία του Μωυσή Ελισάφ συμμετείχε π.χ. ο Πρόεδρος της Βουλής, που επιπλέον εκφώνησε επικήδειο πένθους. Είπε, μεταξύ άλλων, πως αποχαιρετούν οι συμμετέχοντες έναν επιστήμονα και άξιο δήμαρχο, έναν άνθρωπο παγκόσμιο, έναν κοσμοπολίτη Γιαννιώτη. Πρόσθεσε ερμηνεύοντας την αίσθηση των εκπροσώπων του κράτους στην τελετή ότι «στην Ιερά Συναγωγή εδώ πλανιέται» το παράδειγμα της ζωής, αλλά και το αποτύπωμα της ζωής του Μωυσή Ελισάφ, και «μας κάνει όλους καλύτερους». Και συμπλήρωσε ότι αυτό το παράδειγμα «μπορεί να πλουτίσει τον δημόσιο βίο της Ελλάδας με περισσότερους Ελισάφ», για τούτο τελείωσε: μπροστά του «σήμερα υποκλίνομαι ως πρόεδρος της Βουλής των Ελλήνων. Αιωνία του η μνήμη». Στην τελετή, ακόμα πιο μοναδικό, παρίσταται ο Μητροπολίτης Ιωαννίνων κ. Μάξιμος, αποδίδοντας στον θανόντα παρόμοια χαρίσματα: «Εκφράζουμε την θλίψη και την συγκίνησή μας για την εκδημία του σεβαστού και αγαπητού δημάρχου μας, Μωυσή Ελισάφ. Ενός ανθρώπου ο οποίος δίδαξε ήθος και σεβασμό. Ειρηνικός στην μορφή και στην καρδιά. Ειρηνοποιός». Μετέφερε και αίτημα του Οικουμενικού Πατριάρχη να τον εκπροσωπήσει στην εξόδιο ακολουθία με την ευχή να είναι αιωνία η μνήμη του. Είναι ωστόσο μοναδικό να παρίσταται ο Μητροπολίτης Ιωαννίνων στη Συναγωγή της πόλης του. Σε πρόσφατα κείμενα στις αθηναϊκές εφημερίδες, αρκετά σχόλια μιλούν για την προσπάθεια να ανασταλεί η σταδιακή εξαφάνιση του πολύ μικρού και φθίνοντος ισραηλιτικού πληθυσμού της πόλης, με το να ξαναποχτήσουν τα Γιάννενα τον μακραίωνα ιστορικό «εξωστρεφή χαρακτήρα» τους. Αυτό εφαρμόστηκε από τη δημαρχεία της πόλης, έως και τη χρονιά της πανδημίας. Ξαναζωντάνεμα της ιστορικής παράδοσης με τον εορτασμό στη Συναγωγή των Ιωαννίνων της εβραϊκής εορτής Ημέρα του Εξιλασμού (Γιομ Κιπούρ), με τη συμμετοχή απογόνων Ρωμανιωτών ή άλλων Εβραίων κατ’ επιλογή τους, από τις ΗΠΑ, τον Καναδά, την Αθήνα, τη Θεσσαλονίκη και το Ισραήλ. Το ότι συνέβη είναι φανερά μοναδικό. Απομένει το ερώτημα, αν θα μείνει ανεπανάληπτο. Ο δήμαρχος που αντικατέστησε τον Μωυσή Ελισάφ ανέφερε ότι η πολυπολιτισμική «παράταξη» που τον εξέλεξε πιστεύει ότι η εκλογή του άνοιξε ένα νέο παράθυρο στην πόλη, ήταν μια κορυφαία στιγμή για την ιστορία της. Και δεν θα πρέπει «να κλείσει ο θάνατός του» το παράθυρο αυτό… Το ότι ελέχθη είναι φανερά μοναδική εξαίρεση. Απομένει το ερώτημα, αν θα μείνει ανεπανάληπτη. Μια τελευταία επισήμανση είναι σχετικά με τη γνωστή «Βικιπαίδεια» στα ελληνικά. Είναι γνωστή, έχει δεξιά στο κείμενο τη φωτογραφία με το όνομα και βασικά βιογραφικά δεδομένα του δημόσιου προσώπου κι από κάτω μια στήλη τυποποιημένη με τα εξής στοιχεία: Την κάτω από τη φωτογραφία επαγγελματική ιδιότητα του βιογραφούμενου. Τον προκάτοχο του τίτλου που φέρει ο βιογραφούμενος και τον «διάδοχό» του στη θέση που κατείχε. Την «εθνότητα», την «υπηκοότητα», το «επάγγελμα» και, τέλος, το «θρήσκευμα». Η λεζάντα της φωτογραφίας είναι το όνομα Μωυσής Ελισάφ, περιέχει τα ακόλουθα: «Δήμαρχος Ιωαννιτών», «Όνομα προκατόχου», «Όνομα διαδόχου», «Εθνότητα: Εβραίος», «Υπηκοότητα: Ελληνική», «Επάγγελμα: Ιατρός Παθολόγος, Καθηγητής Πανεπιστημίου» και «Θρήσκευμα: Ιουδαϊσμός». Αυτή η τελευταία έκπληξη, θα έλεγα, ίσως είναι η πιο μοναδική όλων των παραπάνω. Απομένει το ερώτημα, αν θα μείνει χωρίς επανάληψη ή άλλη επίδραση. Διαμορφώνει ωστόσο μια πιθανότητα να επιδράσει με κάποιους τρόπους που δεν μπορεί κανείς να προφητέψει σε τόσο δύσκολα και περίπλοκα θέματα, αλλά η εξαίρεση που αποτελεί τελικά το παράδειγμα αφήνει πολλά περιθώρια θετικής πρόβλεψης. Ο Μωυσής Ελισάφ έκανε ό,τι νόμιζε ικανό να τον οδηγήσει στην άλωση της ιστορικής προκατάληψης και τόλμησε να δοκιμάσει να κάνει τα Γιάννενα μια δεύτερη Θεσσαλονίκη. Το σχέδιό του θυμίζει πολλά απ’ όσα προσπάθησε να πετύχει ο Γιάννης Μπουτάρης με άλλο τέλος, πράγμα που ίσως καθώς αναγκάστηκε να κάνει πίσω και να εγκαταλείψει τελικά την πολιτική, συνέβαλε να διαδοθεί σε περισσότερους η συνείδηση της αντιδραστικής θέσης του αντισημιτισμού. Ίσως με αυτή και άλλες αλλαγές έως τώρα, ο Μωυσής Ελισάφ άνοιξε πράγματι ένα παράθυρο. Αν είναι έτσι, έχει σίγουρα θέσει μια καλή υποθήκη για το μέλλον. [1] Βλ. περιγραφή και αξιολόγηση της νέας αυτής βιβλιογραφίας στο αφιέρωμα: «Εβραίοι και Έλληνες, Έλληνες Εβραίοι», του περιοδικού Αρχειοτάξιο, 19 (Δεκέμβριος 2017), ΑΣΚΙ [Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας]. Βλ. επίσης: Ισαάκ Σαμπεθάι, «Εβραίοι και Έλληνες, Έλληνες Εβραίοι», Ομιλία στην παρουσίαση του αφιερώματος του περιοδικού Αρχειοτάξιο 19, στις 14 Μαΐου 2018. Βλ. επίσης, Γ. Αντωνίου, Σπ. Κοσμίδης, Ηλ. Ντίνας, Λ. Σαλτιέλ, Ο Αντισημιτισμός στην Ελλάδα σήμερα: Εκφάνσεις, αίτια και αντιμετώπιση του φαινομένου, Ίδρυμα Heinrich Böll, Θεσσαλονίκη 2017. [2] Συνέντευξη δημοσιευμένη στην Καθημερινή (18.2.2023) που είχε νωρίτερα δοθεί στον Λεόν Σαλτιέλ για το γαλλικό διαδικτυακό περιοδικό K. Les Juifs, l’Europe, le XXIe siècle, αλλά εάν δεν κάνω λάθος, μοιάζει να έχει μέχρι στιγμής αναρτηθεί στο περιοδικό. [3] Ό.π. [4] Ό.π.

Λίγα πένθιμα λόγια για τον Μωυσή Ελισάφ

Σύνδεση