Nέα διαμάχη για την ιστορία της Γερμανίας;

Hedwig Richter, Demokratie. Eine deutsche Affäre. Vom 18. Jahrhundert bis zur Gegenwart [Δημοκρατία. Μια γερμανική υπόθεση. Από το 18ο αιώνα μέχρι σήμερα], C. H. Beck, Μόναχο 2020 Hedwig Richter, Aufbruch in die Moderne. Reform und Massenmobilisierung im Kaiserreich [Απαρχές της νεωτερικότητας. Μεταρρύθμιση και κινητοποίηση των μαζών στην αυτοκρατορία], Suhrkamp, Βερολίνο 2021 Στη Γερμανία έχουν παράδοση οι διαμάχες για τη σύγχρονη ιστορία και την κατανόησή της. Αξίζει να θυμηθεί κανείς μόνο τη λεγόμενη «διαμάχη Φίσερ» τη δεκαετία του 1960. Πρόκειται για τις αντιπαραθέσεις για το βιβλίο Βλέψεις για μια παγκόσμια δύναμη (Griff nach der Weltmacht, 1961) του καθηγητή ιστορίας Φριτς Φίσερ στο οποίο ανέπτυσσε το επιχείρημα ότι η πολιτική και στρατιωτική ηγεσία της Γερμανίας φέρει τη βασική ευθύνη για την έκρηξη του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. Ως ένα επιπλέον παράδειγμα μπορεί να αποτελέσει η λεγόμενη «διαμάχη των ιστορικών» της δεκαετίας του 1980. Επρόκειτο για την προσπάθεια μερικών συγγραφέων να θέσουν σε αμφισβήτηση την μοναδικότητα της εθνικοσοσιαλιστικής εξόντωσης των Εβραίων και έτσι να απαλύνουν το βάρος του πρόσφατου παρελθόντος της Γερμανίας. Με τον τρόπο αυτό πρόσφεραν την πνευματική βάση σε συντηρητικά και αναθεωρητικά ρεύματα τα χρόνια πριν από την επανένωση. Αυτή η προσπάθεια απέτυχε χάρη στην παρέμβαση του Χάμπερμας και άλλων φιλελεύθερων και αριστερών διανοουμένων. Σε σχέση με τη συζήτηση που προκάλεσε στη δημοσιότητα μεγάλο θόρυβο στο παρελθόν, η συζήτηση για τις μελέτες της ιστορικού Χέντβιχ Ρίχτερ περιορίσθηκε σε μεγάλο βαθμό σε ένα ειδικό κοινό. Και στο επίκεντρό της δεν βρίσκεται η εποχή του Γ΄ Ράιχ από το 1933 έως το 1945, αλλά η περίοδος της Γερμανικής Αυτοκρατορίας από το 1871 έως το 1918. Ωστόσο, με τα προαναφερθέντα άρρηκτα συνδέεται το ερώτημα πώς συσχετίζονται οι δύο εποχές και για την ακρίβεια πώς η παλαιότερη επηρέαζε τη νεότερη. Η Χέντβιχ Ρίχτερ, γεννημένη το 1973, είναι καθηγήτρια της Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας από το 2020 στο Πανεπιστήμιο του Ομοσπονδιακού Στρατού στο Μόναχο. Μετά τις σπουδές της στη Χαϊδελβέργη, το Μπέλφαστ και το Βερολίνο απέκτησε το διδακτορικό της στην Κολωνία και την υφηγεσία στο Γκράιφσβαλντ. Η υφηγεσία της έχει τον τίτλο: «Εκλογές στη Νεωτερικότητα: Ιστορία της Δημοκρατίας στην Πρωσία και τις ΗΠΑ τον 19ο αιώνα». Εδώ πρόκειται μεταξύ άλλων για το ζήτημα κατά πόσο οι εκλογές υπηρετούν την ανάγκη νομιμοποίησης και χρησιμοποιούνται από τις ελίτ για τον έλεγχο των πολιτών. Η μελέτη αυτή χρησιμοποιεί πολυάριθμα αρχεία και στις δύο χώρες, πολλές εφημερίδες, ανάμεσα στις οποίες και μικρές, περιφερειακές, καθώς επίσης και μια εκτενέστατη επιστημονική βιβλιογραφία. Όμως παρά τις πολλές διαφορές εμφανίζονται εντυπωσιακές επιμέρους παράλληλες εξελίξεις ανάμεσα στις ΗΠΑ και την Πρωσία. Στη συνέχεια η Ρίχτερ ήταν επιστημονική συνεργάτις στο Γερμανικό Ιστορικό Ινστιτούτο στην Ουάσιγκτον. Στο επίκεντρο των ερευνών της βρίσκεται η Ιστορία της Ευρώπης τον 19ο και 20ό αιώνα, ιδιαίτερα η πορεία της δημοκρατίας και των ρόλων των φύλων. Παράλληλα με την επιστημονική της δραστηριότητα γράφει τακτικά και σε μεγάλες ημερήσιες εφημερίδες. Εδώ καταρχήν θα αναλυθεί το βιβλίο Δημοκρατία. Μια γερμανική υπόθεση. Από τον 18ο αιώνα μέχρι σήμερα που εκδόθηκε το 2020. Ήδη στον τίτλο εμφαίνεται ένα κεντρικό χαρακτηριστικό των έργων της Ρίχτερ: η ένσταση εναντίον της διαδεδομένης άποψης στη νεότερη ιστοριογραφία ότι η πορεία της δημοκρατίας είχε ως ένα βαθμό παρακαμφθεί στη Γερμανία ή είχε προσκρούσει σε σοβαρά εμπόδια και αντιστάσεις. Αντίθετα, η συγγραφέας θεωρεί τη δημοκρατία ως ένα «ουσιαστικό γερμανικό φαινόμενο», ακριβώς ως μια «γερμανική υπόθεση». Στο επίκεντρο του ενδιαφέροντός της βρίσκεται το κανονιστικό πρόταγμα της δημοκρατίας που αναδύθηκε με τη νεωτερικότητα. Η Ρίχτερ αναπτύσσει το σκεπτικό της με τέσσερις θέσεις: 1. Η ιστορία της δημοκρατίας είναι συχνά ένα σχέδιο των ελίτ. Οι μεταρρυθμίσεις τους συνήθως τυχαίνουν ελάχιστης προσοχής, ενώ υποτιμώνται αντιδημοκρατικές επιδράσεις των επαναστάσεων. 2. Η ιστορία της δημοκρατίας είναι επίσης πάντα μια ιστορία των περιορισμών της. Στην φιλελεύθερη παράδοση ένα σύστημα «check and balances» προστατεύει το άτομο και εμποδίζει μια «τυραννία της πλειοψηφίας». 3. Η ιστορία της δημοκρατίας είναι ουσιαστικά μια ιστορία του ανθρώπινου σώματος και της αξιοπρέπειάς του. Είναι αναγκαία μια πολιτική ιστορία του σώματος που αναλύει πώς αντιλήψεις για το ανθρώπινο σώμα διαπερνούν και αλλάζουν την εξουσία. Σε σύνδεση με τα παραπάνω πρέπει έτσι να ακολουθήσει μια «ιστορία των συναισθημάτων» που δεν κάνουν πια αποδεκτά τα βασανιστήρια κ.λπ. Η αυξανόμενη απόρριψη της βίας και του πολέμου, που φορέας τους θεωρείται ο άνδρας, οδήγησε σε μία αναβάθμιση του θηλυκού. Ταυτόχρονα όμως μια διχοτομική τάξη των φύλων ενίσχυσε ακόμη περισσότερο την υπεροχή του άνδρα. 4. Η ιστορία της δημοκρατίας είναι μια διεθνής ιστορία. Εθνικές αφηγήσεις όπως για την αποικιοκρατία και την δουλεία είναι αναγκαίες, όχι όμως επαρκείς. Η συγγραφέας χωρίζει την παρουσίασή της σε πέντε χρονικές περιόδους: γύρω στα 1800, μέχρι το 1850, γύρω στα 1900, Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος και, τέλος, τα μεταπολεμικά χρόνια. Στην πρώτη εποχή, του κλασικισμού και ρομαντισμού, τα όνειρα για την ελευθερία και τη δημοκρατία μετατοπίζονται συχνά στο βασίλειο της τέχνης. Οι μεταρρυθμιστές εργάζονται όμως και στο πρόταγμα «κράτος» και σ’ αυτό πρέπει κατά κάποιο τρόπο να λάβει μέρος ο λαός. Έτσι, γύρω στα 1800, διεξάγονται π.χ. οι πρώτες εκλογές στην Πρωσία, καταρχήν σε επίπεδο τοπικής αυτοδιοίκησης. Διεξάγονται εν μέρει σε ναούς και είχαν έναν εορταστικό, σχεδόν θρησκευτικό χαρακτήρα. Σημαντικά κριτήρια είναι ο τόπος κατοικίας και η ηλικία άσκησης εκλογικών δικαιωμάτων και έτσι αναδύεται μια σχέση μεταξύ εκλογών, στατιστικής και εξουσίας. Το δικαίωμα ψήφου σε πολλά μέρη συνδέεται με την ιδιοκτησία, όπως, για παράδειγμα, με ένα ορισμένο ύψος φορολογίας. Η Ρίχτερ βλέπει σε ένα τέτοιο δικαίωμα ψήφου –φυσικά υπερβάλλοντας– έναν «σταθμό στον δρόμο προς την ισότητα», γιατί δεν βασίζεται σε μια προνομιούχο κοινωνική θέση που έχει αποκτηθεί με τη γέννηση. Σημειώνει επιπλέον ότι στις εκλογές στις ΗΠΑ παρατηρούνται πολύ περισσότερες καταχρήσεις (κατανάλωση αλκοόλ, δωροδοκίες, βία κ.λπ.) απ’ ό,τι στη Γερμανία. Στα μέσα του 19ου αιώνα σύλλογοι τέχνης δείχνουν τη συνήθη φτώχεια σε εικόνες και βρίσκουν μεγάλη απήχηση στην κοινωνία. Για την ανακούφιση όσων έχουν ανάγκη ιδρύονται κοινωνικοί σύλλογοι και παρόμοιες πρωτοβουλίες όπου συχνά πρωτοστατούν γυναίκες. Από την αρχή –λέει η συγγραφέας– η ιστορία του κοινωνικού κράτους καθορίζεται από αυτές. Για τη γερμανική αυτοκρατορία από το 1871 έως το 1918 η Ρίχτερ τονίζει τις διάφορες δυνατότητες του Κοινοβουλίου (Ράιχσταγκ), παραδέχεται ωστόσο ότι συνταγματικά δεν απαιτούνταν να απολαμβάνει η κυβέρνηση της εμπιστοσύνης του κοινοβουλίου. Αυτό σημαίνει ότι εξαρτιόταν μόνον από την εμπιστοσύνη του αυτοκράτορα, όχι όμως από εκείνη της εκλεγμένης λαϊκής αντιπροσωπίας. Όμως η συγγραφέας δεν αξιολογεί αυτό το σημαντικό σημείο με πρόσφορο τρόπο. Αυτό έχει σχέση με το ότι για την ίδια το ερώτημα «δημοκρατία ναι ή όχι» δεν αποτελεί επ’ ουδενί λόγω το αποφασιστικό ζήτημα, αλλά ο βαθμιαίος εκδημοκρατισμός, η σταδιακή αύξηση της δικαιοσύνης και της ελευθερίας σε διάφορους τομείς. Τα αποφασιστικής σημασίας προβλήματα εξουσίας στο κράτος και την κοινωνία τα αφήνει εκτός πραγμάτευσης. Για τα χρόνια γύρω στο 1900 η Ρίχτερ διαπιστώνει ένα «παγκόσμιο μεταρρυθμιστικό κίνημα»· άλλωστε η «μεταρρύθμιση» αποτελεί γενικά την αγαπημένη της έννοια. Τα διεθνή συνέδρια ασχολούνται με την υγιεινή, την αρχιτεκτονική, τον Ερυθρό Σταυρό ή το δικαίωμα ψήφου στις γυναίκες. Ένα μεγάλο μέρος των προγραμμάτων έχει σχέση με το σώμα, και με θέματα όπως η διατροφή, η κατοικία, η πορνεία, το αλκοόλ, η θανατική ποινή. Σε σημεία του έργου της που αφορούν την έναρξη του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου το 1914 ο αναγνώστης δεν μαθαίνει τίποτα για τον πρωταγωνιστικό ρόλο της Γερμανίας στον πόλεμο. Την επανάσταση της 9ης Νοεμβρίου 2018 που οδήγησε στην πτώση της αυτοκρατορικής εξουσίας η συγγραφέας την θεωρεί ουσιαστικά περιττή. Παραπέμπει σε διάφορα βήματα που οδηγούν στον εκδημοκρατισμό στη διάρκεια του πολέμου. Ωστόσο μόνον η επαναστατική κυβέρνηση του «Συμβουλίου των Αντιπροσώπων του Λαού», που αποτελούνταν από εκπροσώπους των δύο σοσιαλδημοκρατικών κομμάτων (πλειοψηφικό ρεύμα και αριστερή απόσχιση) καθιέρωσε λ.χ. το επί χρόνια διεκδικούμενο δικαίωμα ψήφου των γυναικών. Η ανάληψη της εξουσίας από τους εθνικοσοσιαλιστές το 1933 είναι ένα άλλο πολύ σημαντικό σημείο που δεν εξηγείται με επάρκεια. Η Ρίχτερ το ερμηνεύει ως «παράπλευρη συνέπεια του εκδημοκρατισμού», σαν μια κατά κάποιον τρόπο ιστορική παράπλευρη ζημία. Επισημαίνει ότι στο επίμαχο χρονικό διάστημα είχε αυξηθεί και διεθνώς η βία. Αυτή η επιχειρηματολογία εμφανίζεται συχνά: όταν δεν αμφισβητούνται αρνητικά φαινόμενα στη Γερμανία, τότε αμέσως επισημαίνονται τα ίδια σε άλλες χώρες. Η «δύναμη εκδημοκρατισμού των εκλογών» –μια κεντρική θέση της Ρίχτερ– χαρακτήριζε εδώ και δεκαετίες τη γερμανική κοινωνία και γι’ αυτό δεν μπορούσε να αγνοηθεί πλήρως και από τους εθνικοσοσιαλιστές. Λόγω της νομιμοποιητικής και προπαγανδιστικής τους δύναμης ο Χίτλερ διεξήγαγε μερικά δημοψηφίσματα. Τα αποτελέσματά τους τα πρόβαλλε ως απόδειξη για την δήθεν «αληθινή δημοκρατία» του Γ΄ Ράιχ, σε αντίθεση με τις δυτικές «πλουτοκρατίες». Στο κεφάλαιο «Δημοκρατία μετά τον εθνικοσοσιαλισμό» η συγγραφέας ίσως υποτιμά τις επιπτώσεις του. Γράφει ότι η καινούργια αρχή το 1945 πέτυχε πέρα από κάθε προσδοκία και για τον πρόσθετο λόγο ότι υπήρχε ήδη η προικοδότηση του κράτους δικαίου από τον 19ο αιώνα. Όμως, η διάπλασή του αφέθηκε ως ένα μεγάλο βαθμό σε μια ήδη βεβαρημένη δικαιοσύνη η οποία μπόρεσε με επιτυχία να διασωθεί μετά το τέλος της δικτατορίας και να απαλλάξει τα μέλη της από ποινικές διώξεις. Μια πραγματική αλλαγή σημειώθηκε μόνον με την είσοδο στη δικαιοσύνη μιας νέας γενιάς και μιας πιο ισχυρής αντιπαράθεσης με τον εθνικοσοσιαλισμό από τη δεκαετία του εξήντα. Όπως συνέβαινε ήδη στις προηγούμενες εποχές, η Ρίχτερ θεωρεί το γυναικείο κίνημα ως μια από τις πιο σημαντικές διαδικασίες εκδημοκρατισμού. Αναγκάσθηκε όμως να παραδεχθεί ότι το γυναικείο κίνημα στην Ομοσπονδιακή Γερμανία βρήκε πολλά εμπόδια στον δρόμο του. Οι γυναίκες χρειάζονταν μέχρι το 1962 την άδεια του συζύγου τους για να ανοίξουν ένα τραπεζικό λογαριασμό και μέχρι το 1977 για την έναρξη επαγγελματικής δραστηριότητας. Το βιβλίο κλείνει με μια επισκόπηση με τον τίτλο «Μια υπόθεση κρίσεων και τύχης». Έχει δίκιο η συγγραφέας όταν αναφέρει ότι σε αντίθεση με την εποχή της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης ο σημερινός πληθυσμός της Γερμανίας ζει σε ασφάλεια. Αναφέρονται παραδειγματικά τέσσερις προκλήσεις για το μέλλον: λαϊκισμός, ψηφιοποίηση, κοινωνικο-οικονομική ανισότητα, κλιματική αλλαγή. Αυτές τις θεματικές τις πραγματεύεται εν μέρει πολύ συνοπτικά και δεν την αποτρέπουν από το να καταλήξει σε ένα αισιόδοξο συμπέρασμα: «Η Δημοκρατία διαθέτει μια υπέροχη και φανταστική ιστορία. Είναι μια υπόθεση γεμάτη τύχη και επανεκκίνηση, ακριβώς για τους Γερμανούς. Η υπόθεση συνεχίζεται. Το μέλλον είναι ανοικτό, και πιθανόν είναι και φωτεινό» (σ. 326). Στην 150ή επέτειο της ίδρυσης του Ράιχ το 1871 η Χέντβιχ Ρίχτερ δημοσίευσε το 2021 ένα βιβλίο με τίτλο Οι απαρχές της νεωτερικότητας. Μεταρρύθμιση και κινητοποίηση των μαζών στην αυτοκρατορία. Από τον θεματικό κύκλο του έργου για τη δημοκρατία επιλέγεται επομένως μία χρονική περίοδος και παρουσιάζεται περιεκτικά. Σύμφωνα με την Ρίχτερ η αυτοκρατορία στον δημόσιο λόγο θεωρείται ως καταφύγιο του αυταρχικού κράτους και του μιλιταρισμού. Βέβαια, σύμφωνα με την συγγραφέα, επρόκειτο για μια εποχή των απαρχών της σύγχρονης μαζικής δημοκρατίας. Ξεκίνησαν φιλόδοξες μεταρρυθμίσεις, το γυναικείο κίνημα απέκτησε δυναμική. Το τίμημα ήταν μια σειρά αποκλεισμών: αντισημιτισμός, ρατσισμός, μίσος στις γυναίκες. Αφετηρία της συγγραφέως είναι η ακόλουθη βασική θέση: καλοσχεδιασμένες και ειρηνικές μεταρρυθμίσεις ήταν το γνώρισμα της αυτοκρατορίας. H δυναμική των αλλαγών προέκυψε από τις μαζικές κινητοποιήσεις όπως εκείνη του γυναικείου κινήματος. Όχι μόνον στη Γερμανία, αλλά σε όλον τον «Βορειοατλαντικό χώρο» μπορεί κανείς να δει από το 1890 περίπου μια διαδρομή πέρα από καταπιεστικές δομές και προς μια κοινωνία των πολιτών. «Σκοτεινές πλευρές» αυτής της διαδικασίας είναι ο ρατσισμός, ο αντισημιτισμός ή ο εθνικισμός. Η παρουσίαση χωρίζεται σε τέσσερα κεφάλαια: η πορεία των Γερμανών προς το νέο εθνικό κράτος, το σύμπλεγμα οικονομία - κοινωνικό κράτος - καπιταλισμός - εργατικό κίνημα, το παγκόσμιο πλαίσιο και, τέλος, η διάδοση συμμετοχικών δικαιωμάτων. Σύμφωνα με την Ρίχτερ η γερμανική αυτοκρατορία δεν ήταν μια ένωση ηγεμόνων, όπως στην πραγματικότητα προέβλεπε το σύνταγμα, αλλά προερχόταν από γενικές εκλογές στην «Βορειο-Γερμανική Ένωση», τον προάγγελό της. Η Ρίχτερ δεν αναφέρει καθόλου την ηγεμονία της Πρωσίας στις δύο κρατικές μορφές οργάνωσης ούτε επίσης ότι δεν ήταν δυνατόν να υπάρχει ο τίτλος «αυτοκράτορας των Γερμανών», διότι τότε θα παρέπεμπε στη λαϊκή κυριαρχία. Γι’ αυτόν τον λόγο είχαν αρκεστεί στον τίτλο «Γερμανός αυτοκράτορας». Αντίθετα, γράφει ότι η δημοκρατική πλευρά της αυτοκρατορίας μελετήθηκε περισσότερο από την έρευνα τα τελευταία είκοσι χρόνια. Το κοινοβούλιο της αυτοκρατορίας εξελίχθηκε στον πιο σημαντικό πολιτικό παράγοντα, αν και η κυβέρνηση δεν εξαρτιόταν από την εμπιστοσύνη του. Για την Ρίχτερ χαρακτηριστικό της αυτοκρατορίας ήταν λιγότερο ή περισσότερο η πρόοδος σε όλους τους τομείς. Δεν αναφέρει φαινόμενα με σοβαρές επιπτώσεις, όπως τη λεγόμενη «Μεγάλη Κρίση» από το 1873 μέχρι το 1896, μια βαθιά οικονομική στασιμότητα. Για την ιστορία του γυναικείου κινήματος στην εν λόγω χρονική περίοδο πιστεύει η Ρίχτερ ότι συχνά δεν αποτιμάται σωστά, ότι αυτό οφείλεται στη ρήξη που επήλθε με τον εθνικοσοσιαλισμό, αλλά και στην προτίμηση της ιστοριογραφίας να αγνοεί δημοκρατικές τάσεις στη Γερμανία. Υποστηρίζει ότι συχνά απευθύνεται η μομφή στο γυναικείο κίνημα ότι έχει καλλιεργήσει τη λατρεία της «μητρότητας» και υποστηρίξει εθνικιστικούς κύκλους, αλλά και ότι η ικανότητα επιτυχούς δράσης του υπέφερε από την αυστηρή αμοιβαία απόσταση από την αστική και σοσιαλιστική κατεύθυνση. Πολύ λίγη σημασία δίνεται σήμερα στο γεγονός ότι κάθε δεύτερη ενήλικη γυναίκα ήταν εργαζόμενη στη γεωργία, στο εργοστάσιο ή ως υπηρέτρια. Για τη συγγραφέα η «δυναμική εμφάνιση των γυναικών» αποτελεί την πιο σημαντική διαδικασία χειραφέτησης γύρω στα 1900. Προκάλεσε ισχυρές αντιδράσεις, αλλά και υποστήριξη από πολλούς άνδρες. Ο γνωστός κοινωνιολόγος Γκέοργκ Ζίμελ χαρακτήρισε ως κατασκευασμένους τους ρόλους των φύλων και άσκησε κριτική στην τάση της κατανόησης του ανδρικού ως του «γενικά ανθρώπινου». Ο νέος νόμος της αυτοκρατορίας για τα σωματεία του 1908 έδωσε τελικά και στις γυναίκες τη δυνατότητα να γίνουν μέλη σε πολιτικά κόμματα. Στη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου οι γυναίκες αντιτάχθηκαν σθεναρά στον πόλεμο, οργάνωσαν π.χ. το 1915 στην Χάγη ένα συνέδριο για την ειρήνη με συμμετοχές από 12 χώρες. Για την καθιέρωση του δικαιώματος ψήφου για τις γυναίκες το 1918 η συγγραφέας, σύμφωνα με τη γενική της προσέγγιση, δεν θεωρεί ως βασική πηγή την επανάσταση του ίδιου έτους, αλλά γενικά τον «εκδημοκρατισμό». Η Ρίχτερ εντοπίζει στην αυτοκρατορία τις σημαντικές ρίζες της μαζικής δημοκρατίας και εντάσσει ακόμη και κινήματα όπως το “Black Lives Matter” ή το “MeToo” στην παράδοση αυτής της εποχής! Οι προσφιλείς αντίπαλοι της Ρίχτερ είναι οι οπαδοί της λεγόμενης «θεωρίας του ιδιαίτερου δρόμου». Αφετηρία τους είναι δύο βασικές παραδοχές. Πρώτον: ο καπιταλισμός, ο φιλελευθερισμός και η δημοκρατία πάνε αναγκαστικά μαζί. Δεύτερον: Η Αγγλία αποτελεί εδώ το πρότυπο. Για τη Γερμανία αντίθετα το χαρακτηριστικό στοιχείο είναι η διαφορά οικονομικής και πολιτικής ανάπτυξης. Η αστική τάξη ανέπτυξε τον καπιταλισμό, δεν ανέλαβε όμως την πολιτική εξουσία. Διέφερε από την αντίστοιχη των δυτικών χωρών με την εξάρτησή της από το κράτος. Ένα σημαντικό βασικό κείμενο αυτής της κατεύθυνσης είναι Η γερμανική αυτοκρατορία[1] (1973) του Χανς-Ούλριχ Βέλερ. Η πρωτοποριακή του συμβολή συνίσταται στο γεγονός ότι η ανάλυση της κρατικής εξουσίας εντάσσεται στην δομική ανάλυση οικονομίας και κοινωνίας. Με τον τρόπο αυτό καταδεικνύονται σημαντικές, θεμελιώδεις συνέχειες πέρα από τομές όπως ο πόλεμος και η επανάσταση. Στον Βέλερ αναδεικνύεται μια εικόνα των αυταρχικών μετασχηματισμών στο πολιτικό σύστημα της αυτοκρατορίας. Εδώ εντάσσονται η συνταγματική ιδιαίτερη θέση του στρατού, η παραμέληση της ανάπτυξης κοινοβουλευτικών θεσμών, το συντηρητικό δημοσιοϋπαλληλικό σώμα και ο ριζοσπαστικός εθνικισμός. Κριτικές προς τον Βέλερ ωστόσο επισημαίνουν ότι η Γερμανία δεν αναπτύχθηκε εντελώς διαφορετικά από άλλες χώρες και ότι Γερμανοί ιστορικοί έχουν υπερτιμήσει τον φιλελευθερισμό της Μεγάλης Βρετανίας. Η Χέντβιχ Ρίχτερ με τις μελέτες της προκάλεσε την αντίδραση μιας σειράς κριτικών φωνών. Προειδοποίησαν ότι η ανάδειξη των προοδευτικών πλευρών της αυτοκρατορίας παραβλέπει τα βάρη του παρελθόντος που είχαν επιπτώσεις στη δημοκρατία μετά το 1918. Ένας από τους πιο διακριμένους επιστήμονες που άσκησαν κριτική είναι ο Χάινριχ-Άουγκουστ Βίνκλερ, πρώην καθηγητής της Σύγχρονης Ιστορίας στο πανεπιστήμιο Χούμπολτ του Βερολίνου. Τονίζει ότι η γερμανική αυτοκρατορία αναδύθηκε από την αποτυχημένη επανάσταση του 1848 και ότι ήταν εξόχως αντιφατικό το γεγονός ότι αφενός υπήρχε μια εξαιρετικά ανεπτυγμένη βιομηχανική χώρα με απαρχές κοινωνικού κράτους και την καθολική ψήφο, ενώ αφετέρου δεν υπήρχε καμιά κοινοβουλευτική μορφή διακυβέρνησης. Ο κοινοβουλευτισμός καθιερώθηκε για πρώτη φορά το 1918 ενόψει της ήττας και μετά από πιέσεις της στρατιωτικής ηγεσίας που ήλπιζε σε μια καλύτερη διαπραγματευτική θέση απέναντι στους αντιπάλους. Ο εθνικοσοσιαλισμός μπόρεσε να βασιστεί στις πικρίες κατά της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης. Με την βοήθεια των παραδοσιακών ελίτ που κατόρθωσαν να διατηρήσουν την εξουσία τους ανέβηκε ο Χίτλερ το 1933 στην εξουσία. Σύμφωνα με τον Βίνκλερ τίποτα από όλα αυτά δεν υπάρχει στο έργο της Χέντβιχ Ρίχτερ. Μαθαίνει κανείς για τις ελλείψεις άλλων χωρών, κυρίως των ΗΠΑ, πολλά για τις προοδευτικές πλευρές της αυτοκρατορίας και, τέλος, για το γερμανικό γυναικείο κίνημα, αλλά λίγα για τα αυταρχικά και εθνικιστικά χαρακτηριστικά της αυτοκρατορίας. Η Ρίχτερ δεν αναρωτιέται γιατί η Γερμανία, ως η μοναδική εξαιρετικά ανεπτυγμένη βιομηχανική χώρα, αντικατέστησε το δημοκρατικό της σύστημα με μια ολοκληρωτική δικτατορία. Οι μελέτες της θυμίζουν την παλιά θέση για ένα «συστημικό ατύχημα», σύμφωνα με την οποία σε μια καθεαυτή θετική εξέλιξη ξαφνικά πήγε κάτι στραβά με τον εθνικοσοσιαλισμό. Η Ρίχτερ τονίζει ότι η γερμανική ιστορία δεν αποτελεί μια διαδρομή προς τη Δύση (σύμφωνα με τον τίτλο ενός γνωστού βιβλίου του Βίνκλερ[2]), αλλά πως η Γερμανία ήταν πάντα κομμάτι της Δύσης. Ο Βίνκλερ απαντά ότι η Γερμανία ανήκει ασφαλώς στην παλιά Δύση. Αναφέρει χαρακτηριστικά τον δυτικό χριστιανισμό, την διαφοροποίηση πνευματικής και κοσμικής εξουσίας τον Μεσαίωνα, την Μεταρρύθμιση, τον Διαφωτισμό. Όμως όσον αφορά τις πολιτικές συνέπειες (εθνικό κράτος, αστική επανάσταση) έμεινε πολύ πίσω από τις δυτικοευρωπαϊκές χώρες. Στα κριτικά σημεία του Βίνκλερ μπορούν να προστεθούν και άλλα. Ένα αρκετά σοβαρό είναι η ανεπαρκής πραγμάτευση του στρατού από την Ρίχτερ. Ο αυτοκράτορας ασκούσε μια σχεδόν απεριόριστη εξουσία στις στρατιωτικές δυνάμεις. Οι αξίες του στρατιωτικού τομέα έχαιραν μεγάλης εκτίμησης και λειτουργούσαν ως πρότυπο για τον αστικό τομέα. Αυτό ισχύει για έννοιες όπως η τιμή, η τάξη, η πειθαρχία ή η υπακοή. Με τη νίκη κατά της Γαλλίας το 1870/71 ο στρατός νομιμοποιούσε την υπεροψία του. Ένας σημαντικός θεσμός ήταν αυτός του «μονοετούς-εθελοντή». Αφορούσε τους νεοσύλλεκτους που αντί της κανονικής διετούς στρατιωτικής θητείας υπηρετούσαν μόνον μια μονοετή. Αυτή η δυνατότητα δινόταν σε νέους άνδρες που είχαν αποδεικτικό από μια μεσαία εκπαιδευτική βαθμίδα, δηλαδή είχαν τουλάχιστον παρακολουθήσει έξι τάξεις του γυμνασίου (για ένα δίπλωμα που θα επέτρεπε πανεπιστημιακές σπουδές ήταν αναγκαίες οι εννέα τάξεις). Αποφασιστική σημασία είχε το γεγονός ότι οι «μονοετείς» έπρεπε να αναλάβουν οι ίδιοι τις δαπάνες της εκπαίδευσης και του εξοπλισμού τους. Η προσφορά απευθυνόταν επομένως στους γιους της ανώτερης αστικής τάξης, που με τον τρόπο αυτό έπρεπε να δεθεί περισσότερο με το κράτος και ιδιαίτερα με τον στρατό. Διότι μετά τη στρατιωτική θητεία και τις ασκήσεις που ακολουθούσαν μπορούσαν να γίνουν έφεδροι αξιωματικοί, επομένως να απολαμβάνουν το υψηλό κύρος του στρατιωτικού σώματος, αν και σε μια υποδεέστερη θέση από εκείνη του επαγγελματία στρατιωτικού. Η θέση του έφεδρου αξιωματικού αποτελούσε μια σημαντική προϋπόθεση για την επαγγελματική άνοδο στην ανώτερη κρατική υπηρεσία. Παρόμοια λειτουργία είχαν οι συντηρητικοί σύνδεσμοι φοιτητών στα πανεπιστήμια. Σ’ αυτούς κυρίαρχος ήταν ένας λιγότερο ή περισσότερο ισχυρός εθνικισμός που συνδεόταν συχνά με αντισημιτισμό. Ένα μέρος αυτών των συνδέσμων απαιτούσε από τα μέλη του την «αναμέτρηση», την ξιφασκία με σπάθες. Με τον τρόπο αυτό έπρεπε να καλλιεργηθούν αξίες όπως η συντροφικότητα, το θάρρος και η αντοχή στους πόνους. Σε πολλούς συνδέσμους η αναμέτρηση ήταν αναγκαστική παρά τους συχνούς τραυματισμούς που δημιουργήθηκαν με αυτόν τον τρόπο. Πέρα από την περίοδο των σπουδών οι σύνδεσμοι διατηρούσαν ένα δίκτυο που υπηρετούσε την επαγγελματική ανέλιξη των μελών του. Απόφοιτοι πανεπιστημίου ανήκαν παράλληλα με τους αξιωματικούς και τους ευγενείς στις τρεις κοινωνικές ομάδες που θα μπορούσαν για ζητήματα τιμής να λύνουν τις διαφορές τους με μονομαχία. Συχνά επρόκειτο για παραφουσκωμένες μικροδιαφορές που για χάρη τους άνθρωποι σκότωναν ο ένας τον άλλο. Επίσημα οι μονομαχίες απαγορεύονταν, γίνονταν όμως κοινωνικά αποδεκτές ως ένα μεγάλο βαθμό. Τα χρόνια πριν από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο ο ανταγωνισμός των εξοπλισμών ανάμεσα στις Μεγάλες Δυνάμεις έπαιρνε όλο και μεγαλύτερες διαστάσεις. Ιδιαίτερα επηρεάστηκε το ναυτικό. Σύμφωνα με την διαδεδομένη άποψη η κυριαρχία στη θάλασσα θεωρούνταν ως αναγκαίος όρος για να είναι δυνατή η άσκηση ηγεμονικής δύναμης διεθνώς. Εθνικιστικές οργανώσεις έκαναν προπαγάνδα για όλο και μεγαλύτερο εξοπλισμό της Γερμανίας και σε αυτό το θέμα απολάμβαναν την εύνοια του αυτοκράτορα Γουλιέλμου Β΄. Από την άλλη πλευρά δεν είχε πλήρως εξαντληθεί το δυναμικό των νεοσύλλεκτων. Η επιστράτευση κληρωτών ήταν μεγαλύτερη σε αγροτικές περιοχές από ό,τι σε μεγαλουπόλεις, διότι εδώ υπήρχε ο φόβος ενός μεγάλου ποσοστού σοσιαλδημοκρατών μεταξύ των νεοσύλλεκτων και μια αντίστοιχη πολιτική επιρροή. Ο γενικά διαδεδομένος αντισημιτισμός στις ένοπλες δυνάμεις συνεχίσθηκε. Οι Εβραίοι δεν μπορούσαν να γίνουν αξιωματικοί. Υπήρχαν βέβαια και αντιτιθέμενες τάσεις, όμως γρήγορα ήρθαν σε σύγκρουση με την κρατική εξουσία. Ένα παράδειγμα είναι η δίκη εναντίον του σοσιαλδημοκράτη δικηγόρου και πολιτικού Καρλ Λήμπκνεχτ το 1907. Στο πλαίσιο της ανάπτυξης του κινήματος της εργατικής νεολαίας απαίτησε να διεξαχθεί μια εκστρατεία από νέους κληρωτούς για να τους προετοιμάσει στον ρόλο τους ως νεοσύλλεκτων και να τους διαφωτίσει για την ουσία του μιλιταρισμού. Στη συνέχεια δικάστηκε ενώπιον του Ανωτάτου Ακυρωτικού της αυτοκρατορίας (του μοναδικού αρμόδιου για παρόμοια εγκλήματα) με την κατηγορία των προπαρασκευαστικών μέτρων για την επιτέλεση εσχάτης προδοσίας και καταδικάσθηκε σε 18 μήνες φυλακή. Η ιδιαίτερη θέση του στρατού φαίνεται και από την μεταχείριση του στρατιωτικού προϋπολογισμού στο κοινοβούλιο της αυτοκρατορίας, ο οποίος διαχωριζόταν από τον υπόλοιπο προϋπολογισμό και δεν ήταν ετήσιος, αλλά αποφασιζόταν για επτά χρόνια. Εάν το κοινοβούλιο της αυτοκρατορίας αρνούνταν να εγκρίνει τις οικονομικές απαιτήσεις του Υπουργείου Πολέμου που γίνονταν όλο και πιο μεγάλες, τότε ο καγκελάριος προκαλούσε την διάλυση του κοινοβουλίου από τον αυτοκράτορα. Από τις τέσσερις πρόωρες διαλύσεις της βουλής ανάμεσα στο 1871 και το 1918, οι τρεις ακολούθησαν αυτό το μοντέλο. Στις εκλογές που ακολουθούσαν κατόρθωναν να επικρατήσουν τα κόμματα που ήταν κοντά στην κυβέρνηση με τη βοήθεια μιας εθνικιστικής δράσης. Το πιο γνωστό παράδειγμα που αφορά τη σύγκρουση στρατού και αστικού πληθυσμού αποτελεί η λεγόμενη «υπόθεση Σαβέρν» του 1913. Αυτή η πόλη (γαλλικά Saverne) ανήκε στην περιοχή της Αλσατίας - Λωρραίνης, την οποία η Γαλλία έπρεπε να παραχωρήσει στη Γερμανία μετά τον χαμένο πόλεμο 1870/71. Ένας πρώσος αξιωματικός πρόσβαλε τον ντόπιο πληθυσμό, και όταν προκλήθηκαν γι’ αυτόν τον λόγο διαδηλώσεις, ο στρατιωτικός διοικητής διέταξε παράνομα τη σύλληψη πολιτών. Η αντίδραση ήταν οργισμένα άρθρα στον Τύπο και μία έντονη συζήτηση στο κοινοβούλιο της αυτοκρατορίας. Με μεγάλη πλειοψηφία έγινε αποδεκτή η πρόταση δυσπιστίας κατά του Καγκελάριου που ωστόσο παρέμεινε ένα καθαρά συμβολικό μέτρο, διότι σύμφωνα με το Σύνταγμα εξαρτιόταν μόνον από την εμπιστοσύνη του Αυτοκράτορα. Τρεις αξιωματικοί παραπέμφθηκαν ενώπιον του στρατιωτικού δικαστηρίου, όμως αθωώθηκαν, γεγονός που ο στρατός το θεώρησε ως επιτυχία. Όλο το θέμα στρατός είναι υποβαθμισμένο από την Ρίχτερ. Αυτό ανταποκρίνεται στη θέση της για τη συνεχή κίνηση προς τη δημοκρατία και τον πολιτισμό. Ένα πρόσθετο σημαντικό σημείο κριτικής είναι το γεγονός ότι με την υπερτίμηση του αστικού μεταρρυθμιστικού κινήματος υποτιμάται το σοσιαλδημοκρατικό. Το εργατικό κίνημα και το ευρύ οργανωτικό του φάσμα δεν αναφέρονται καθόλου από την Ρίχτερ: κόμματα, συνδικάτα, συνεταιρισμοί, πολιτισμικές ενώσεις, αθλητικοί σύλλογοι, εφημερίδες. Το αποκορύφωμα του εκτεταμένου εκπαιδευτικού συστήματος αποτέλεσε μία κεντρική κομματική σχολή στην οποία δίδασκε μεταξύ άλλων και η Ρόζα Λούξεμπουργκ. Οι παραδόσεις της αποτέλεσαν την αφετηρία για το οικονομικό της έργο όπως η Συσσώρευση του Κεφαλαίου και η Εισαγωγή στην Εθνική Οικονομία. Στο πρόγραμμα της Ερφούρτης του 1891 το SPD ως πρώτο γερμανικό κόμμα απαίτησε την ψήφο για τις γυναίκες. Το 1895 κατέθεσε μια ανάλογη πρόταση στο κοινοβούλιο της αυτοκρατορίας που απορρίφθηκε από όλα τα άλλα κόμματα. Πριν από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο το σοσιαλδημοκρατικό κόμμα είχε 175.000 γυναικεία μέλη. Αυτή η μεγάλη απήχηση του σοσιαλδημοκρατικό κόμματος στις γυναίκες οφειλόταν και στην επικέντρωσή του στα συμφέροντα των καταναλωτών και στη δράση του κατά των μεγάλων αυξήσεων των τιμών. Η Χέντβιχ Ρίχτερ προσφέρει μια σειρά από νέες γνώσεις, π.χ. για το γυναικείο κίνημα ή καλύτερα για το αστικό, όχι το σοσιαλιστικό. Ωστόσο λείπει μια νέα θεωρητική προσέγγιση. Οι μελέτες της δεν προσφέρονται για πραγματικά σκληρές αντιπαραθέσεις. Για τη σημερινή γενιά των ιστορικών η αυτοκρατορία ανήκει πολύ βαθιά στο παρελθόν και δεν την αγγίζει καθόλου. Σ’ αυτό διαφέρει η αυτοκρατορία από τον εθνικοσοσιαλισμό που διαθέτει μία ασύγκριτα πιο μεγάλη σημασία για την αυτο-κατανόηση της σημερινής Γερμανίας. Μια προσπάθεια να ιδωθεί ο εθνικοσοσιαλισμός από μια πιο θετική σκοπιά –όπως το επιχειρεί η Ρίχτερ με την αυτοκρατορία– θα προκαλούσε ένα κύμα αγανάκτησης. Ίσως ιστορικά θέματα χάνουν γενικά τη σημασία που είχαν μπροστά στα σύγχρονα προβλήματα όπως η κλιματική αλλαγή, ο κορωνοϊός ή ο πόλεμος στην Ουκρανία. Οι διαμάχες για το παρελθόν θα αποτιμώνται ίσως όλο και περισσότερο ανάλογα με τη σημασία τους για το παρόν. [1] Hans-Ulrich Wehler, Das deutsche Kaiserreich 1871-1918, Vandenhoeck & Ruprecht, Göttingen 1973. [2] Der lange Weg nach Westen, C. H. Beck, Μόναχο 1992.

Nέα διαμάχη για την ιστορία της Γερμανίας;

Σύνδεση