Όταν ο Ροΐδης παρέπεμπε σ’ έναν άγνωστο

Το 1877, στο Περί συγχρόνου εν Ελλάδι κριτικής, ο Εμμανουήλ Ροΐδης παρέθετε ένα απόσπασμα από έναν ξένο συγγραφέα, συνοδευόμενο από αντίστοιχη παραπομπή: Έτι δε σαφέστερον αποφαίνεται περί τούτου ο Ο’Connell, εν τη πολυκρότω αυτού Νέα Ερμηνεία του Σαιξπείρου [A new Exegesis of Shakespeare, Edimbourg 1859] λέγων: «Ο μεγαλοφυής ανήρ, προ πάντων εν τη ποιήσει και τη φιλοσοφία, είναι προϊόν γενομένης ήδη προόδου και ουχί όργανον γενησομένης. Και αυτού δε του μάλλον νεωτερίζοντος ποιητού και φιλοσόφου η μεγαλοφυΐα συνίσταται εις το να οικειοποιήται τα εκ της περιφοράς του πέριξ αυτού γενικού πνεύματος προκύπτοντα σπέρματα και να μεταβάλλη ταύτα ο μεν εις άνθη, ο δε εις καρπόν. Ως εκ της κατά τον τρωικόν πόλεμον ζυμώσεως πάντων των Ελλήνων εγεννήθη το ελληνικόν έπος και έπειτα το δράμα του Αισχύλου, ούτω και εκ του κύκλου του μέσου αιώνος, του χάους τούτου πολέμων, συγκρούσεως φυλών και ιπποτικών παραδόσεων προέκυψεν ο Σαιξπείρος[1]. Η παραπομπή του Ροΐδη αναφέρει το βιβλίο New Exegesis of Shakespeare: Interpretation of His Principal Characters and Plays on the Principle of Races, που εξέδωσαν το 1859 στο Εδιμβούργο (Edinburgh) οι εκδότες Adam και Charles Black[2]. Ο ανώνυμος συγγραφέας του βιβλίου διατείνεται ότι αυτό που δημιουργεί το ιδιαίτερο και καινοτόμο μεγαλείο του Σαίξπηρ είναι ότι, όντας ο πρώτος που κατέληξε σε μια πιο εκτεταμένη και ταυτόχρονα βαθύτερη θεώρηση της ανθρώπινης φύσης, εισήγαγε στα δράματά του όχι μόνο την αναπαράσταση των ατόμων ή των οικογενειών, αλλά και το σκίτσο και τον χαρακτήρα των κυριότερων φυλών που κατοικούν στην Ευρώπη[3]. Στη σελίδα τίτλου του βιβλίου δεν εμφανίζεται όμως κανείς συγγραφέας! Πώς ξέρει λοιπόν ο Ροΐδης ότι συγγραφέας είναι ο O’Connell; Και ποιος είναι αυτός ο O’Connell; Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Ροΐδης αναγράφει ως τόπο έκδοσης το Εδιμβούργο στα γαλλικά, Edimbourg, αντί για την αγγλική μορφή Edinburgh που αναφέρεται στη σελίδα τίτλου του ανώνυμου βιβλίου. Επίσης αξιοσημείωτο είναι ότι το βιβλίο αυτό δεν υπάρχει στη βιβλιοθήκη του Ροΐδη, στην Ακαδημία Αθηνών. Ακόμα και αν είχε ποτέ στην κατοχή του το αγγλικό πρωτότυπο, δεν θα μπορούσε να αντλήσει από αυτό την ταυτότητα του συγγραφέα. Το κλειδί πρέπει να βρίσκεται λοιπόν στη λέξη «πολύκροτος». Αφού η Νέα Ερμηνεία του Σαιξπείρου ήταν πολύκροτος, πρέπει να είχε διαβάσει γι’ αυτήν σε άλλα κείμενα, πιθανότατα γαλλικά. Εκείνα όμως πώς είχαν ανακαλύψει την ταυτότητα του συγγραφέα; Μια απτή απόδειξη της ταυτότητας του άγνωστου συγγραφέα της Νέας Ερμηνείας δίδεται πολύ αργότερα, το 1948, όταν ο P.S. O’Hegarty σ’ ένα σχόλιό του με τίτλο «ένας Ιρλανδός σχολιαστής του Σαίξπηρ» αναφέρει ότι το προσωπικό του αντίτυπο αυτού του ανώνυμου βιβλίου είχε δωρηθεί από τον συγγραφέα του σε έναν John O’Donovan, συνοδευόμενο από μια μακροσκελή επιστολή, από την οποία προκύπτει ότι το όνομά του ήταν J. O’Connell και ότι ζούσε τότε στο Λονδίνο[4]. Ωστόσο η πεποίθηση ότι κάποιος O’Connell είχε συγγράψει τη Νέα Ερμηνεία είχε εμπεδωθεί πολύ νωρίτερα. Ήδη το 1887 η Encyclopaedia Britannica αναφέρει ως συγγραφέα του έργου έναν O’Connell[5]. Πότε όμως συνδέθηκε το όνομα του O’Connell με το ανώνυμο έργο, και από ποιον; Η απάντηση σε αυτό το ερώτημα βρίσκεται εύκολα με μια διαδικτυακή αναζήτηση των κειμένων που δημοσιεύθηκαν μεταξύ των ετών 1859 και 1877 και τα οποία περιείχαν τους όρους «O’Connell» και «Nouvelle Exégèse». Προκύπτουν μόνο δύο αποτελέσματα. Το ένα είναι ένα μακροσκελές άρθρο του φιλοσόφου Émile Littré στην επιθεώρηση Revue des deux mondes της 15ης Νοεμβρίου 1860[6], με τίτλο «Η Νέα Ερμηνεία του Σαίξπηρ». Σε αυτό το άρθρο, στη σ. 307, ο Εμίλ Λιττρέ γράφει: «M. O’Connell (c’est le nom de l’auteur de la Nouvelle Exégèse de Shakspeare») dit excellemment», δηλαδή «Ο κ. O’Connell (αυτό είναι το όνομα του συγγραφέα της Νέας Ερμηνείας του Σαίξπηρ) λέει άριστα»[7]. Αυτό το άρθρο είναι που αποκαλύπτει την ταυτότητα του ανώνυμου συγγραφέα. Πράγματι, σε αυτό παραπέμπουν αργότερα, όσον αφορά την ταυτότητα του ανώνυμου συγγραφέα[8], πλείστοι συγγραφείς από αυτούς που ασχολούνται με το πολύκροτο έργο. Το άλλο αποτέλεσμα είναι το βιβλίο Littérature et histoire (Φιλολογία και Ιστορία) του Εμίλ Λιττρέ, το οποίο αναδημοσιεύει ολόκληρο το δικό του άρθρο τού 1861 και αναφέρει αυτολεξεί την παραπάνω πρότασή του[9] για τον O’Connell στη σ. 75. Όμως «περικοπήν του φιλοσόφου Λιττρέ» από αυτό ακριβώς το βιβλίο παραθέτει ο Ροΐδης στο Περί συγχρόνου εν Ελλάδι κριτικής. Δίνει μάλιστα την παραπομπή «Φιλολογία και ιστορία, σελ. 73 και 77»[10]. Από τη σελίδα 75 αυτού του βιβλίου άντλησε συνεπώς ο Ροΐδης την ταυτότητα του συγγραφέα της Νέας Ερμηνείας του Σαίξπηρ. Πράγματι, κατείχε αυτό το βιβλίο, το οποίο διασώζεται στη συλλογή Ροΐδη της Ακαδημίας Αθηνών. Ποιος ήταν όμως αυτός ο O’Connell; Ο Λιττρέ δεν αναφέρει το μικρό του όνομα, μόνο το επίθετο. Συνεπώς μόνο έναν O’Connell πρέπει να γνώριζε, αλλιώς θα είχε γράψει και το μικρό του όνομα. Ο συγγραφέας αυτός λεγόταν James O’Connell και ήταν δημοσιογράφος σε μια εφημερίδα της Φιλαδέλφειας.[11] Το 1851 εξέδωσε ανώνυμα το βιβλίο του Vestiges of civilization.[12] Ο O’Connell έστειλε τότε το βιβλίο αυτό στον Auguste Comte, με τον οποίο αλληλογράφησε[13]. Το 1853, εξάλλου, έγραψε σε έναν Αμερικανό γνωστό του λέγοντας ότι ο Λιττρέ είχε διαβάσει και εγκρίνει το Vestiges.[14] Συνεπώς ο O’Connell αλληλογραφούσε και με τον Λιττρέ. Πέραν αυτών των ολίγων, ο James O’Connell είναι ένα ιστορικό αίνιγμα για το οποίο δεν γνωρίζουμε σχεδόν τίποτα. Ούτε καν τις ημερομηνίες γέννησης και θανάτου του. Διανοούμενος που μοίραζε τον χρόνο του μεταξύ Νέας Υόρκης και Ευρώπης, με το Παρίσι ως έδρα του όταν ήταν στην Ευρώπη, ο O’Connell ήταν πανέξυπνος, αλαζόνας, πεισματάρης σε θέματα χρημάτων και σίγουρα επιδέξιος με την πένα του[15]. Όταν λοιπόν ο Ροΐδης έγραφε στο κείμενό του για τον O’Connell, δίδοντας την εντύπωση στον αδαή αναγνώστη ότι επρόκειτο για έναν περίλαμπρο σοφό, στην πραγματικότητα έγραφε για κάποιον που του ήταν παντελώς άγνωστος. Επιπλέον, αντλούσε το παράθεμά του από μια δευτερογενή πηγή (τον Λιττρέ), χωρίς καν να αναφέρει ότι έκανε κάτι τέτοιο. Κι αυτό γιατί θήρευε φράσεις, όχι τους συντάκτες τους. Είναι ενδιαφέρον να δούμε πώς τροποποιείται το παράθεμα που αντλεί ο Ροΐδης καθώς περνούμε από το πρωτότυπο αγγλικό κείμενο του O’Connell στο αντίστοιχο γαλλικό του Λιττρέ και τέλος στο ελληνικό του Ροΐδη. Παρακάτω παρατίθενται οι αγγλικές πρωτότυπες φράσεις (με τη μετάφρασή τους), η γαλλική μετάφρασή τους από τον Λιτρέ (με την ελληνική μετάφρασή της) και τέλος η απόδοση των γαλλικών φράσεων από τον Ροΐδη. Κάθε πρόταση τίθεται μέσα σε ζεύγος αγκυλών και παρατίθενται και οι αντίστοιχοι σελιδαριθμοί. Παρατηρούμε ότι οι φράσεις παίζουν ρόλο οικοδομικών λίθων· έχουν συμπιληθεί μεμονωμένα, από διάφορες σελίδες, και όχι στο πλαίσιο μιας ενιαίας περικοπής[16]. {All genius of the supreme order, more especially in the arts, is the expression (not the organ) of an advance in social progress. Όλη η μεγαλοφυΐα της ανώτατης τάξης, ιδίως στις τέχνες, είναι η έκφραση (όχι το όργανο) μιας προόδου της κοινωνίας. (O’Connell 9)[17] // Tout génie de l’ordre suprême, particulièrement dans les arts, est l’expression, non l’instrument d’un avancement dans l’évolution sociale. Κάθε μεγαλοφυΐα της υψηλότερης τάξης, ιδίως στις τέχνες, είναι η έκφραση, όχι το όργανο, μιας προόδου στην κοινωνική εξέλιξη. (Λιττρέ 75)[18] // Ό μεγαλοφυής ανήρ, προ πάντων εν τη ποιήσει και τη φιλοσοφία, είναι προϊόν γενομένης ήδη προόδου και ουχί όργανον γενησομένης (σ. 27)[19]}. {The genius of the innovating poet and philosopher is the capacity of seizing these leading germs of the general mind, and of unfolding them, the poet to flower, and the philosopher to fruit (O’Connell 10)[20]. Η ιδιοφυΐα του καινοτόμου ποιητή και φιλοσόφου είναι η ικανότητα να αρπάζει αυτά τα κορυφαία σπέρματα του γενικού νου και να τα ξεδιπλώνει, ο ποιητής σε άνθος και ο φιλόσοφος σε καρπό. // Le génie du poëte et du philosophe qui innovent est, dit-il, le pouvoir du saisir les germes qui naissent au fur et à mesure de l’évolution de l'esprit général, et de les amener, le poëte à la fleur et le philosophe au fruit. (Λιττρέ 79)[21] Η ιδιοφυΐα του καινοτόμου ποιητή και φιλοσόφου είναι, λέει, η δύναμη να συλλαμβάνει τα σπέρματα που γεννιούνται καθώς εξελίσσεται το γενικό πνεύμα και να τα οδηγεί, ο ποιητής σε άνθηση και ο φιλόσοφος σε καρπό. // Και αυτού δε του μάλλον νεωτερίζοντος ποιητού και φιλοσόφου η μεγαλοφυΐα συνίσταται εις το να οικειοποιήται τα εκ της περιφοράς τού πέριξ αυτού γενικού πνεύματος προκύπτοντα σπέρματα και να μεταβάλλη ταύτα ο μεν εις άνθη, ο δε εις καρπόν (σ. 27).} {From such a chaotic or coraline elaboration of the national mind, excited chiefly by the wars of Troy, which threw together so many peoples, of which the deeds and the distinctions took mythic body in the long interval – from this, accordingly, arose at last the great Eschylus and the Greek drama. So, from the cycle of the middle ages – a similar chaos, on a vaster scale, of wars, races, and the romances that personified them – issued Shakespeare. (O’Connell 10) Από μια τέτοια χαοτική ή κοραλλιογενή επεξεργασία του εθνικού νου, που διεγέρθηκε κυρίως από τους πολέμους της Τροίας, οι οποίοι συγκέντρωσαν τόσο πολλούς λαούς, των οποίων οι πράξεις και οι διακρίσεις πήραν μυθικό χαρακτήρα στο μακρύ διάστημα που μεσολάβησε, προέκυψε τελικά ο μεγάλος Αισχύλος και το ελληνικό δράμα. Έτσι, από τον κύκλο του Μεσαίωνα –ένα παρόμοιο χάος, σε μεγαλύτερη κλίμακα, πολέμων, φυλών και των ρομαντικών επών που τις προσωποποιούσαν– προέκυψε ο Σαίξπηρ. // De l’élaboration chaotique suscitée parmi les Grecs par les guerres de Troie, qui mélèrent tant de peuples, et dont les phases et les faits prirent un corps mythique dans ce long intervalle, – de cette élaboration, dis-je, naquirent finalement le grand Eschyle et le drame grec. Ainsi du cycle du moyen âge, chaos semblable, mais sur une plus grande échelle, de guerres, de races et de romans qui personnifièrent les races, naquit à son tour Shakspeare (Λιττρέ 79). Από τη χαοτική επεξεργασία που προκάλεσαν στους Έλληνες οι Τρωικοί πόλεμοι, οι οποίοι ανακάτεψαν τόσους λαούς, και των οποίων οι φάσεις και τα γεγονότα πήραν μυθικό χαρακτήρα σε αυτό το μακρύ διάστημα – από αυτή την επεξεργασία, λέω, γεννήθηκαν τελικά ο μεγάλος Αισχύλος και το ελληνικό δράμα. Έτσι, από τον κύκλο του Μεσαίωνα, ένα παρόμοιο χάος, αλλά σε μεγαλύτερη κλίμακα, πολέμων, φυλών και ρομαντικών επών που προσωποποιούσαν τις φυλές, γεννήθηκε με τη σειρά του ο Σαίξπηρ. // Ως εκ της κατά τον τρωικόν πόλεμον ζυμώσεως πάντων των Ελλήνων εγεννήθη το ελληνικόν έπος και έπειτα το δράμα του Αισχύλου, ούτω και εκ του κύκλου του μέσου αιώνος, του χάους τούτου πολέμων, συγκρούσεως φυλών και ιπποτικών παραδόσεων προέκυψεν ο Σαιξπείρος (σ. 27).} Κατά τον ερανισμό των παραθεμάτων του, ο Ροΐδης δεν διστάζει να τα στρεβλώσει κάποτε, αντιστρέφοντας την έμφασή τους. Έτσι, όταν αντικρίζει την παρακάτω φράση του Λιττρέ (σ. 76-77)[22], Les œuvres d’art renferment d'abord ce qui est du lieu et du temps, puis, si elles sont oeuvres de génie, une part qui est destinée à tous les lieux et à tous les temps. [Τα έργα τέχνης περικλείουν πρώτα αυτό που ανήκει στον συγκεκριμένο τόπο και χρόνο, και στη συνέχεια, αν είναι έργα ιδιοφυΐας, ένα μέρος που προορίζεται για όλους τους τόπους και όλους τους χρόνους.] αντιστρέφει αδιόρατα την έμφαση και τη μεταγράφει στη μορφή:[23] Τα προϊόντα της ποιητικής μεγαλοφυΐας, πλην των κοινών παντί χρόνω και τόπω αισθημάτων, περιέχουσι προ πάντων τα της χώρας και της εποχής, εν ή εγεννήθησαν. Υποβαθμίζει έτσι τα αιώνια ερωτήματα της τέχνης, δίνοντας προτεραιότητα στα συγκαιρινά. Τα ερανίσματα δεν είναι λοιπόν παρά βλήματα κατά των τειχών του κάστρου που πρέπει να εκπορθήσει· τα αντλεί απ’ όπου τα βρει, ασχέτως διαμετρήματος. [1] Ε.Δ. Ροΐδου, Περί συγχρόνου εν Ελλάδι κριτικής, Γραφείον της «Εστίας», 1877, σ. 27. Διαθέσιμο στο https://bit.ly/3GxJfb6 [2] New Exegesis of Shakespeare… Διαθέσιμο στο https://bit.ly/3vcV8wl [3] Émile Littré, Littérature et histoire, εκδόσεις Didier, Παρίσι 1875, σ. 79. Διαθέσιμο στο https://bit.ly/3jJlrYP [4] P.S. O’Hegarty, “An Irish commentator on Shakespeare”, The Dublin Magazine, vol. 23, p. 46, Jan.-March 1948. [5] Encyclopaedia Britannica, edited by Thomas Spencer Baynes, vol. 21, σ. 804, εκδόσεις J.M. Stoddart, 1887, λήμμα Shakespeare. Βλ. https://bit.ly/3YDjEo4 [6] Émile Littré, «Nouvelle exégèse de Shakspeare», Revue des deux mondes, τόμ. 30, σ. 305-343, 15 Νοεμβρίου 1860. Βλ. https://bit.ly/3WzqsRL [7] Βλ. https://bit.ly/3WfC4cK [8] Για παράδειγμα, ο John McKinnon Robertson στο The Saxon and the Celt: A Study in Sociology (University Press, Λονδίνο 1897, σ. xiii) γράφει «as in that very pro-Celtic treatise The New Exegesis of Shakspere (1859) attributed by M. Littré, in his review of it, to a Mr O’Connell», δηλαδή «όπως σε εκείνη την ιδιαίτερα υποστηρικτική προς τους Κέλτες πραγματεία, τη Νέα Ερμηνεία του Σαίξπηρ (1859), που σε βιβλιοκρισία της αποδίδεται από τον κ. Λιττρέ σε κάποιον κ. O’Connell». Βλ. https://bit.ly/3WoUs2K. Μια παρεμφερή αναφορά βρίσκουμε και στο Magazin für die Literatur des Auslandes της Λειψίας (Ιαν.-Ιούν. 1861, σ. 186), https://bit.ly/3HWQACd [9] Émile Littré, Littérature et histoire, ό.π., σ. 75. [10] Ε.Δ. Ροΐδου, Περί συγχρόνου εν Ελλάδι κριτικής, ό.π., σ. 29. [11] Mary Pickering, Auguste Comte: an intellectual biography, vol. 3, Cambridge University Press 2009, σ. 443-444. Βλ. https://bit.ly/3HVxufx [12] Vestiges of civilization, New York (H. Bailliere) και Paris (J.B. Bailliere), 1851. Βλ. https://bit.ly/3VfDIdk [13] Βλ. https://bit.ly/3WCNiIl και https://bit.ly/3jkvQKg [14] Mary Pickering, ό.π. Βλ. https://bit.ly/3G44CPV [15] Neal Gillespie, The Collapse of Orthodoxy: The Intellectual Ordeal of George Frederick Holmes, University Press of Virginia, Charlottesville 1972, σ. 145. Βλ. https://bit.ly/3PFLwnr [16] Το ίδιο κάνει και με ένα παράθεμα από το βιβλίο του Λιττρέ (βλέπε Ε.Δ. Ροΐδου, Περί συγχρόνου εν Ελλάδι κριτικής, ό.π., σ. 29). Αυτό το παράθεμα προέρχεται από τις σελίδες 76-77 του Λιττρέ, εκτός από την τελευταία του πρόταση, η οποία προέρχεται από τη σ. 73. Η παραπομπή που δίνει εδώ όμως ο Ροΐδης, «Φιλολογία και Ιστορία, σελ. 73 και 77» είναι ακριβής. [17] New Exegesis of Shakespeare, ό.π., σ. 9. [18] É. Littré, Littérature et histoire, ό.π., σ. 75. [19] Ε.Δ. Ροΐδου, Περί συγχρόνου εν Ελλάδι κριτικής, ό.π., σ. 27. [20] New Exegesis of Shakespeare, ό.π., σ. 10. [21] É. Littré, ό.π., σ. 79. [22] Ό.π., σ. 76. [23] Ε.Δ. Ροΐδου, ό.π., σ. 29.

Όταν ο Ροΐδης παρέπεμπε σ’ έναν άγνωστο

Σύνδεση