Απαξία της αξιοκρατίας και ανταρσία κατά της δημοκρατίας

Michael J. Sandel, Η τυραννία της αξίας. Τι έχει απογίνει το Κοινό Καλό;, μτφρ. Μ. Μητσός, επιμ. Γ. Μπαλαμπανίδης, Πόλις, Αθήνα 2022, σελ. 464 Στο μυαλό των περισσοτέρων η αξιοκρατία είναι επιθυμητή κοινωνική κατάσταση. Στο δημοκρατικό φαντασιακό, αξιοκρατία σημαίνει απόκρουση της ευνοιοκρατίας, του νεποτισμού, της διαφθοράς και άλλων δαιμονίων που υποσκάπτουν την εμπιστοσύνη στους θεσμούς, την αγορά, την πολιτική. Αξιοκρατία σημαίνει προτίμηση για ποιοτική επίδοση. Όταν ζητούμε υπηρεσίες, από γιατρούς μέχρι υδραυλικούς, επιδιώκουμε απαραίτητα την «αξιοκρατική επιλογή». Βεβαίως, κατανοούμε ότι η αξιοκρατία πρέπει να συναρμόζει με την δημοκρατία και να αυξάνει την εμπιστοσύνη σε αυτήν. O γνωστός πολιτικός φιλόσοφος του Χάρβαρντ Μάικλ Σαντέλ, με το τελευταίο του βιβλίο, επανεξετάζει αυτές τις κοινές απόψεις, περιγράφοντας σοβαρούς κινδύνους που παράγονται από αξιοκρατικές ιεραρχήσεις στην εποχή της παγκοσμιοποίησης των αγορών. Εισαγωγικά επισημαίνω ότι ενώ θέμα του βιβλίου είναι η προσωπική αξία, τα προσόντα των ανθρώπων στην αγορά και την κοινωνία, ο τίτλος της ελληνικής μετάφρασης (Τυραννία της Αξίας) δημιουργεί παρανοήσεις. Μεταφράζει τον όρο “merit” του πρωτοτύπου, που σημαίνει προσωπική αξία και αναγνώριση, με τη λέξη «αξία» που, χωρίς άλλο προσδιορισμό, περιέχει ευρύτερες οικονομικές και κοινωνικές σημασιοδοτήσεις, τόσο στα Ελληνικά όσο και στα Αγγλικά. Ακριβέστερη απόδοση του τίτλου θα ήταν «Τυραννία της Αξιοκρατίας» ή, «Τυραννία των Προσόντων». Από άποψη ορολογίας επιλέγω την «αξιοκρατία» στη συνέχεια. Η πραγματικότητα ενός κοινωνικού ρήγματοςΑς δούμε το ανάπτυγμα των θέσεων του Σαντέλ. Κατ’ αρχάς εστιάζει την φιλοσοφική ματιά του στα κοινωνικά δρώμενα και τα πολιτικά ρεύματα της τελευταίας 40ετίας στις κοινωνίες του ανεπτυγμένου καπιταλισμού. Δεν περιορίζεται σε οικονομικά φαινόμενα. Διερευνά την κοινωνική διάρθρωση, την ηθική διάπλαση, και τα πολιτισμικά αποτυπώματα της μεγάλης παγκοσμιοποίησης. Το εν λόγω βιβλίο πρωτοκυκλοφόρησε στην Αμερική το 2020 και φέρνει στο προσκήνιο κοινωνικά υποκείμενα που παρεμβαίνουν κρίσιμα στην πρόσφατη ιστορία: τους «χαμένους», τους «αδικημένους», τους «παραγκωνισμένους», συνοπτικά θα τους ονομάσω παρίες, της παγκοσμιοποίησης. Κατανοώντας τους ως μεγάλο αλλά διάσπαρτο κοινωνικό στρώμα με ελαστικά όρια, που εξογκώθηκε από την διευρυνόμενη παγκοσμιοποίηση, και που συχνά εισπράττει περιφρονητικές αναφορές στον δημόσιο λόγο, ο Σαντέλ τους αναδέχεται ως αντιήρωες του αμερικανικού πολιτικού δράματος. Θεωρεί ότι η κοινωνική συνοχή που καλλιεργούσε, και εν μέρει επιτύγχανε, ο αμερικανικός καπιταλισμός του 20ού αιώνα, μέσω της διάδοσης του περίφημου «αμερικανικού ονείρου», δηλαδή ευκαιρίες για την κοινωνική άνοδο, έχει εξαντληθεί. Το όραμα μιας κοινωνίας «ίσων ευκαιριών για όλους» που ακόμη αρέσκονται να εκστομίζουν οι πολιτικοί έχει τρωθεί εκ των έσω. Επομένως, σκέπτεται ο Σαντέλ, τίθεται καθαρά το μείζον κοινωνικό πρόβλημα: τι γίνεται με όσους δεν μπορούν πια να ανέλθουν τα δυσπρόσιτα σκαλοπάτια της κοινωνικής ανόδου στην σημερινή Αμερική; Η καταιγίδα της εκλογής του Τραμπ είναι παταγώδες γεγονός που θεωρεί ο Σαντέλ ότι αναζητεί ερμηνεία και πολιτική απόκριση. Το 2016 –annus horribilis για την κατεστημένη πολιτική τάξη πραγμάτων των ΗΠΑ– βρίσκει στις σελίδες του βιβλίου έναν επίμονο και κριτικό ερμηνευτή. Ο συγγραφέας αναδεικνύει την απαξίωση, την πικρία και την αγανάκτηση που διαχέεται στους σύγχρονους παρίες ως τον αντισυστημικό δέκτη των ιδεών μιας αυταρχικής και οπισθοδρομικής δεξιάς που τους προωθεί απειλητικά κοντά στην καρδιά των θεσμών της Αμερικανικής Δημοκρατίας. Ποιοι είναι όμως ακριβώς οι παρίες, ποια τα κλειδιά της πολιτικής συμπεριφοράς τους και πώς διαμορφώνεται η πολιτισμική τους φυσιογνωμία; Το πρόβλημα πιστοποιείται κατ’ αρχάς από την παρατήρηση της κοινωνικής δυναμικής στις ΗΠΑ. Ωστόσο, η σκέψη του Σαντέλ τροφοδοτείται και από τα τεκταινόμενα στην Ευρώπη. Το Brexit στην Βρετανία και η δράση των «κίτρινων γιλέκων» στη Γαλλία είναι ομόλογα φαινόμενα δυσπιστίας και διαμαρτυρίας όμοια με εκείνα που έφεραν τον Τραμπ στην προεδρία. Σε πολιτικό επίπεδο, ο Σαντέλ σχολιάζει την μακρόχρονη κάμψη των Ευρωπαίων σοσιαλδημοκρατών ως σπουδαίο δείγμα ότι ούτε αυτοί ταυτίζονται πλέον με τις ανάγκες, τις αγωνίες και τις προσδοκίες των κατώτερων βαθμίδων της μεσαίας τάξης και των εργατικών στρωμάτων. Παρ’ όλο λοιπόν που το επιχείρημα του βιβλίου οικοδομείται σε αμερικανικό πραγματολογικό έδαφος, το θεωρητικό σκεπτικό φιλοδοξεί να καλύψει το ερώτημα της ταυτότητας και της συμπεριφοράς που χαρακτηρίζει τους νέους παρίες συνολικά στον ανεπτυγμένο καπιταλισμό του 21ου αιώνα. Ο Σαντέλ στοχάζεται στο πλαίσιο των μεγάλων μεταλλάξεων που πραγματοποιήθηκαν στα τελευταία 40 χρόνια: ραγδαία παγκοσμιοποίηση (με ελεύθερες κινήσεις κεφαλαίων και εμπορίου), μεγάλες τεχνολογικές ανατροπές (που αναδιατάσσουν επαγγέλματα, αγορές εργασίας, παραγωγικότητες, διεθνές εμπόριο), και διευρυνόμενη ανισότητα πλούτου (με μακροχρόνια μεγέθυνση του πλούτου στα υψηλότερα εκατοστημόρια της διανομής και καθήλωση των πραγματικών αποδοχών των εργαζομένων). Αυτό το τριγωνικό σύνδρομο που περιγράφει την κατεύθυνση της διεθνούς οικονομικής τάξης έχει αναλυθεί από πλήθος στοχαστών. Ο Σαντέλ το προσεγγίζει από την οπτική γωνία που στρέφεται στον ρόλο της εκπαίδευσης, αλλά και της ψυχολογίας της εργασίας σε συνθήκες παγκοσμιοποιημένης αγοράς, όπως θα δούμε. Προετοιμάζοντας την δική του ερμηνεία της πολιτικής ανταρσίας των νέων «παριών» που οδήγησε στην επικράτηση του Τραμπ το 2016, ο Σαντέλ παρουσιάζει, για να αντιπαρέλθει, δύο διαδεδομένες απόψεις για τους κοινωνικούς πρωταγωνιστές της λαϊκιστικής επιλογής. Η μία βλέπει παρενέργειες του κοινωνικού κράτους. Θεωρεί ότι οι Αμερικανοί άρρενες λευκοί των κατώτερων κοινωνικών στρωμάτων δυσφορούν με την εύνοια που εκδηλώνεται πολλαπλώς και επί δεκαετίες, κυρίως από το Δημοκρατικό Κόμμα των ΗΠΑ, προς μειονοτικές ομάδες (γυναίκες, μαύρους, ισπανόφωνους, μετανάστες κ.λπ.). Αντιλαμβάνονται τις προνοιακές πολιτικές υπέρ των ομάδων αυτών ως αιτία χειροτέρευσης της δικής τους κοινωνικής θέσης και κύρους. Το αποτέλεσμα είναι να μετατρέπονται από πάλαι ποτέ προνομιούχους εργαζόμενους με σταθερή απασχόληση και κοινωνική αναγνώριση σε υποβαθμισμένη μειονότητα, «παρίες μέσα στην ίδια τους την πατρίδα». Αυτή η ερμηνεία επεξηγεί τον ρατσισμό, τον αντι-φεμινισμό και τον αντι-μεταναστευτισμό που μετέρχεται η νέα ακροδεξιά για να τους προσελκύσει και μορφοποιήσει σε κοινωνικό κίνημα. Η δεύτερη άποψη, που ο Σαντέλ παραθέτει, πάλι για να την αντιπαρέλθει, εστιάζεται στην απασχόληση και την τεχνολογία. Η παγκοσμιοποίηση και οι τεχνολογικές ανατροπές έχουν συρρικνώσει το μέγεθος και το περιεχόμενο της βιομηχανικής απασχόλησης, στην Αμερική και ολόκληρη την ανεπτυγμένη Δύση. Η μακρόχρονη αμερικανική εκβιομηχάνιση είχε οργανώσει δομές απασχόλησης και εργασιακής ιεραρχίας. Σε αυτήν την ιεραρχία χωρούσαν πολλοί με μεσαίο και χαμηλό επίπεδο εκπαίδευσης. Με την παγκοσμιοποίηση και την τεχνολογία οι δομές ανατράπηκαν. Πολλές θέσεις απασχόλησης εξάχθηκαν στο εξωτερικό, ελέω εμπορίου, ή υποκαταστάθηκαν από ρομπότ και αυτοματισμούς, ελέω τεχνολογίας. Οι νέες θέσεις απασχόλησης που προκύπτουν από την τεχνολογική εξέλιξη επιβάλλουν στους εργαζόμενους επανεφεύρεση δεξιοτήτων. Πολλοί, ιδίως μεσήλικες και λιγότερο εκπαιδευμένοι, που δεν καταφέρνουν αυτή τη μετάβαση, μένουν στο περιθώριο και επιστρατεύονται εύκολα από κραυγές δημαγωγών που υπόσχονται επιστροφή σε ένδοξα παρελθόντα. Αποδεχόμενος ότι υπάρχουν στις ερμηνείες αυτές ορθές επισημάνσεις που ωστόσο δεν επαρκούν για την αιτιολόγηση των πολιτικών ανατροπών, ούτε συλλαμβάνουν το βάθος των προβλημάτων, ο Σαντέλ πραγματοποιεί ένα νοητικό άλμα. Μεταφέρει το κέντρο της αναζήτησης προς τον μηχανισμό διαλογής που ρυθμίζει ατομικές προοπτικές πριν την προσγείωση στην αγορά εργασίας: το εκπαιδευτικό σύστημα. Η στροφή του φιλοσοφικού μικροσκοπίου είναι επιβεβλημένη, μας λέει. Η ευρεία αποδοχή της αρχής των «ίσων ευκαιριών» υλοποιείται μέσω της πρόσβασης στην εκπαίδευση. Έχει όμως και ως αναγκαίο αποτέλεσμα τις διαφοροποιήσεις στις προοπτικές ανόδου ανάλογα με τις ικανότητες καθενός και καθεμιάς. Αυτές επιμετρώνται και αξιολογούνται από την εκπαιδευτική επίδοση. Το αποτέλεσμα είναι η αξιοκρατική επιλογή. Η «ισότητα των ευκαιριών», για να λειτουργήσει αποτελεσματικά, απαιτεί αξιοκρατία, δηλαδή διαλογή που μεταφράζεται σε ανισότητα αποτελέσματος, ως προς την πρόσβαση στην αγορά εργασίας. Εκπαίδευση και ΑνισότηταΗ αξιοκρατία ως νοητική αφετηρία του επιχειρήματος του Σαντέλ παραπέμπει βέβαια στην μακρά φιλοσοφική παράδοση αναζητήσεων περί του περιεχομένου δύο θεμελιωδών εννοιών, της ισότητας και της δικαιοσύνης. Η ανισότητα του αποτελέσματος που ταυτίζεται με την εκπαιδευτική διαλογή, το ότι δηλαδή κάποιοι φθάνουν ψηλά και άλλοι μένουν στάσιμοι σε χαμηλό σημείο, είναι θεμέλιο για την οικοδόμηση της κεντρικής έννοιας του βιβλίου: την τυραννία της αξιοκρατίας. Μεθοδολογικά ξεκινά ο Σαντέλ από την δόμηση κάθε ιεραρχίας που σχηματίζεται από κορυφή, μέση και βάση. Εμβαθύνει στην διαλεκτική σχέση της κορυφής και της βάσης. Αυτό το αναλυτικό δίπολο, όπου τα δύο άκρα αλληλεπιδρούν απαντάται συχνότατα στις μεθοδολογίες των κοινωνικών θεωριών (ταξική ανάλυση, διαλεκτική εξουσιαστών - εξουσιαζόμενων, θεωρίες διεθνούς ανάπτυξης - υπανάπτυξης κ.ο.κ.). Ο Σαντέλ επιζητεί επέκταση του νοήματος της ισότητας πέραν των ορίων της «ισότητας των ευκαιριών». Επανεξετάζει την ανισότητα του αποτελέσματος από ηθική οπτική γωνία. Αποδέχεται ότι δεν έχουν όλοι τις ίδιες φυσικές ικανότητες, την ίδια έφεση για υψηλή επιστήμη ή για λειτουργία σε σύνθετες διαδικασίες παραγωγής. Αναρωτιέται όμως σε τι κοινωνικό περιβάλλον καταλήγουν αυτοί που δεν πετυχαίνουν, αυτοί που δεν φθάνουν σε ανώτερες μορφωτικές βαθμίδες. Θεωρεί ηθικά ανεπίτρεπτη και πολιτικά επικίνδυνη κάθε κοινωνική νοοτροπία που τους περιφρονεί και τους μετατρέπει σε παρίες, αντί να αναγνωρίζει, να στηρίζει, και να περιβάλλει με αξιοπρέπεια και τον δικό τους ρόλο. Στη σκέψη του Σαντέλ λοιπόν τέτοια κοινωνική αναγνώριση είναι το απαραίτητο αντίδοτο που προσφέρει κοινωνική συνοχή απέναντι στην ανισότητα του αποτελέσματος. Αυτή είναι η κεντρική του εικασία. Θυμίζω ότι οικουμενικό χαρακτηριστικό των συστημάτων παιδείας στις ανεπτυγμένες κοινωνίες είναι ο διαχωρισμός σε επίπεδα, την υποχρεωτική «βασική» εκπαίδευση και την προαιρετική «ανώτερη» εκπαίδευση. Η θέσπιση πριν από δεκαετίες της υποχρεωτικής εκπαίδευσης ήταν μεγάλο βήμα προς την παροχή ίσων ευκαιριών σε όλους. Σήμερα, το αίτημα της παιδείας έχει μετατεθεί πολύ υψηλότερα. Η είσοδος στο Πανεπιστήμιο είναι ο πρώτος σοβαρός κόμβος διαλογής με τα σημερινά δεδομένα της επιστημοσύνης και της κοινωνίας της γνώσης. Όσο ψηλότερα προχωρεί το εκπαιδευόμενο άτομο στις βαθμίδες της παιδείας, τόσο εντείνονται τα κριτήρια διαλογής, με κρίσιμα σημεία καμπής το πανεπιστημιακό πτυχίο, τις μεταπτυχιακές σπουδές, τα διδακτορικά διπλώματα. Και άλλο τόσο επιτείνεται η ανισότητα των αποτελεσμάτων! Το σύνολο των διαδικασιών διαλογής αποτελεί πράγματι μηχανισμό αξιοκρατικής ιεράρχησης, όπως παρατηρεί ο Σαντέλ, διότι προσφέρει το χρίσμα της προσωπικής αξίας και της προοπτικής επαγγελματικής επιτυχίας στον εκπαιδευθέντα. Ο κρισιμότερος κόμβος αυτού του αξιοκρατικού συστήματος, τον οποίο αναδεικνύει ο Σαντέλ, αλλά και άλλοι κοινωνικοί μελετητές, ως ορόσημο διαλογής είναι η απόκτηση του πανεπιστημιακού πτυχίου. (Στην σημερινή αμερικανική πραγματικότητα οι μέσες αμοιβές των πτυχιούχων υπερέχουν κατά 80% των αμοιβών των μη πτυχιούχων, ενώ στα ποσοστά ανεργίας προπορεύονται σοβαρά οι δεύτεροι). Η μη κατοχή πανεπιστημιακού πτυχίου θεωρείται το κύριο κριτήριο διαφοροποίησης που οριοθετεί τις τάξεις των αδικημένων της παγκοσμιοποίησης. Η αξιοκρατία παράγει νοσηρά ήθη και πολιτισμικές διαμάχες;Η κριτική του Σαντέλ εστιάζεται μεν στην ανώτατη παιδεία αλλά όχι στις ενδεχόμενες ατέλειες, επιστημονικές ελλείψεις ή οργανωτικές στρεβλώσεις, θέματα τα οποία συζητούμε κατά κόρον στην Ελλάδα. Ούτε αμφισβητεί την ωφέλεια, τα όρια και την προστασία της ακαδημαϊκής ελευθερίας. Δεν εστιάζεται, δηλαδή στα ερωτήματα περί παραγωγής και διάχυσης νέας γνώσης, επιστημονικής αρτιότητας και ακεραιότητας, συναρμογής της παιδείας με την αγορά εργασίας. Το σκεπτικό του Σαντέλ ξεκινά με την θεωρητική παραδοχή ότι η ανώτατη παιδεία λειτουργεί ως άψογη αξιοκρατία. Αλλά είναι ακριβώς προς την θεωρητικά άψογη αξιοκρατία που ο Σαντέλ στρέφει τα βέλη της κριτικής. Υπογραμμίζει το ήθος που παράγεται και διαχέεται στην κοινωνία από τον αξιοκρατικό μηχανισμό διαλογής. Ο ψυχολογικός διαχωρισμός των «ικανών» από τους υπόλοιπους και η αλαζονεία των πρώτων απέναντι στους δεύτερους παίρνουν πολιτισμικές διαστάσεις στην εποχή της παγκοσμιοποίησης. Οι προνομιούχες ομάδες λειτουργούν στην παγκόσμια αγορά που επιβραβεύει τα προσόντα των μελών τους. Παγιώνεται έτσι ένα διευρυνόμενο χάσμα μεταξύ αυτών και των χαμηλότερων στρωμάτων. Τα κατώτερα στρώματα δεν συμμετέχουν στην ίδια αγορά εργασίας, ούτε γενικότερα στις διαδικασίες και τα οφέλη της παγκοσμιοποίησης, αλλά επιβιώνουν σε μία «κατώτερη αγορά», έναν κοινωνικό περίγυρο σταθερά χαμηλών αποδοχών και προσδοκιών, περίκλειστο και τελματωμένο. Αυτοί είναι οι παρίες! Βόλφγκανγκ Λεττλ, Ο Χαμένος Ορίζοντας, 1993, Συλλογή Λεττλ, Άουγκσμπουργκ, Γερμανία. Ρωτά ο Σαντέλ: πώς επενεργεί αυτή η διχοτόμηση στις συνειδήσεις των ανθρώπων; Ανατρέχει στην Βεμπεριανή αντίληψη της «προτεσταντικής ηθικής του καπιταλισμού» και στο «αμερικανικό όνειρο», ότι δηλαδή αρκεί να θέλεις να δουλέψεις σκληρά για να ανέβεις ψηλά. Όλα αυτά δημιουργούν μία «ηθική της επιτυχίας»: εκείνοι που καταφέρνουν να ανέβουν και να επιτύχουν πιστεύουν ότι τα κατάφεραν μόνον διότι το άξιζαν, διέθεταν τις δυνατότητες και εργάσθηκαν σκληρά για να τις αξιοποιήσουν. Η νοοτροπία αυτή δημιουργεί μεν κίνητρα για πρόοδο αλλά αποσιωπά ότι κάθε ατομική επιτυχία στηρίζεται και από κοινωνικούς παράγοντες, όπως π.χ. η οικογένεια, η οικονομική ευμάρεια, ή οι δημόσιες υποδομές, ακόμη και η απλή τύχη. Στην ηθική της επιτυχίας ωστόσο καραδοκεί η σκοτεινή αντίστιξη: αυτοί που τελικά δεν τα καταφέρνουν θεωρούνται όχι απλώς λιγότερο ικανοί για κάποιες δουλειές, αλλά απροσάρμοστοι και χωρίς ικανότητες που οδηγούν σε άνοδο. Αυτοί, διαπιστώνει ο Σαντέλ, τοποθετούνται νοερά σε ένα πολιτιστικό περιθώριο. Στην κοινωνία που πιστεύει στην αξιοκρατία, αυτοί περιβάλλονται από ομίχλη κοινωνικής απαξίας και πολιτισμικής κατωτερότητας. Και οι ίδιοι καταλήγουν να εσωτερικεύσουν μία αίσθηση απαξίας που κατατρώει την αξιοπρέπειά τους και τροφοδοτεί την αγανάκτησή τους. Με τη γενίκευση τέτοιων νοοτροπιών δημιουργείται δηλητηριώδης διχοτομία μεταξύ «ικανών» και παριών. Οι παρίες χάνουν κάθε εμπιστοσύνη στις ελίτ της παγκοσμιοποίησης, στις πολιτικές τους υποσχέσεις, στις αλήθειες τους, στον πολιτισμό τους, ακόμη και στην επιστήμη τους. Είναι έτοιμοι να απορροφήσουν τα κηρύγματα δημαγωγών και αντιεπιστημονικών δοξασιών. Αυτή είναι περιληπτικά η φοβερή διάγνωση του Σαντέλ. Νοοτροπίες, ρήγματα και αιτιότητεςΟ αμερικανικός χώρος για την κοινωνική ανοδικότητα και η ηθική της επιτυχίας υπήρχαν από τον 19ο αιώνα και τροφοδότησαν τα μεγάλα μεταναστευτικά ρεύματα που οικοδόμησαν την αμερικανική ανάπτυξη. Γιατί εκδηλώνεται τώρα, στον 21ο αιώνα, το μεγάλο χάσμα και η κοινωνική διάσπαση με τόση οξύτητα και τόσο δηλητηριώδεις πολιτικές και πολιτισμικές αντιπαραθέσεις που φθάνουν σε εμφυλιοπολεμικό κλίμα; Προφανώς, η επενέργεια του τριγώνου ανατροπών των τελευταίων δεκαετιών (παγκοσμιοποίηση - τεχνολογία - ανισότητα) έχει διαδραματίσει πελώριο ρόλο. Μεγάλες περιοχές της Αμερικής αποβιομηχανίσθηκαν. Θέσεις εργασίας χάθηκαν ή τροποποιήθηκαν τεχνολογικά. Η επέκταση του κοινωνικού κράτους δεν έγινε με σχεδιασμό, ταχύτητα και ακριβοδικία για να καλύψει τους πάλαι ποτέ προνομιούχους εργαζόμενους που έμεναν απροστάτευτοι. Τα συνδικάτα που άλλοτε τους προστάτευαν έχασαν και αυτά την δύναμή τους. Αν όμως κατέρρευσε ένας ολόκληρος και ιεραρχημένος κοινωνικός περίγυρος, άλλοτε ισχυρός πυρήνας της εργαζόμενης Αμερικής, τότε η αίσθηση απαξίας και αποκλεισμού μεγάλου τμήματος της εργατικής τάξης οδηγεί εύκολα σε απώλεια της αίσθησης ασφάλειας, καχυποψία για τις εξουσίες, εν τέλει προδιάθεση για ανταρσία. Θεωρώ ωστόσο ότι η αίσθηση απαξίας και αποκλεισμού των πτωχότερων και λιγότερο μορφωμένων δεν μπορεί να αποδοθεί μονοσήμαντα στην εκπαιδευτική αξιοκρατία και την, κατά Σαντέλ, τυραννία της. Ο ιστορικός του μέλλοντος ασφαλώς θα σταθμίσει αυτόν τον σημαντικό παράγοντα, αλλά θα σταθμίσει και όλη την διαδικασία των κοινωνικών ανατροπών που αναδύθηκαν τα τελευταία σαράντα χρόνια και την ανταπόκριση των κυβερνήσεων της Δύσης στις ανατροπές αυτές. Ο ίδιος ιστορικός, για παράδειγμα, δεν θα παραβλέψει ένα σημαντικότατο εμπειρικό στοιχείο που έχει επισημανθεί στην Αμερική και που ο ίδιος ο Σαντέλ επικαλείται ως τεκμήριο της κατάστασης του παρία. Πρόκειται για το εύρημα των Άνγκους Ντήτον και Αν Κέις, στο βιβλίο Deaths of Despair (Θάνατοι απελπισίας, 2020). Σε αυτό επισημαίνεται ένα τρομερό φαινόμενο. Στον 21ο αιώνα, ειδικά στις ΗΠΑ, η θνησιμότητα των μεσηλίκων λευκών ανδρών χωρίς πανεπιστημιακό πτυχίο αποκλίνει από την γενική πτωτική τάση και αυξάνεται σημαντικά. Αυτό οφείλεται σε χρήση ναρκωτικών ουσιών, αλκοόλ και σε αυτοκτονίες. Καταχωρούν το φαινόμενο ως «θανάτους απελπισίας». Ο Σαντέλ το επικαλείται ως επιβεβαίωση των αισθημάτων εξευτελισμού που προκαλεί η τυραννία της αριστείας. Το φοβερό εύρημα όμως οφείλεται κυρίως στο ελλιπέστατο δημόσιο σύστημα υγείας στην Αμερική. Μολονότι ο Σαντέλ εκτιμά ότι το σκεπτικό της τυραννικής αξιοκρατίας τροφοδοτεί κοινωνικά χάσματα σε ολόκληρη την ομάδα των ανεπτυγμένων καπιταλιστικών οικονομιών, οι πολιτικές διαδρομές δεν είναι παντού ίδιες, αν τις δούμε πιο λεπτομερειακά. Η εμβέλεια του κοινωνικού κράτους παίζει ρόλο στον περιορισμό των ρηγμάτων. Αν συγκρίνουμε τις ΗΠΑ με τον Καναδά, την Ευρώπη ή την Ιαπωνία αυτό φαίνεται πολύ καθαρά. Ρόλο στο αμερικανικό ρήγμα έπαιξε επίσης η ιστορικά πρωτοφανής κρίση του 2008. Πολλοί την είπαν τραπεζική κρίση και πλήθος από τα μεσαία και κατώτερα στρώματα την βίωσαν ως στεγαστική καταιγίδα. Η κατάρρευση των τιμών των ακινήτων προκάλεσε πτώχευση πολλών χρεωμένων νοικοκυριών που ξεσπιτώθηκαν. Το ψυχολογικό πλήγμα της αιφνίδιας «αποστεγοποίησης», εξαφάνισε κάθε αίσθηση ασφάλειας των θυμάτων που εξαθλιώθηκαν. Αυτά συνέβαλαν ισχυρότατα στο ρήγμα της κοινωνικής συνοχής. Επιπλέον, είναι ερευνητέο κατά πόσον η αξιοκρατία, που λογικά και ωφελιμιστικά επικρατεί στα συστήματα ανώτατης παιδείας, οδηγεί πάντα, και σε όλα τα πολιτισμικά περιβάλλοντα, στην ηθική της περιφρόνησης των λιγότερο ικανών και εκπαιδευμένων. Μήπως το αποτέλεσμα αυτό αλλάζει (και πρέπει να επιδιώκεται να αλλάζει) ανάλογα με επιδράσεις που ασκεί το ίδιο εκπαιδευτικό σύστημα ως μοχλός ηθικής διαπαιδαγώγησης και δημοκρατικής κουλτούρας; Σε κάθε περίπτωση, η επίδραση του τριγώνου «παγκοσμιοποίηση - τεχνολογία - ανισότητα» έχει αναμφίβολα επιδράσει μέσω πολλαπλών διαδρομών προς την κοινωνική διάσπαση, ανάλογα με θεσμικές, πολιτισμικές, αλλά και συγκυριακές παραμέτρους. Ο Σαντέλ συλλαμβάνει σωστά τις ομοιότητες που πυκνώνουν στις ανεπτυγμένες χώρες. Ας μην υποβαθμίσουμε ωστόσο την διεθνή αλληλεπίδραση των πολιτικών φαινομένων. Η διαμόρφωση κινημάτων ακροδεξιάς κοπής, ρατσιστικών και αντι-μεταναστευτικών στις ΗΠΑ, προσφέρει μεγάλο παράδειγμα προς μίμηση σε άλλες χώρες. Το διαζύγιο της εξωτερικής πολιτικής των ΗΠΑ από την υποστήριξη των δημοκρατικών αξιών, όπως έγινε μεγαλοπρεπώς επί Τραμπ, έδωσε ισχυρή ενθάρρυνση στους επίδοξους μιμητές του. Διέξοδοι: προτάγματα και εικασίεςΠροικισμένος και έμπειρος διανοητής, ο συγγραφέας δεν αφήνει την ισχυρή κριτική του μετέωρη. Επιχειρεί με θετικές εικασίες να φωτίσει δρόμους προγραμματικών διεξόδων. Δεν υπερασπίζεται βέβαια την κατάργηση της αξιοκρατίας στα πανεπιστήμια. Ούτε όμως οραματίζεται την προώθηση μιας λιγότερο αλαζονικής κοινωνικής ηθικής που απαιτεί από τον επιστήμονα την προστασία του κοινού συμφέροντος. Προτείνει τροποποιήσεις μηχανισμών επιλογής ώστε ο φοιτητικός πληθυσμός, τουλάχιστον των εμβληματικών αμερικανικών πανεπιστημίων, να είναι πιο αντιπροσωπευτικός, άρα και πιο ευαίσθητος σε κοινωνικές ανάγκες, λιγότερο επιρρεπής σε αλαζονεία, διατηρώντας την αξιοκρατική διαλογή. Η βαρύνουσα πρόταση του Σαντέλ βρίσκεται στο προτελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου. Προτρέπει στην γενική αναγνώριση, κοινωνική και πολιτισμική, της συνεισφοράς της εργασίας. Προφανής εστίαση της προτροπής είναι η αναγνώριση της εργασίας όλων, ιδίως όσων έχουν αποχωρήσει νωρίς από το εκπαιδευτικό σύστημα, των μη πτυχιούχων, των χρόνια ανέργων που επανεκπαιδεύονται, εκείνων που παρέχουν απαραίτητες υπηρεσίες της καθημερινότητας. Η αναγνώριση και προστασία της εργασίας δεν μπορεί να είναι μόνον οικονομική, λέει ο συγγραφέας. Πρέπει να έχει ηθικό περιεχόμενο. Αυτή η αναγνώριση μπορεί να γίνει όχημα για κοινωνική και ψυχολογική επανένταξη των αποκλεισμένων της παγκοσμιοποίησης, για αποκατάσταση της αξιοπρέπειας των παραγωγών, όπως προτρέπει ο φιλόσοφος. Ο ίδιος παραμένει καχύποπτος απέναντι σε πολιτικές «διανεμητικής δικαιοσύνης», παροχές επιδομάτων με στόχο την στήριξη της κατανάλωσης. Είναι ευμενέστερος σε πολιτικές που στηρίζουν τους ανθρώπους ως παραγωγούς, διαποτίζοντάς τους με νέα αυτοπεποίθηση ότι με την εργασία τους συμβάλλουν στην κοινωνική ευμάρεια. Ονομάζει αυτόν τον στόχο «δικαιοσύνη της συνεισφοράς». Μπαίνοντας αρκετά βαθιά στα χωράφια των οικονομολόγων, συνυπογράφει προτάσεις κατάργησης της φορολογίας της εργασίας, (ή έστω μείωσή της σε σχέση με πρόσθετη φορολόγηση κεφαλαιακών προσόδων), μετατόπισης των φορολογικών βαρών από τα εισοδήματα στην κατανάλωση, θέσπισης αρνητικής φορολογίας για χαμηλά εισοδηματικά κλιμάκια, και φορολόγησης των χρηματοοικονομικών συναλλαγών. Δεν είναι εδώ ο τόπος να σχολιάσω αυτές τις προτάσεις, παρά μόνον να πω ότι κάθε μία έχει τη λογική της. Ωστόσο χρειάζεται σοβαρή ανάλυση των συνδυασμένων αποτελεσμάτων τους για κάθε οικονομία και για κάθε δημοσιονομική διαχείριση. Ο Σαντέλ δεν αναφέρεται στην μεγάλη σημασία των «δημοσίων αγαθών», (αγαθών και υπηρεσιών προσφερόμενων από την Πολιτεία σε γενική χρήση) προσαρμοσμένων στην νέα τεχνολογική εποχή, στους νέους κινδύνους, σε νέες μορφές κοινωνικής ενσωμάτωσης. Όταν στοχαζόμαστε το «κοινό καλό», είναι απαραίτητο να προσβλέπουμε στα «δημόσια αγαθά» που υποστηρίζουν τις λειτουργίες των αγορών, την ασφάλεια των κοινωνιών και, εμμέσως αλλά σαφώς, την διανεμητική δικαιοσύνη. Σκέπτομαι ότι υπάρχουν και άλλες πηγές πολιτισμικών-ιδεολογικών επιδράσεων που εισπράττουν οι νέοι παρίες, π.χ. επιδράσεις που ασκούνται από το κορυφαίο σημείο της ιεραρχίας, την κάστα των υπερπλουσίων. Η αφιέρωση πελώριων κεφαλαίων στην ιδεολογική οικοδόμηση και διάχυση που συκοφαντούν το κράτος γενικά και το κοινωνικό κράτος ειδικά, τα δημόσια αγαθά, την αναδιανεμητική φορολογία, είναι ορατή από όλους, ιδίως στην Αμερική. Αθρόα χρηματοδότηση επικοινωνιακών δικτύων, ψηφιακών τόπων, διαφημιστικών μηχανισμών ιδεολογικής διάχυσης είναι ο «μεταμοντέρνος» τρόπος με τον οποίο παράγονται ανθρώπινα και ψηφιακά υποκείμενα ως δημαγωγοί. Καθοδηγούν την πικρία, διαπλάθουν τις προσδοκίες και υποθάλπουν την ανταρσία των αποκλεισμένων στρωμάτων, συχνότατα μάλιστα προς επιλογές αντίθετες με τα συμφέροντά τους. Αυτό το ζήτημα τέμνεται πολλαπλώς με τους θεσμούς της παιδείας, την παραγωγή γνώσεων και πεποιθήσεων. Ίσως δούμε τον Σαντέλ μελλοντικά να στρέφει το φιλοσοφικό του χάρισμα στην κριτική αυτής της διαλεκτικής σχέσης των κορυφών με τη βάση της ιεραρχίας του πλούτου. Κλείνοντας την κριτική του της αξιοκρατίας ο φιλόσοφος τονίζει ότι η θεραπεία των κοινωνικών χασμάτων δεν αρκείται στην υιοθέτηση προοδευτικών οικονομικών πολιτικών. Πρέπει να περιλάβει αλλαγές σε οικονομικές δομές, σε νοοτροπίες και ηθικές δεσμεύσεις. Κάθε τέτοια αλλαγή πρέπει να κατατείνει σε ριζική στροφή της κοινωνικής αντίληψης για την ανάπτυξη. Ο Σαντέλ κλείνει λοιπόν το έργο με έκκληση να αποσυνδεθεί η ιδέα της προόδου και της ευημερίας από την κατανάλωση και να μετακινηθεί το πολιτισμικό επίκεντρο, από το ήθος του «πολίτη-καταναλωτή» σ’ εκείνο του «πολίτη-παραγωγού». Κεντρικό υπόβαθρο μιας τέτοιας πορείας θεωρεί ότι είναι, πρώτον, η αντιστροφή της απερίσπαστης παγκοσμιοποίησης και, δεύτερον, η εγκατάλειψη της επιδίωξης αέναης μεγέθυνσης του Εθνικού Εισοδήματος ως θεμελιώδους στόχου πολιτικών ηγεσιών, κομμάτων και κοινωνιών των πολιτών. Αναλογιζόμενοι την σοβαρότητα των προταγμάτων του Σαντέλ, αλλά και τις ανατροπές που συμβαίνουν σήμερα γύρω μας και που προοιωνίζονται διασπάσεις της παγκοσμιοποίησης, ας υποδεχθούμε τις εικασίες του φιλοσόφου ως προσφορά στον πλουτισμό του δημόσιου διαλόγου σε κάθε δημοκρατική κοινωνία που σέβεται και φροντίζει τον ηθικό της πολιτισμό και την συνοχή της.

Απαξία της αξιοκρατίας και ανταρσία κατά της δημοκρατίας

Σύνδεση