Η Ρωσική Αυτοκρατορία πρέπει να πεθάνει

Το μέλλον της Ρωσίας θα διαμορφωθεί από τον τρόπο με τον οποίο οι ηγέτες και οι πολίτες της ερμηνεύσουν την τραγωδία αυτού του απίστευτου, βάναυσου, περιττού πολέμου. Κατά την διάρκεια των είκοσι πέντε χρόνων της επίσημης ύπαρξής της, η Σχολή Πολιτικής Αγωγής της Μόσχας[1] δεν διέθετε πανεπιστημιούπολη, πρόγραμμα σπουδών ή καθηγητές. Αντίθετα, η σχολή διεξήγαγε σεμινάρια για πολιτικούς και δημοσιογράφους τα οποία διοργάνωναν άλλοι πολιτικοί και δημοσιογράφοι, από τη Ρωσία και από όλο τον κόσμο. Λειτουργούσε από το διαμέρισμα των ιδρυτών της Λένα Νεμιρόφσκαγια και Γιούρι Σενοσόκοφ στη Μόσχα. Είχαν γνωριστεί τη δεκαετία του 1970 ενώ εργάζονταν σε ένα σοβιετικό περιοδικό φιλοσοφίας και τους ένωνε η απέχθεια για τη βίαιη, αυθαίρετη πολιτική που είχε καθορίσει το μεγαλύτερο μέρος της ζωής τους. Ο πατέρας της Νεμιρόφσκαγια ήταν κρατούμενος στα Γκουλάγκ. Ο Σενοσόκοφ μου είπε κάποτε ότι δεν μπορούσε να φάει ρώσικο μαύρο ψωμί, γιατί η γεύση τού θύμιζε τη φτώχεια και την τραγωδία της σοβιετικής παιδικής του ηλικίας. Και οι δύο επίσης πίστευαν ότι η Ρωσία μπορούσε να αλλάξει. Ίσως όχι πάρα πολύ, ίσως όχι τόσο δραματικά, αλλά ωστόσο να αλλάξει. Η Νεμιρόφσκαγια μου είπε κάποτε ότι η μεγάλη της φιλοδοξία ήταν να κάνει τη Ρωσία απλώς «λίγο πιο πολιτισμένη» μέσω της επαφής των ανθρώπων με νέες ιδέες. Η σχολή τους, μια προέκταση των συνομιλιών που λάμβαναν χώρα στην κουζίνα τους, ιδρύθηκε για να πετύχει αυτόν τον μοναδικό, μη επαναστατικό στόχο. Άκμασε για πολύ καιρό. Η Νεμιρόφσκαγια υπολογίζει πως από το 1992 έως το 2021 περισσότερα από 30.000 άτομα –κοινοβουλευτικοί, μέλη δημοτικών συμβουλίων, επιχειρηματίες, δημοσιογράφοι– παρακολούθησαν τα σεμινάριά τους σε όλη τη χώρα για το δίκαιο, τις εκλογές και τα μέσα ενημέρωσης. Βρετανοί συντάκτες, Πολωνοί υπουργοί και Αμερικανοί κυβερνήτες έδιναν ομιλίες· υποστηρίζονταν οικονομικά από ένα εξίσου ευρύ φάσμα ευρωπαϊκών, αμερικανικών και ρωσικών ιδρυμάτων και φιλανθρωπιών. Συμμετείχα σε πάνω από δέκα σεμινάρια, κυρίως μιλώντας για τη δημοσιογραφία. Αλλά η σχολή παρέμενε ένας ρωσικός οργανισμός, φτιαγμένος από Ρώσους, για Ρώσους. Τα θέματα επιλέγονταν επειδή ενδιέφεραν τους Ρώσους και αργότερα επειδή ενδιέφεραν τους Γεωργιανούς, τους Λευκορώσους και τους Ουκρανούς που επίσης παρακολουθούσαν κάποια σεμινάρια. Θυμάμαι ένα ιδιαίτερα βαρετό (για μένα) σεμινάριο για το ομοσπονδιακό σύστημα στη Σκανδιναβία που οι συμμετέχοντες βρήκαν συναρπαστικό επειδή δεν είχαν σκεφτεί ποτέ, στις εξαιρετικά συγκεντρωτικές κοινωνίες τους, τις διάφορες σχέσεις μεταξύ περιφερειακών και εθνικών κυβερνήσεων που θεωρητικά μπορούσαν να υπάρχουν. Εκείνη την εποχή, αυτό το έργο δεν φαινόταν αφελές, ιδεαλιστικό ή ριζοσπαστικό, πόσο μάλλον ανατρεπτικό. Ακόμη και κατά την πρώτη δεκαετία της προεδρίας του Βλαντίμιρ Πούτιν η δημοκρατική πολιτική ήταν περιορισμένη αλλά νόμιμη στη Ρωσία. Οι απόψεις της αντιπολίτευσης ήταν ανεκτές, εφόσον δεν προσέλκυαν μεγάλη λαϊκή υποστήριξη· και γίνονταν πολλές προσπάθειες για τη διοργάνωση συζητήσεων, εκπαιδευτικών συνεδρίων και διαλέξεων για τη δημοκρατία και το κράτος δικαίου. Η Νεμιρόφσκαγια μου είπε ότι ποτέ δεν της πέρασε από το μυαλό η δημιουργία μιας οργάνωσης «αντιφρονούντων». Αντίθετα, οι προσπάθειές της είχαν σκοπό να υποστηρίξουν ακριβώς το είδος του μετασχηματισμού που οι άνθρωποι στην εξουσία στη Ρωσία τη δεκαετία του ’90 έλεγαν ότι επιθυμούσαν. Αλλά σιγά σιγά αυτοί οι άνθρωποι παραγκωνίστηκαν ή άλλαξαν γνώμη. Αξιωματικοί της ρωσικής μυστικής αστυνομίας FSB άρχισαν να εμφανίζονται στα σεμινάρια και να κάνουν ερωτήσεις. Στον ρωσικό τύπο δημοσιεύονταν αρνητικά άρθρα για τη σχολή. Τέλος, το κράτος όρισε τη σχολή ως «ξένο πράκτορα» και αποφάσισε ότι έπρεπε να προβάλλεται ως τέτοια. Το 2021 η σχολή έκλεισε. Η Νεμιρόφσκαγια και ο Σενοσόκοφ πούλησαν το διαμέρισμά τους και μετακόμισαν στη Ρίγα της Λετονίας, όπου συνεχίζουν να διοργανώνουν σεμινάρια, τώρα μόνο για εξόριστους. Πολλοί από τους φίλους, συναδέλφους και πρώην μαθητές τους έφυγαν από τη χώρα. Την άνοιξη του 2022, μετά την εισβολή στην Ουκρανία, ο αριθμός των αυτοεξόριστων πολλαπλασιάστηκε. Δεκάδες χιλιάδες Ρώσοι δημοσιογράφοι, ακτιβιστές, δικηγόροι και καλλιτέχνες έφυγαν από τη χώρα, παίρνοντας μαζί τους ό,τι είχε απομείνει από ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης, εκδόσεις, πολιτισμό και τέχνες. Ανάμεσά τους υπήρχαν πολλοί που μπορεί κάποτε να παρακολούθησαν ένα σεμινάριο για την τοπική αυτοδιοίκηση στη Σχολή Πολιτικής Αγωγής της Μόσχας. Για πολλούς, εντός και εκτός Ρωσίας, αυτή η στιγμή φάνηκε σαν το τέλος της ιστορίας. Αλλά δεν ήταν – γιατί ιστορίες όπως αυτή δεν τελειώνουν ποτέ. Οι ιδέες κινούνται στον χρόνο και στον χώρο, μερικές φορές με απροσδόκητους τρόπους. Η ιδέα ότι μια χώρα πρέπει να είναι διαφορετική –να διοικείται διαφορετικά, να είναι οργανωμένη διαφορετικά– μπορεί να προκύψει από παλιά βιβλία, από ταξίδια στο εξωτερικό ή απλώς από την φαντασία των πολιτών της. Στο απόγειο της ρωσικής αυτοκρατορίας τον 19ο αιώνα, υπό τη διακυβέρνηση κάποιων από τους πλέον σκληρούς τσάρους της εποχής, άνθισε μια πληθώρα μεταρρυθμιστικών κινημάτων: σοσιαλδημοκράτες, μεταρρυθμιστές αγρότες, υποστηρικτές συνταγμάτων και κοινοβουλίων. Ακόμη και ορισμένοι από τους ανθρώπους που γεννήθηκαν στη ρωσική αυτοκρατορική ελίτ σκέφτονταν διαφορετικά από πολλούς της κοινωνικής τους τάξης. Ο Λέων Τολστόι εξελίχθηκε σε παγκοσμίου φήμης υπέρμαχο του πασιφισμού. Ο πατέρας του συγγραφέα Βλαντίμιρ Ναμπόκοφ έδινε εκρηκτικές δημόσιες ομιλίες στα χρόνια που προηγήθηκαν της Ρωσικής Επανάστασης, διηύθυνε μια φιλελεύθερη εφημερίδα και φυλακίστηκε. Ο γιος του αργότερα θυμόταν[2] πως, τα απογεύματα που ο πατέρας του οργάνωνε τις πολιτικές συναντήσεις του, «στην αίθουσα συσσωρεύονταν χλαίνες και ποδονάρια» και οι καλεσμένοι μιλούσαν μέχρι αργά το βράδυ. Ακόμα και τότε το κράτος πολεμούσε τους ανθρώπους που σκέφτονταν διαφορετικά. Ο Μιχαήλ Ζίγκαρ, ένας Ρώσος συγγραφέας και ιδρυτής ενός ανεξάρτητου τηλεοπτικού σταθμού με την ονομασία TV Rain, έχει γράψει ένα βιβλίο, The Empire Must Die[3] (Η Αυτοκρατορία πρέπει να πεθάνει), το οποίο, μεταξύ άλλων, αφηγείται την ιστορία των ανεξάρτητων στοχαστών που αναγκάστηκαν να φύγουν από τη Ρωσία στις αρχές του 20ού αιώνα, με μερικούς από αυτούς να επιστρέφουν για να την αναδιαμορφώσουν κατά τη διάρκεια της επανάστασης. Αυτή ήταν μια στιγμή όπου «ο αριθμός των Ρώσων πολιτικών προσφύγων γίνεται τόσο μεγάλος ώστε γίνεται λόγος για την εμφάνιση μιας εναλλακτικής ρωσικής κοινωνίας πολιτών», γράφει. «Η ρωσική διασπορά δεν είναι πλέον κλαδί της Ρωσίας· δεν είναι πλέον ξεκάθαρο ποιο είναι το κλαδί και ποιος ο κορμός». Ο Πρόεδρος της Ουκρανίας Βολοντίμιρ Ζελένσκι και ο νέος Πρωθυπουργός της Βρετανίας Ρίσι Σούνακ επισκέπτονται το Τείχος Μνήμης των πεσόντων υπερασπιστών της Ουκρανίας στο Κίεβο στις 19 Νοεμβρίου 2022. © @zelenskiy_official/Handout via REUTERS/ Ideal Image Οι περισσότεροι εθελοτυφλούσαν: Ούτε τότε ούτε αργότερα οι περισσότεροι Ρώσοι φιλελεύθεροι συνειδητοποίησαν ότι το ίδιο το αυτοκρατορικό σχέδιο ήταν η πηγή της ρωσικής απολυταρχίας. Ο ρωσικός Λευκός Στρατός έχασε από τους Μπολσεβίκους εν μέρει επειδή δεν ένωσε τις δυνάμεις του το 1918-20 με την πρόσφατα ανεξάρτητη Πολωνία ή την έπειτα ανεξάρτητη Ουκρανία. Οι δημοκρατικές ιδέες δεν θριάμβευσαν ούτε στο κλαδί ούτε στον κορμό στα χρόνια που ακολούθησαν μετά τη Ρωσική Επανάσταση, εν μέρει επειδή το κράτος έπρεπε να χρησιμοποιήσει πολλή βία για να κρατήσει την Ουκρανία, τη Γεωργία και τις άλλες Δημοκρατίες εντός της Σοβιετικής Ένωσης. Ωστόσο, ακόμη και οι δεκαετίες φόβου και φτώχειας που ακολούθησαν τη Ρωσική Επανάσταση δεν εξάλειψαν την πεποίθηση ότι ένα άλλου είδους κράτος ήταν εφικτό. Νέες γενιές στοχαστών συνέχισαν να αναδύονται μέσα στον σοβιετικό ζόφο. Μερικοί από αυτούς βοήθησαν στη δημιουργία του σύγχρονου κινήματος για τα ανθρώπινα δικαιώματα. Άλλοι, όπως οι ιδρυτές και οι μαθητές της Σχολής Πολιτικής Αγωγής της Μόσχας, προσπάθησαν να συγκροτήσουν μια εναλλακτική Ρωσία τα χρόνια μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης. Έχασαν, φυσικά, από έναν ακόμη δικτάτορα που χρησιμοποιεί έναν αυτοκρατορικό πόλεμο για να εξοντώσει τους εχθρούς του και να σκορπίσει τον φόβο σε ολόκληρη τη Ρωσία. Ωστόσο, ακόμη και τώρα που η πλειονότητα των Ρώσων παραμένει σιωπηλή, ακόμη και τώρα που χειραγωγούνται από την προπαγάνδα ή παρασύρονται από τα εθνικιστικά συνθήματα, περισσότεροι από 17.000 Ρώσοι εντός της χώρας έχουν διαδηλώσει τόσο εναντίον του καθεστώτος όσο και εναντίον των απαθών συμπατριωτών τους, έχουν ταχθεί κατά του ρωσικού ιμπεριαλισμού με αποτέλεσμα να συλληφθούν και να φυλακιστούν. Ορισμένοι είναι γνωστοί πολιτικοί που θα μπορούσαν να είχαν διαφύγει εδώ και καιρό, ανάμεσά τους ο Βλαντίμιρ Καρά-Μουρζά και ο Ιλιά Γιασίν. Ο πολιτικός της αντιπολίτευσης Αλεξέι Ναβάλνι φυλακίστηκε τον Ιανουάριο του 2021· κρατείται σε απομόνωση, αλλά σε μια δίκη στις 21 Σεπτεμβρίου κατήγγειλε τον «εγκληματικό» πόλεμο και κατηγόρησε τον Πούτιν ότι ήθελε «να λερώσει εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους με αυτό το αίμα». Στις 30 Σεπτεμβρίου δημοσίευσε ένα δοκίμιο[4] που διοχετεύθηκε λαθραία από το κελί του, στο οποίο φαντάζεται τη Ρωσία μετά τον Πούτιν και ζητά την αντικατάσταση του σημερινού προεδρικού συστήματος της Ρωσίας το οποίο πλέον έχει παραδοθεί σε πλήρη απολυταρχία, με μια κοινοβουλευτική δημοκρατία. Αντί να παριστάνει ένα νέο σωτήρα της αυτοκρατορίας, επιδιώκει ένα εντελώς διαφορετικό είδος Ρωσίας. Εκτός της Ρωσίας, εκατοντάδες χιλιάδες απλοί Ρώσοι αρχίζουν να καταλαβαίνουν πόσο στενά συνδέονται η αυτοκρατορία με την απολυταρχία. Μερικοί από τους νέους εξόριστους έχουν εγκαταλείψει την πολιτική εντελώς, και πολλοί απλά αποφεύγουν την στρατολόγηση. Αλλά μια μεγάλη μερίδα αντιτίθεται στον πόλεμο από το εξωτερικό, μέσω ρωσόφωνων ιστοσελίδων που κάνουν ρεπορτάζ για τον πόλεμο και προσπαθούν να ενημερώσουν τους Ρώσους που ζουν στη Ρωσία. Το κανάλι TV Rain το οποίο έκλεισε η κυβέρνηση τον Μάρτιο, ξεκίνησε την επαναλειτουργία του διαδικτυακά, με έδρα τη Ρίγα. Η ομάδα του Ναβάλνι, τα απομεινάρια της μεγάλης εθνικής του οργάνωσης, δημιουργεί βίντεο τα οποία έχουν εκατομμύρια θεατές στο YouTube που είναι ακόμα προσβάσιμο στη Ρωσία. Ένα φάσμα ομάδων και ανθρώπων θέλει να κρατήσει ζωντανή μια διαφορετική ιδέα για τη Ρωσία, να δημιουργήσει μια «εναλλακτική κοινωνία των πολιτών» εκτός Ρωσίας, όχι τόσο διαφορετική από την εκδοχή των αρχών του 20ού αιώνα που περιγράφει ο Ζίγκαρ, ο οποίος είναι τώρα εξόριστος και ο ίδιος. Ο Γκάρι Κασπάροφ[5] –ο πρώην παγκόσμιος πρωταθλητής σκακιού που στράφηκε στη δημοκρατική πολιτική, βοήθησε στη διοργάνωση διαδηλώσεων στη Μόσχα τη δεκαετία του 2000 και τώρα είναι persona non grata στη χώρα όπου κάποτε θεωρούνταν ήρωας– μου είπε πρόσφατα ότι ελπίζει να δημιουργήσει ένα είδος «εικονικής Νότιας Κορέας», μιας εξόριστης αντιπολίτευσης που να αντιπαραβάλλεται με μια Ρωσία που μοιάζει όλο και περισσότερο με τη Βόρεια Κορέα. Ένα από τα εγχειρήματα του Κασπάροφ, το Φόρουμ της Ελεύθερης Ρωσίας (Free Russia Forum)[6], ενώνει τακτικά τους διάφορους, ενίοτε φιλονικούντες κλάδους της ρωσικής κοινότητας εκτός της Ρωσίας. Τουλάχιστον από μία άποψη, όλοι αυτοί οι εξόριστοι του 21ου αιώνα δεν μοιάζουν με τους προκατόχους τους του 20ού: Παραμένουν στο εξωτερικό ή στη φυλακή, εξαιτίας ενός τρομερού κατακτητικού ιμπεριαλιστικού πολέμου. Πολλοί λοιπόν αντιτίθενται όχι μόνο στο καθεστώς, αλλά και στην αυτοκρατορία· για πρώτη φορά, κάποιοι υποστηρίζουν ότι δεν είναι μόνο το καθεστώς που πρέπει να αλλάξει, αλλά ο ορισμός του έθνους. Ο Κασπάροφ είναι ένας από τους πολλούς που υποστηρίζουν ότι μόνο η στρατιωτική ήττα μπορεί να φέρει πολιτική αλλαγή. Τώρα πιστεύει ότι η δημοκρατία είναι δυνατή μόνο «όταν απελευθερωθεί η Κριμαία και η ουκρανική σημαία κυματίσει στη Σεβαστούπολη»[7]. Αυτή η ιδέα –ότι θα μπορούσε να υπάρξει μια διαφορετική Ρωσία, μια Ρωσία ως έθνος-κράτος και όχι ως αυτοκρατορία– δεν έχει ιδιαίτερη αξία στην Ουκρανία αυτή τη στιγμή. Αντίθετα, πολλοί Ουκρανοί θεωρούν τη ρωσική δημοκρατική αντιπολίτευση εξίσου ένοχη, εξίσου ιμπεριαλιστική και εξίσου υπεύθυνη για τον πόλεμο με εκείνους που δεν διαφωνούν. Σίγουρα είναι αλήθεια ότι όσοι στο παρελθόν αποκαλούνταν «Ρώσοι φιλελεύθεροι» δεν ήταν όλοι κατά της αυτοκρατορίας ή εναντίον του Πούτιν. Κάποιοι είναι τεχνοκράτες που υποστήριζαν μια δικτατορία τύπου Πινοσέτ ή κοσμικοί οι οποίοι επικοινωνούν τον «φιλελευθερισμό» τους με φωτογραφίες από διακοπές σε θέρετρα της Ευρώπης που δημοσιεύουν στο Instagram. Η Ουκρανή δημοσιογράφος Όλγκα Τοκαριούκ πρόσφατα έγραψε στο Twitter ότι «ακόμα και οι Ρώσοι “φιλελεύθεροι” εξέφραζαν επανειλημμένα ιμπεριαλιστικές ιδέες για την εξωτερική πολιτική και την Ουκρανία. Υπάρχει ανοχή στον πόλεμο και απέχθεια για τη δημοκρατία». Πολλοί ρωτούν: Πού είναι οι μαζικές διαδηλώσεις των Ρώσων στο Λονδίνο ή την Τιφλίδα; Γιατί οι χιλιάδες εξόριστοι, όχι μόνον οι λίγοι που γράφουν σε ιστοσελίδες, δεν μιλούν; Μια κοπέλα κρατά ένα πλακάτ κατά του Ρώσου δικτάτορα Βλαντίμιρ Πούτιν στη διάρκεια μιας αντιπολεμικής διαδήλωσης έξω από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο για την υποστήριξη της Ουκρανίας. Βρυξέλλες, 2 Μαρτίου 2022. © REUTERS/Yves Herman/Ideal Image Το επιχείρημα ότι δεν υπάρχουν «καλοί Ρώσοι» έχει μια βαθιά συναισθηματική λογική, και μια πολιτική λογική επίσης, και όχι μόνο για τους Ουκρανούς. Άλλωστε, οι Ρώσοι φιλελεύθεροι έχουν αποτύχει στο παρελθόν. Απέτυχαν τη δεκαετία του 1900, απέτυχαν τη δεκαετία του 2000, αποτυγχάνουν και τώρα. Απέτυχαν να σταματήσουν τον Πούτιν, απέτυχαν ν’ αποτρέψουν την επιδείνωση αυτής της καταστροφής. Κάποιοι απ’ αυτούς απέτυχαν, τουλάχιστον μέχρι πρόσφατα, να αντιληφθούν ότι ο ρωσικός ιμπεριαλισμός έχει τροφοδοτήσει και γαλουχήσει τη ρωσική απολυταρχία – να καταλάβουν, όπως δηλώνει ο τίτλος του βιβλίου του Ζίγκαρ, γιατί η αυτοκρατορία πρέπει να πεθάνει. Μπορεί να αισθανθεί κανείς την οργή για αυτήν την αποτυχία στον αλλαγμένο τόνο των ομιλιών του Ουκρανού Προέδρου Βολοντίμιρ Ζελένσκι. Την παραμονή του πολέμου, ο Ζελένσκι απευθύνθηκε στους Ρώσους στα ρωσικά, καλώντας τους να αποτρέψουν αυτό που επρόκειτο να συμβεί: «Θέλουν οι Ρώσοι τον πόλεμο;» ήταν η ρητορική ερώτησή του. «Η απάντηση εξαρτάται μόνο από εσάς, τους πολίτες της Ρωσικής Ομοσπονδίας». Αλλά επειδή δεν απέτρεψαν τίποτα, ο Ζελένσκι πρόσφατα συντάχθηκε μαζί με άλλους που υποστηρίζουν την απαγόρευση ευρωπαϊκής βίζας για τους Ρώσους, με το σκεπτικό ότι οι Ρώσοι θα πρέπει «να ζουν στον δικό τους κόσμο μέχρι να αλλάξουν τη φιλοσοφία τους». Αφού ο Πούτιν ανακοίνωσε την επιστράτευση τον Σεπτέμβριο, ο Ζελένσκι έγινε ακόμη πιο σαφής. Οι Ρώσοι δεν πρέπει να εγκαταλείψουν τη χώρα τους για ν’ αποφύγουν να πολεμήσουν, τους είπε, θα πρέπει «να πολεμήσετε στους δρόμους σας για την ελευθερία σας». Ο Ουκρανός φιλόσοφος Βολοντίμιρ Γιερμολένκο έχει επίσης υποστηρίξει ότι οι Ρώσοι που έφυγαν από τη Ρωσία πιο πρόσφατα δεν διαφεύγουν από τον πόλεμο, μόνο από την στράτευση: «Αν αυτοί οι εκατοντάδες χιλιάδες που διαφεύγουν την στράτευση ξεσηκώνονταν ενάντια στον πόλεμο στη Ρωσία, ο πόλεμος θα είχε τελειώσει. Δειλοί.» Πραγματικά δεν υπάρχει τρόπος να αντιταχθεί κανείς σε αυτή τη λογική. Φυσικά οι Ρώσοι έπρεπε να είχαν πολεμήσει και πρέπει να πολεμήσουν. Αλλά και πάλι, είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι λίγοι από αυτούς αντιστάθηκαν, και λίγοι θ’ αντισταθούν. Ίσως αυτή η ομάδα ανθρώπων να χρειάζεται ένα νέο όνομα – δεν είναι «Ρώσοι φιλελεύθεροι», αλλά «Ρώσοι κατά της αυτοκρατορίας» ή «Ρώσοι υπέρ της δημοκρατίας» ή «Ρώσοι υπέρ της ελευθερίας». Κάποιοι έχουν καταλήξει σε αυτό το συμπέρασμα μετά από προσεκτική ανάλυση, κάποιοι ενστικτωδώς. Σε πρόσφατες συνομιλίες, οι Ρώσοι μου ανέφεραν μια θεία που ήταν Σοβιετική αντιφρονούσα ή μια στενή φίλη στην Ουκρανία, για να εξηγήσουν γιατί ελπίζουν η χώρα τους να βιώσει μια αποφασιστική στρατιωτική ήττα. Αυτές οι συνδέσεις είναι προϊόν τύχης και συνθηκών. Αλλά η τύχη και οι συνθήκες εξηγούν γιατί ο ταπεινός στόχος της Λένα Νεμιρόφσκαγια –να κάνει τη Ρωσία λίγο πιο πολιτισμένη– δεν ήταν εντελώς αφελής. Γιατί δεν υπάρχει τίποτα αναπόφευκτο, τίποτα γενετικό, τίποτα προκαθορισμένο για οποιοδήποτε έθνος ή την κυβέρνησή του. Μόνο οι δικτάτορες πιστεύουν ότι υπάρχουν νόμοι της ιστορίας που πρέπει να τηρούνται. Αντίθετα, οι δημοκράτες γνωρίζουν ότι το κράτος θα προσαρμοστεί τελικά στην κοινωνία, όχι το αντίστροφο – και η κοινωνία, εξ ορισμού, πάντα αλλάζει. Το πολιτιστικό βάρος του παρελθόντος είναι τεράστιο και οι συνήθειες της απολυταρχίας –ιδιαίτερα η συνήθεια της ζωής υπό τον φόβο– παραμένουν. Η σαγήνη της εξουσίας είναι ισχυρή. Οι άνθρωποι που έχουν εξουσία δεν θέλουν να την χάσουν και η επόμενη κυβέρνηση της Ρωσίας μπορεί κάλλιστα να είναι ακόμη πιο αυταρχική από αυτή που τώρα διοικεί. Αλλά οι συνθήκες αλλάζουν· απροσδόκητα γεγονότα συμβαίνουν. Οι χώρες εξελίσσονται, διαμορφώνοντας άλλοτε καλύτερες κυβερνήσεις και άλλοτε χειρότερες. Οι αυτοκρατορίες πέφτουν: η ρωσική αυτοκρατορία έπεσε, η σοβιετική αυτοκρατορία έπεσε και αργά ή γρήγορα θα πέσει και η νέα ρωσική αυτοκρατορία του Πούτιν. Από το κελί της φυλακής, ο Καρά-Μουρζά έχει επισημάνει ότι οι 17.000 κρατούμενοι διαδηλωτές ενάντια στον πόλεμο είναι πολύ περισσότεροι από τους επτά ανθρώπους που συνελήφθησαν στην Κόκκινη Πλατεία της Μόσχας όταν η Σοβιετική Ένωση εισέβαλε στην Τσεχοσλοβακία το 1968 για να εμποδίσει την αλλαγή σ’ αυτή τη χώρα. Η Νεμιρόφσκαγια μου είπε πρόσφατα από την εξορία της στη Ρίγα, ότι οι προσπάθειές της δεν ήταν μάταιες. Εξακολουθεί να πιστεύει ότι οι τρεις μετασοβιετικές δεκαετίες άφησαν το στίγμα τους: ό,τι κι αν συμβεί στη συνέχεια, «δεν θα ζήσουμε ποτέ ξανά όπως ζούσαμε τότε». Ο Λεονίντ Βολκόφ, ο ηγέτης της οργάνωσης του Ναβάλνι στην εξορία, μου είπε πέρυσι ότι πιστεύει ότι το πιο σημαντικό πράγμα που μπορούν να κάνουν αυτός και οι συνάδελφοί του είναι απλά να είναι προετοιμασμένοι για την αλλαγή, όποτε αυτή έρθει. Έχω υποστηρίξει στο παρελθόν ότι δεν υπάρχει καμία εγγύηση ότι η Αμερικανική Δημοκρατία μπορεί να επιβιώσει και πως αυτό που θα συμβεί στην Αμερική αύριο εξαρτάται από τις πράξεις των Αμερικανών σήμερα. Το ίδιο ισχύει και για τη Ρωσία. Το μέλλον της χώρας θα διαμορφωθεί όχι από μυστικιστικούς νόμους της ιστορίας αλλά από το πώς οι ηγέτες και οι πολίτες της προσλαμβάνουν και ερμηνεύουν την τραγωδία αυτού του συγκλονιστικού, βάναυσου, περιττού πολέμου. Ο καλύτερος τρόπος με τον οποίο οι ξένοι μπορούν να βοηθήσουν τη Ρωσία να αλλάξει είναι να διασφαλίσουν ότι η Ουκρανία θα πάρει πίσω το ουκρανικό έδαφος και θα νικήσει την αυτοκρατορία. Μπορούμε επίσης να συνεχίσουμε να υποστηρίζουμε εκείνους τους Ρώσους, όσο μικρός κι αν είναι ο αριθμός τους, που καταλαβαίνουν γιατί η ήττα είναι ο μόνος δρόμος προς την νεωτερικότητα· γιατί η στρατιωτική αποτυχία είναι απαραίτητη για τη δημιουργία μιας πιο ευημερούσας, ανοιχτής κοινωνίας· και γιατί η αυτοκρατορία πρέπει να πεθάνει, για άλλη μια φορά. Δεν είναι ανάγκη να ψάχνουμε για εξιδανικευμένους «καλούς Ρώσους» – κανένας σωτήρας δεν θα εμφανιστεί να φτιάξει τη χώρα, ούτε τώρα ούτε ποτέ. Αλλά οι Ρώσοι που πιστεύουν ότι το μέλλον μπορεί να είναι διαφορετικό, θα συνεχίσουν να προσπαθούν να αλλάξουν τη χώρα τους και κάποια μέρα θα τα καταφέρουν. Στο μεταξύ, κανείς δεν πρέπει ποτέ να παραχωρήσει στον Πούτιν το δικαίωμα να καθορίσει τι σημαίνει να είναι κανείς Ρώσος. Δεν έχει αυτή τη εξουσία. © 2022 THE ATLANTIC MONTHLY GROUP, INC. — Μετάφραση: Μιμή Βασιλάκη Σημ. ARB: Ευχαριστούμε την Σταυρούλα Αργυροπούλου για την ορθή απόδοση των ρωσικών και ουκρανικών ονομάτων. [1] https://bit.ly/3ic11qm [2] https://bit.ly/3U4gNks [3] Mikhail Zygar, The Empire Must Die: Russia's Revolutionary Collapse, 1900-1917, PublicAffairs, 2017. [4] Alexei Navalny, “This is what a post-Putin Russia should look like”, The Washington Post, 30 Σεπτεμβρίου 2022. Βλ. https://wapo.st/3AEEtFe [5] https://www.kasparov.com [6] https://www.forumfreerussia.org/en/ [7] Garry Kasparov, “Everyone Who Is Still in Russia Is Part of This War Machine”, συνέντευξη στους Christian Esch και Susanne Koelbl, Der Spiegel, 6.10.2022. Βλ. https://bit.ly/3ianRil

Η Ρωσική Αυτοκρατορία πρέπει να πεθάνει

Σύνδεση