Αναμένοντας την εκτόνωση

ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Δύο πρόσφατα βιβλία επιχειρούν να εξηγήσουν την φαινομενικά ανορθόλογη συμπεριφορά πίσω από τις κερδοσκοπικές φούσκες, από την τρέλα της τουλίπας στη δεκαετία του 1600 ώς το Bitcoin σήμερα. William J. Bernstein, The Delusions of Crowds: Why People Go Mad in Groups [Οι ψευδαισθήσεις των όχλων: Γιατί οι άνθρωποι τρελαίνονται ομαδικά], Atlantic Monthly, 2021, σελ. 482 William Quinn και John D. Turner, Boom and Bust: A Global History of Financial Bubbles [Εκρηκτική άνθηση και συντριβή: Μια παγκόσμια ιστορία της χρηματοοικονομικής φούσκας], Cambridge University Press, 2020, σελ. 288 Χαιρόμαστε με τις τρέλες των άλλων. Όπως έγραψε ο Τσαρλς Μακάι (Charles Mackay) στο Ασυνήθιστες μαζικές ψευδαισθήσεις και η τρέλα των όχλων (Extraordinary Popular Delusions and the Madness of Crowds), «Άραγε, είναι μια εικόνα ανιαρή ή δίχως κανένα δίδαγμα, η θέα ενός ολόκληρου λαού που εγκαταλείπει ξαφνικά τα δεσμά της λογικής και τρέχει ασυγκράτητος πίσω από ένα λαμπρό όραμα, κι αρνείται πεισματικά να πιστέψει ό,τι δεν είναι αληθινό, μέχρις ότου, σαν το ελάφι που ξεγελάστηκε από τους φωσφορισμούς των βάλτων, βουλιάζει αβοήθητος μες στο βούρκο;». Το βιβλίο του Μακάι, το οποίο πρωτοεκδόθηκε το 1841 σε τρεις τόμους, καλύπτει μια εκκεντρική ποικιλία από μαζικές ψευδαισθήσεις, από την υστερία του διωγμού των μαγισσών τον δέκατο έκτο και το δέκατο έβδομο αιώνα μέχρι τους αλχημιστές, τους μάγους του μαγνητισμού, τους εμπόρους δηλητηρίων με αργή επίδραση και την «επιρροή της πολιτικής και της θρησκείας στο μαλλί και τα γένια». Τα τρία πρώτα κεφάλαια του βιβλίου –που περιγράφουν την Μανία της Τουλίπας την περίοδο 1636-1637, τη «μανία των χρημάτων» του Κόλπου του Μισισιπή, έμπνευσης του Τζων Λω (John Law) τα έτη 1719-1720 και την Φούσκα των Νοτίων Θαλασσών (επίσης το 1720)– αποτελούν την πρώτη εκλαϊκευμένη παρουσίαση της κερδοσκοπικής μανίας. Ο Μακάι, που βιοποριζόταν ως ποιητής, μουσικοσυνθέτης και δημοσιογράφος, δεν ήταν ένας αυστηρός ιστορικός. Το αφήγημά του διαστίζεται από αλλόκοτους θρύλους, όπως την ιστορία ενός ναύτη που, κατά τη Μανία της Τουλίπας, έφαγε ένα σπάνιο βολβό τουλίπας, το κόστος του οποίου «θα μπορούσε να είχε ταΐσει πλουσιοπάροχα τον Πρίγκιπα της Οράγγης και ολόκληρη την αυλή του Κυβερνήτη», νομίζοντας λανθασμένα ότι επρόκειτο για κρεμμύδι. Μολονότι ο Μακάι μπορεί να διαβαστεί, ακόμη και σήμερα, προς τέρψη και ενημέρωση, από το 1841 και μετά προέκυψε ένα μεγάλο πλήθος από τέτοιες μανίες. Το βιβλίο του Ουίλιαμ Μπέρνσταϊν (William Bernstein), Οι ψευδαισθήσεις των όχλων: Γιατί οι άνθρωποι τρελαίνονται ομαδικά, ο τίτλος του οποίου εμπνέεται από το παραπάνω έργο, ακολουθεί το παράδειγμα του Μακάι περιλαμβάνοντας ιστορίες για πασίγνωστες κερδοσκοπικές μανίες μαζί με εξιστορήσεις περιστατικών μαζικής θρησκευτικής αναζωπύρωσης, από εκείνη που ξεκίνησε με τον Κιστερκιανό Επίσκοπο, τον Γιοακίμ ντε Φιόρε (Joachim de Fiore), τον δωδέκατο αιώνα, μέχρι την ίδρυση και την πτώση του Ισλαμικού Κράτους. Ο Μπέρνσταϊν, ένας νευρολόγος με κλινική εμπειρία, και συγγραφέας πολλών βιβλίων πάνω στις επενδύσεις, είναι ο καταλληλότερος για να αναλάβει το έργο της επικαιροποίησης του βιβλίου του Μακάι, και το βιβλίο του Ψευδαισθήσεις των όχλων αποτελεί ένα αξιοπρεπές συμπλήρωμα του πρωτότυπου έργου. Ωστόσο, οι ακριβέστερες ιστορικές εξιστορήσεις των κερδοσκοπικών μανιών και η πρόοδος στην ψυχολογία της λήψης αποφάσεων απέτυχαν να προσφέρουν την παραμικρή αξιοπρόσεκτη βελτίωση της οικονομικής συμπεριφοράς. Απεναντίας, το τελευταίο τέταρτο του αιώνα, έχουμε γίνει μάρτυρες μιας σειράς από διαδοχικές φούσκες κερδοσκοπίας, από τις μετοχές των dot-com μέχρι τη σύγχρονη τρέλα για νέες τεχνολογίες, όπως τα ηλεκτρικά οχήματα και τα κρυπτονομίσματα. Ο Μπέρνσταϊν, αντί να στηριχθεί στη διαίσθηση, όπως ο Μακάι, για το πώς λειτουργεί η μαζική τρέλα, αντλεί από την έρευνα στον κλάδο της ψυχολογίας της συμπεριφοράς, για να διακρίνει την ορθολογική από την ανορθόλογη οικονομική συμπεριφορά. Κάτω από ορισμένες συνθήκες, οι άνθρωποι μπορούν να κρίνουν ομαδικά με εκπληκτική ακρίβεια. Για παράδειγμα, ο θεωρητικός της στατιστικής, Φράνσις Γκάλτον (Francis Galton), εξάδελφος του Κάρολου Δαρβίνου, ανακάλυψε ότι όσοι από τους παρευρισκόμενους σε ένα αγγλικό επαρχιώτικο πανηγύρι το 1906, διαγωνίστηκαν για να κερδίσουν το βραβείο εκείνου που θα μάντευε το βάρος ενός βοδιού, έκαναν εκτιμήσεις τέτοιες, ώστε, κατά το μέσο όρο, να πλησιάσουν πολύ κοντά στο πραγματικό βάρος του ζώου. Ο Μπέρνσταϊν, αντλώντας από το βιβλίο του Τζέιμς Σουροβίκι (James Surowiecki), Η σοφία του πλήθους (The Wisdom of Crowds) του 2004, περιγράφει όσα χρειάζεται ένα πλήθος προκειμένου να κάνει ακριβείς προβλέψεις ή εκτιμήσεις: πρέπει να επιδεικνύει «ανεξάρτητη εξατομικευμένη ανάλυση, ποικιλία κατά την ατομική εμπειρία και ειδημοσύνη, και μια αποτελεσματική μέθοδο συνάθροισης των απόψεων όλων των ατόμων». Τα λάθη εμφανίζονται όταν τα επιμέρους άτομα γίνονται υπερβολικά επιρρεπή στις απόψεις των άλλων. «Όσο περισσότερο αλληλεπιδρούν μεταξύ τους τα μέλη μιας ομάδας», γράφει ο Μπέρνσταϊν, τόσο περισσότερο η ομάδα συμπεριφέρεται σαν πραγματικός όχλος, και τόσο λιγότερο ακριβείς γίνονται οι εκτιμήσεις της. … Όπως το έθεσε πολύ εύστοχα ο Φρήντριχ Νίτσε, «Η τρέλα σπανίζει στο άτομο – αλλά στις ομάδες, στα κόμματα, στους λαούς και στις εποχές, αποτελεί τον κανόνα». Αυτό το αναγνώρισε και ο Μακάι· ίσως το πιο φημισμένο χωρίο από το Ασυνήθιστες μαζικές ψευδαισθήσεις, είναι το εξής: «Λέγεται ότι οι άνθρωποι σκέφτονται κατά αγέλες· θα δούμε ότι χάνουν τα λογικά τους στις αγέλες, ενώ τα ξαναβρίσκουν μονάχα αργά-αργά, και ένας-ένας». Η μιμητική συμπεριφορά ήταν μια επιτυχημένη προσαρμογή του πρώιμου Homo sapiens – αν ένας από τους προγόνους μας έτρεχε να ξεφύγει από έναν αδιευκρίνιστο κίνδυνο, και τον έβλεπαν οι άλλοι, κατά πάσαν πιθανότητα είχε νόημα επίσης και γι’ αυτούς να τρέξουν, χωρίς να ρωτάνε πολλά-πολλά. Αλλά στον πολύπλοκο νεωτερικό κόσμο, η μίμηση μπορεί να οξύνει την δυσπροσάρμοστη συμπεριφορά, επιτρέποντας έτσι να κυριαρχήσουν πεποιθήσεις που απορρέουν από την παραίσθηση. Το πρόβλημα αυτό επιδεινώνεται εξαιτίας μιας άλλης έμφυτης τάσης: ασκούν επίδραση επάνω μας όσες ιστορίες μάς κρατούν την προσοχή, ειδικά εκείνες που μεταφέρουν τους ανθρώπους μακριά από το άμεσο περιβάλλον τους και τους απομονώνουν από τα γεγονότα του πραγματικού κόσμου. Οι μανίες είναι ασθένειες του νου. Οι μαζικές ψευδαισθήσεις συμβαίνουν όταν ιστορίες που είναι ελκυστικές μεν, δίχως καμία βάση δε, μεταδίδονται όπως μια κολλητική ασθένεια από άτομο σε άτομο. Ορισμένες ιδέες είναι περισσότερο μεταδοτικές από άλλες: έχει διαπιστωθεί ότι οι άνθρωποι αντιδρούν με περισσότερο ενθουσιασμό πάνω απ’ όλα στις αφηγήσεις που προκαλούν φόβο. «Η ανθρώπινη προτίμηση για τις άσχημες ειδήσεις», γράφει ο Μπέρνσταϊν, «συναντάται τόσο συχνά, ώστε η άποψη “το κακό είναι πιο δυνατό από το καλό” έχει μετατραπεί σε μία από τις θεμελιώδεις καθοδηγητικές αντιλήψεις της πειραματικής ψυχολογίας». Οι νέες τεχνολογίες έχουν ενισχύσει άθελά τους τούτη τη φυσική προτίμηση. Δεν αποτελεί σύμπτωση το γεγονός ότι η υστερία του διωγμού των μαγισσών άρχισε ελάχιστες δεκαετίες μετά την εφεύρεση από τον Γουτεμβέργιο της τυπογραφίας με κινητά στοιχεία. Το βιβλίο, Malleus Maleficarum (Σφύρα μαγισσών), η πρώτη τυπωμένη εγκυκλοπαίδεια δαιμονολογίας, κυκλοφόρησε το 1486· σύμφωνα με τον Χιού Τρέβορ-Ρόπερ (Hugh Trevor-Roper), το βιβλίο αυτό, το οποίο συνέταξαν δύο δομινικανοί ιεροεξεταστές, «κοινοποιούσε ευρέως σε όλη την Ευρώπη, τόσο τη νέα επιδημία μαγείας όσο και την εξουσία που τους είχε δοθεί για να την καταστείλουν». Στο κεφάλαιό του αναφορικά με την υστερία κατά των μαγισσών, ο Μακάι περιγράφει πώς «ο τρόμος είχε καταλάβει τα έθνη· κανείς δεν αισθανόταν ασφαλής, είτε επρόκειτο για τον ίδιο είτε για την περιουσία του, από τις μηχανορραφίες του διαβόλου και των εκπροσώπων του στη γη». Σε όλη την Ευρώπη και αργότερα στη Βόρειο Αμερική, οι άνθρωποι πίστευαν ότι η γη είχε κατακλυστεί από εκατομμύρια δαιμόνων, οι οποίοι, όπως και ο μολυσμένος αέρας, δεν ήταν ορατοί, ενώ πολλαπλασιάζονταν έως ότου η ατμόσφαιρα να γεμίσει απ’ αυτούς. Και οι ύστερες θρησκευτικές υστερίες, σύμφωνα με τις περιγραφές του Μπέρνσταϊν, υστερίες όπως η Εξέγερση των Αναβαπτιστών στο Μόναχο στα μέσα της δεκαετίας του 1530 και τα επεισόδια αναζωπύρωσης της θρησκευτικής πίστης στη Βρετανία και τις Ηνωμένες Πολιτείες τον δέκατο όγδοο και τον δέκατο ένατο αιώνα, επίσης οφείλουν τη μετάδοσή τους στον έντυπο λόγο. Πιο πρόσφατα, η έλευση του Διαδικτύου έδωσε τη δυνατότητα στο Ισλαμικό Κράτος να διακινήσει ευρέως το υλικό του, συμπεριλαμβανομένων των δελτίων τύπου με τα κατορθώματα της «Ταξιαρχίας Αυτών Που Θα Μαρτυρήσουν για την Πίστη τους» (Martyrdom-Seekers-Brigade) και των βίντεο με απεικονίσεις των επιθέσεων στα στρατεύματα των «σταυροφόρων». Η ευέλικτη και έξυπνη εκστρατεία του Ισλαμικού Κράτους στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης προσέλκυσε προσήλυτους από κάθε μεριά της γης. Όπως το θέτει ο Μπέρνσταϊν, ανακάλυψαν ότι η αποκάλυψη πουλάει, και όσο πιο αιματηρή είναι τόσο το καλύτερο. Η αποκάλυψη πουλάει, αλλά το ίδιο και η απληστία, η έλξη της οποίας, σύμφωνα με τον Μπέρνσταϊν, έρχεται δεύτερη ακριβώς αμέσως μετά τον φόβο. Όπως συμβαίνει και με τις θρησκευτικές υστερίες, οι οικονομικές μανίες της κερδοσκοπίας συμπίπτουν συχνά με την τεχνολογική πρόοδο στις τηλεπικοινωνίες. Η πρωιμότερη περίοδος εκρηκτικής άνθησης στο χρηματιστήριο συνέβη στο λονδρέζικο σοκάκι του Στενού των συναλλαγών (Exchange Alley) τη δεκαετία του 1690, όταν οι εφημερίδες δεν υπόκειντο σε κανέναν έλεγχο και οι λίστες των τιμών των μετοχών πρωτοδημοσιεύτηκαν σε εκδόσεις για το ευρύ κοινό. Η έλευση των ατμομηχανών και του ηλεκτρικού τηλέγραφου τον δέκατο ένατο αιώνα, προσέφερε τόσο τα αντικείμενα της κερδοσκοπίας όσο και τα μέσα για να μεταδοθεί αυτός ο οίστρος της κερδοσκοπίας ταχύτερα. Το ίδιο συνέβη και με το ραδιόφωνο και την τηλεφωνία τη δεκαετία του 1920. Ομοίως, η άφιξη του Διαδικτύου τη δεκαετία του 1990 λειτούργησε τόσο ως μέσο για κερδοσκοπία όσο και ως το αντικείμενό της. Στο βιβλίο του, Ανορθόλογος ενθουσιασμός (Irrational Exuberance, 32015), ο οικονομολόγος του Γέηλ, Ρόμπερτ Σίλερ (Robert Shiller) γράφει ότι την περίοδο εκείνη γινόμασταν μάρτυρες άλλης μιας εκρηκτικής περιόδου τεχνολογικών καινοτομιών που διευκολύνουν τη διαπροσωπική επικοινωνία, τουτέστιν του ηλεκτρονικού ταχυδρομείου (e-mail) και των διαδικτυακών χώρων ανταλλαγής μηνυμάτων (chatrooms). … Ετούτα τα καινούργια και αποτελεσματικά μέσα διαδραστικής (αν όχι πρόσωπο με πρόσωπο) επικοινωνίας, ενδέχεται να προκάλεσαν για ακόμη μία φορά τη διαπροσωπική μετάδοση των ιδεών. Παρ’ όλα αυτά, οι κερδοσκοπικές μανίες δεν προκύπτουν αυθόρμητα, ούτε αποτελούν αυτοφυή κοινωνικά φαινόμενα. Πολύ συχνά είναι καθοδηγούμενες. Ο Μπέρνσταϊν ισχυρίζεται ότι οι φούσκες αποτελούνται από «τέσσερις συνιστώσες»: τους καθοδηγητές, το κοινό, τους πολιτικούς και τον Τύπο. Οι καθοδηγητές –όπως ο Τζων Λω το 1720· ο Τζορτζ Χάντσον (George Hudson), ο «Βασιλιάς των Σιδηροδρόμων», κατά τη διάρκεια της μανίας για τον σιδηρόδρομο το 1845· και ο Τσαρλς Ε. Μίτσελ (Charles E. Mitchell), ο επικεφαλής της National City Bank στην περιβόητη δεκαετία του 1920 (τα λεγόμενα Roaring Twenties)– κατευθύνουν τα συναισθήματα ευφορίας του κοινού προς τα δικά τους συμφέροντα. Όπως έγραψε ο Ντίκενς στον επιτάφιο λόγο του για τον απατεώνα κύριο Μερντλ στο βιβλίο Η Μικρή Ντόριτ: Πραγματικά, δεν φαντάζεστε πώς μαζεύονται οι ανθρώπινες μελισσούλες όταν αρχίσει το χτύπημα ενός οποιουδήποτε παλιού μεταλλικού κατσαρολιού· στο γεγονός αυτό, έγκειται το πλήρες εγχειρίδιο της διακυβέρνησής τους. Όταν τους καταφέρεις να πιστέψουν ότι το κατσαρόλι είναι φτιαγμένο από πολύτιμο μέταλλο, σ’ αυτό το γεγονός έγκειται ολόκληρη η εξουσία των ανθρώπων όπως ο μακαρίτης που θρηνούμε σήμερα. Κάθε σημαντική κερδοσκοπική φούσκα προσελκύει καινούργιους συμμέτοχους από όλο το κοινωνικό φάσμα. Οι εκτιμήσεις που έχουν γίνει για τον αριθμό των κερδοσκόπων που κατέκλυσαν το Παρίσι κατά την Οικονομική Φούσκα του Μισισιπή φτάνουν μέχρι το μισό εκατομμύριο, αν και ο πραγματικός αριθμός ήταν, κατά πάσαν πιθανότητα, πολύ μικρότερος. Μέσα στους αιώνες, το πλήθος όσων παίζουν στο χρηματιστήριο αυξάνεται συνέχεια, τόσο σε απόλυτους αριθμούς όσο και σε σχέση με το μέγεθος του πληθυσμού. Ενώ τη δεκαετία του 1920, περίπου δύο εκατομμύρια Αμερικανοί κατείχαν μετοχές, κατά τη διάρκεια της μανίας για τις dot-com ο αριθμός αυτός υπερέβη τα 75 εκατομμύρια, με πολλούς από αυτούς να απασχολούνται σε ημερήσιες χρηματιστηριακές δραστηριότητες σε διαδικτυακούς τόπους που τους χρέωναν λιγότερο από τα παραδοσιακά χρηματιστηριακά πρακτορεία. Η επανίδρυση των χρηματιστηριακών αγορών στην Κίνα στις αρχές της δεκαετίας του 1990, την οποία ακολούθησαν δύο φούσκες κερδοσκοπίας, το 2005-2007 και το 2014-2015, οδήγησε σε τεράστια αύξηση του αριθμού όσων κατέχουν μετοχές: μόνο μέσα στους πρώτους πέντε μήνες του 2015 ανοίχτηκαν περίπου 30 εκατομμύρια χρηματιστηριακοί λογαριασμοί στη Λαϊκή Δημοκρατία. Συχνά οι κυβερνήσεις παίζουν πρωταγωνιστικό ρόλο. Η γαλλική και η βρετανική κυβέρνηση διευκόλυναν τις οικονομικές φούσκες στις εταιρείες του Μισισιπή και των Νοτίων Θαλασσών, διότι ήθελαν οι πιστωτές του δημόσιου τομέα να ανταλλάξουν τα κρατικά τους χρεόγραφα με υπερκοστολογημένες μετοχές σ’ αυτές τις εταιρείες. Οι σύγχρονοι πολιτικοί συχνά θεωρούν το ύψος του χρηματιστηρίου ως μέτρο της προσωπικής τους επιτυχίας: κατά τη διάρκεια της θητείας του στον Λευκό Οίκο, ο Πρόεδρος Τραμπ ανακοίνωνε στο Twitter τα νέα ρεκόρ της Γουόλ Στρητ και πέτυχε, ασκώντας πίεση στην Ομοσπονδιακή Τράπεζα, να χαλαρώσει τη νομισματική πολιτική, ούτως ώστε οι μετοχές να ανέβουν ακόμη περισσότερο. Τα μέσα μαζικής ενημέρωσης με θέμα την οικονομία, τα έσοδα των οποίων από τη διαφήμιση αυξάνουν και μειώνονται σε συντονισμό με τις αγορές, ενισχύουν τις συμπεριφορές εκείνες που ακολουθούν τις κυρίαρχες τάσεις της αγοράς. Ο Ρότζερ Έιλς (Roger Ailes) έγινε τηλεοπτικό στέλεχος του επιχειρηματικού καναλιού CNBC το 1993, ακριβώς πριν από την εκρηκτική άνθηση των dot-com. Σύμφωνα με τον Μπέρνσταϊν, «Ο Έιλς μάθαινε τους κεντρικούς παρουσιαστές και τις κεντρικές του παρουσιάστριες, αλλά και το προσωπικό της παραγωγής, να πραγματεύονται τα χρηματοοικονομικά ως ένα άθλημα που προσελκύει τεράστιο αριθμό από θεατές». Όσοι παρέμειναν δύσπιστοι ονόμασαν υποτιμητικά το κανάλι «Φουσκοκάναλο» (Bubblevision), μιας και μονίμως παρουσίαζε τα νέα από την αγορά ως χαρμόσυνες ειδήσεις, ενώ η προστατευόμενη του Έιλς, η Μαρία Μπαρτιρόμο (Maria Bartiromo), έγινε γνωστή στη Γουόλ Στρητ ως «Η γλύκα με τα φράγκα» (Money Honey). Οι σύγχρονοι οικονομολόγοι, που υποθέτουν ότι οι επενδυτές είναι έλλογα δρώντα υποκείμενα με σκοπό να μεγιστοποιήσουν το κέρδος ελαχιστοποιώντας παράλληλα το ρίσκο, αντιδρούν με αμηχανία απέναντι στην έννοια της κερδοσκοπικής φούσκας. Ο Γιουτζίν Φάμα (Eugene Fama), που βραβεύτηκε με το Βραβείο Νόμπελ στα Οικονομικά για τον ρόλο του στην ανάπτυξη της Υπόθεσης της Αποτελεσματικής Αγοράς (Efficient Market Hypothesis), παρατήρησε ότι «Η λέξη “φούσκα” μου σπάει τα νεύρα», και έχει διαμαρτυρηθεί για τον ασαφή ορισμό του όρου. Στο βιβλίο τους, Εκρηκτική άνθηση και συντριβή: Μια παγκόσμια ιστορία της χρηματοοικονομικής φούσκας, ο Ουίλιαμ Κουίν και ο Τζων Τέρνερ παραθέτουν τον ορισμό του Τσαρλς Κίντλμπεργκερ (Charles Kindleberger), του ιστορικού των οικονομικών στο ΜΙΤ, που περιέγραψε την οικονομική φούσκα ως μια «ανοδική κίνηση των τιμών εντός ενός μεγάλου εύρους, η οποία έπειτα καταρρέει». Με άλλα λόγια, μια φούσκα μπορεί να αναγνωριστεί μόνον αφού σκάσει. Το βιβλίο Εκρηκτική άνθηση και συντριβή αναλύει ως ένα βαθμό τα ίδια πράγματα με το βιβλίο του Μπέρνσταϊν, αλλά οι συγγραφείς του πρώτου απορρίπτουν όσες εξηγήσεις δίνονται για το φαινόμενο της φούσκας βασιζόμενες στον ανορθολογισμό των επενδυτών. Ισχυρίζονται ότι η έννοια της ορθολογικότητας είναι σχεδόν άχρηστη για να κατανοήσουμε τις φούσκες … διότι ο ορισμός της λέξης «ορθολογικός» είναι τόσο ανακριβής, ώστε η κατηγοριοποίηση πολλών κοινών επενδυτών μπορεί να τους κατατάξει είτε ως «ορθολογικούς» είτε ως «ανορθολογικούς», αναλόγως των προτιμήσεων του οικονομολόγου. Η άποψη αυτή έχει βάση: οι επαγγελματίες επενδυτές, που ανησυχούν μήπως οι πελάτες τούς εγκαταλείψουν αν δεν έχουν την επιθυμητή απόδοση, μπορούν να υποχρεωθούν να αγοράσουν υπερκοστολογημένες μετοχές για να μην χάσουν τη δουλειά τους – δηλαδή επιλέγουν ορθολογικά να πάρουν φαινομενικά ανορθόλογες αποφάσεις. Το πρόβλημα αυτό οξύνεται όταν η απόδοση των επενδύσεων μετράται για ένα βραχύ χρονικό διάστημα. Όπως παρατήρησε ο Κέυνς στη Γενική θεωρία (General Theory) του, η μέριμνα των περισσότερων οικονομικών διαχειριστών «δεν είναι οι ακριβέστατες και οι περισσότερο αξιόπιστες μακροπρόθεσμες εκτιμήσεις της πιθανής απόδοσης μιας επένδυσης καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής της, αλλά με την πρόβλεψη του πώς θα μεταβληθεί η συμβατική βάση αποτίμησης εντός ενός μικρού χρονικού διαστήματος προτού ενημερωθεί γι’ αυτές το ευρύ κοινό». Μια τέτοια συμπεριφορά καθιστά τις αγορές εγγενώς ασταθείς. Ο Κουίν και ο Τέρνερ εξηγούν τα ξεσπάσματα κερδοσκοπίας κάνοντας αναφορά σε ό,τι οι ίδιοι ονομάζουν «τρίγωνο της κερδοσκοπικής φούσκας», το οποίο συνίσταται στην εμπορευσιμότητα, την κερδοσκοπία και το χρήμα μαζί με την πίστωση. Η εμπορευσιμότητα, ή η ευκολία με την οποία αγοράζονται και πωλούνται τα χρηματοοικονομικά επενδυτικά αγαθά, παίζει σπουδαίο ρόλο στις περισσότερες περιπτώσεις φούσκας, αλλά όχι σε όλες.[1] Αυτό που εννοούν οι εν λόγω συγγραφείς με τον όρο «κερδοσκοπία» είναι η «αγορά (ή πώληση) ενός αγαθού, με σκοπό την πώληση (ή την επαναγορά) του αγαθού σε μια ύστερη ημερομηνία, με μοναδικό κίνητρο την παραγωγή υπεραξίας»· από την άποψη αυτή, οι φούσκες μοιάζουν με πυραμιδωτά σχήματα, στα οποία οι πρώιμοι συμμετέχοντες επωφελούνται από την συμμετοχή όσων εμφανίζονται αργότερα στο παιχνίδι. Η τρίτη κορυφή του τριγώνου –δηλαδή η διαθεσιμότητα πίστωσης και τα χαμηλά επιτόκια– αποτελεί το κλειδί για την κατανόηση του τρόπου που οι φούσκες λειτουργούν. Η πίστωση καθιστά τους επενδυτές ικανούς να αγοράσουν αγαθά παίρνοντας δάνειο· το εύκολο χρήμα ενισχύει δραματικά τη ζήτηση για τα κερδοσκοπικά αγαθά, αυξάνοντας το κόστος και μεγαλώνοντας το περιθώριο για κέρδος, αναφορικά με όσους μπορούν να εκταμιεύσουν το κέρδος τους εγκαίρως. Η πτώση των επιτοκίων είναι άλλο ένα στοιχείο που ενθαρρύνει τους επενδυτές να αναλάβουν μεγαλύτερα ρίσκα, επιδιώκοντας την υπεραξία (τα κέρδη επί του κεφαλαίου), προκειμένου να αναπληρώσουν το απολεσθέν εισόδημα από τους δανειστές τους. Οι σπουδαιότερες μανίες κερδοσκοπίας έχουν τροφοδοτηθεί όλες τους από το εύκολο χρήμα, είτε μιλάμε για την Οικονομική Φούσκα του Μισισιπή είτε για την πρόσφατη φούσκα της κτηματαγοράς στις ΗΠΑ: η κτηματαγορά εκτινάχτηκε όταν η Ομοσπονδιακή Τράπεζα έριξε τα επιτόκια ως απάντηση στην κατάρρευση των dot-com.[2] Όπως γράφει ο Μπέρνσταϊν, «τα χαμηλά επιτόκια αποτελούν εύφορο έδαφος για να ξεφυτρώσουν φούσκες». Είναι κρίμα που αμφότερα τα βιβλία, Εκρηκτική άνθηση και κατάρρευση και Οι ψευδαισθήσεις των όχλων, έφτασαν στο τυπογραφείο πριν από τα εκπληκτικά συμβάντα του περασμένου χρόνου. Καθώς η παγκόσμια οικονομική παραγωγή περιορίστηκε σε πολύ μεγάλο βαθμό εξαιτίας της πανδημίας του COVID-19, τα χρηματιστήρια εκτινάχτηκαν. Μέσα στο 2020, ο δείκτης S&P 500 ανέβηκε 16,3%. Η τιμή της μετοχής της εταιρείας παραγωγής ηλεκτρικών οχημάτων Tesla σκαρφάλωσε σχεδόν οκτώ φορές παραπάνω· το κρυπτονόμισμα με τον πρωταγωνιστικό ρόλο, το Bitcoin, με τιμή μετοχής γύρω στα 7.000 δολάρια τον Ιανουάριο του 2020, πωλούνταν και αγοραζόταν πάνω από τις 32.000 δολάρια ένα χρόνο αργότερα, και λίγους μήνες μετά έφτασε πάνω από τις 63.000 δολάρια. Στις Ηνωμένες Πολιτείες ανοίχτηκαν εκατομμύρια χρηματιστηριακοί λογαριασμοί, οι αρχικές δημόσιες προσφορές (initial public offerings, IPOs) συγκέντρωσαν ένα ποσό ρεκόρ και οι τιμές των σπιτιών στην Αμερική εκτινάχτηκαν σε νέα ύψη, και ομοίως και τα περιουσιακά στοιχεία των νοικοκυριών. Ο Τσάρλι Μάνγκερ (Charlie Munger), για πολλά χρόνια επιχειρηματικός συνεργάτης του Γουόρεν Μπάφετ (Warren Buffett), έχει περιγράψει την πιο πρόσφατη τρέλα στο χρηματιστήριο ως «σχεδόν το δραματικότερο πράγμα που έχει ποτέ συμβεί σε ολόκληρη την παγκόσμια ιστορία των χρηματοοικονομικών». Δεν υπερέβαλε καθόλου. Ο Ρίτσαρντ Μπέρνσταϊν (Richard Bernstein), ένας διαχειριστής κεφαλαίου και πρώην ειδικός της Γουόλ Στρητ επί της στρατηγικής, συνέταξε πρόσφατα τη δική του λίστα των γνωρισμάτων που χαρακτηρίζουν τις οικονομικές φούσκες, συμπεριλαμβάνοντας την επαυξημένη ρευστότητα, τη χρηματοοικονομική μόχλευση (αγορές μετοχών με μετρητά που προέρχονται από δανεισμό), τη δραστηριότητα της αγοράς, και τα νέα αγαθά, όπως και τον «εκδημοκρατισμό της αγοράς». Όλες αυτές οι συνθήκες για την εμφάνιση φούσκας είναι ξεκάθαρα παρούσες σήμερα στη Γουόλ Στρητ. Γουίλιαμ Χόλμπρουκ Μπίαρντ, Οι ταύροι και οι αρκούδες στην αγορά, 1879. © New York Historical Society. Την περασμένη χρονιά, τα ομοσπονδιακά επιτόκια μηδενίστηκαν και η κεντρική τράπεζα των ΗΠΑ διπλασίασε τα χρεόγραφά της. Το αποτέλεσμα ήταν ότι η προσφορά χρήματος αυξήθηκε δραματικά και οι αποδόσεις του Δημοσίου Ταμείου έπεσαν στη χαμηλότερη τιμή που είχαν φτάσει ποτέ. Το εύκολο χρήμα ενίσχυσε τη χρήση της μόχλευσης: νωρίτερα φέτος, μια εταιρεία κεφαλαίου υπό τη διεύθυνση του γεννημένου στην Κορέα επενδυτή Μπιλ Χουάνγκ (Bill Hwang) έχασε δισεκατομμύρια δολάρια· θεωρείται ότι ο Χουάνγκ μόχλευσε τις επενδύσεις του σε ύψη εννιά φορές παραπάνω από την αρχική τους τιμή. Οι μικροεπενδυτές κάνουν επίσης χρήση του δανεισμού για να προβούν σε αγορές στο χρηματιστήριο. Όπως συνέβη το 1929, έτσι και τώρα το περιθώριο ανάληψης χρέους έχει φτάσει σε πρωτόγνωρα ύψη. Μια πρόσφατη έρευνα στο σύνολο των επενδυτών αποκαλύπτει ότι το 40% των ατόμων που επενδύουν ατομικά, έχουν δανειστεί για να αγοράσουν μετοχές (ο αριθμός αυτός φτάνει στο 80% για τους επενδυτές της Γενιάς Ζ). Όπως ακριβώς οι επενδυτές της ημερήσιας διαπραγμάτευσης (day traders) προκάλεσαν την εκτίναξη των κύκλων εργασιών κατά τη διάρκεια της φούσκας των dot-com, έτσι και ο όγκος των συναλλαγών αναφορικά με τις χρηματιστηριακές ανταλλαγές στις ΗΠΑ έχει φτάσει πλέον σε επίπεδα υψηλότερα από κάθε άλλη στιγμή μετά την χρηματοοικονομική κρίση του 2008. Στις αρχές του δεκάτου ογδόου αιώνα, η φούσκα των Νοτίων Θαλασσών σημαδεύτηκε από την εμφάνιση σχεδόν μιας εκατοντάδας των λεγόμενων εταιριών-φούσκες· τούτες οι επιχειρήσεις, σύμφωνα με ένα περιοδικό της εποχής από το οποίο παραθέτει ο Μακάι, «ιδρύθηκαν και διαφημίστηκαν από πονηρούς απατεώνες, τις ακολούθησαν έπειτα πλήθη από άπληστους ανόητους, ώσπου φανερώνονταν τελικά, στην πράξη, αυτό που υποδήλωνε το χυδαίο τους όνομα – επρόκειτο για φούσκες και σκέτες απατεωνίες». Λόγια σαν αυτά, μπορούμε να τα εφαρμόσουμε σήμερα σε όσους διαφημίζουν τις εταιρείες εξαγορών ειδικού σκοπού (special-purpose acquisition companies, SPACs), δηλαδή τις εικονικές εταιρείες που έχουν εισαχθεί στο χρηματιστήριο προκειμένου να εξαγοράσουν μη εισηγμένες εταιρείες, παρέχοντας με τον τρόπο αυτό μια πίσω πόρτα για την παρουσία των τελευταίων στις αγορές, χωρίς να χρειαστεί αυτές να υποστούν τους κανονιστικούς ελέγχους των αρχικών δημόσιων προσφορών. Οι εταιρείες SPAC συγκέντρωσαν 93 δισεκατομμύρια δολάρια μέσα στους πρώτους λίγους μήνες της φετινής χρονιάς. Οι εταιρίες-φούσκες του 1720 αναλάμβαναν μια ποικιλία από εμπορικές δραστηριότητες –από μια «εταιρεία για τη μεταστοιχείωση του υγρού υδράργυρου» μέχρι μια εταιρεία για «την εκκένωση των οίκων ανωτέρας βίας [δηλαδή των δημόσιων τουαλετών] σε όλη την Αγγλία», όπως επίσης και μιαν άλλη, πασίγνωστη και φημισμένη, εταιρεία, που συστάθηκε «για να φέρει εις πέρας ένα εξαιρετικά ωφέλιμο έργο, αλλά κανείς δεν ξέρει ποιο είναι αυτό»– και οι πρόσφατες εταιρείες SPAC μετά βίας μπορούν να χαρακτηριστούν ως περισσότερο αξιόπιστες απ’ όλες αυτές. Περιλαμβάνουν ένα πλήθος από νεοφυείς επιχειρήσεις (start-ups) με στόχο τα ιπτάμενα ταξί, μια ριψοκίνδυνη επιχείρηση για πτήσεις στο Διάστημα, καθώς και έναν «προγραμματιστή με το όραμα να ενδυναμώσει τεχνητά τους ανθρώπους για να βελτιώσει την παραγωγικότητα και την ασφάλεια». Προσπαθώντας να εκμεταλλευτούν τον ενθουσιασμό γύρω από την Tesla, πολλές SPAC κατασκευάζουν ηλεκτρικά οχήματα, αισθητήρες και μπαταρίες. Αντί για τους «πονηρούς απατεώνες» του 1720, έχουμε τους «χορηγούς» των SPAC, όπως έχουν γίνει γνωστοί, οι οποίοι λαμβάνουν μια τόσο γενναιόδωρη «προώθηση», συνήθως μια συμμετοχή ενός 20% στην εταιρεία κατά την IPO, ώστε είναι σε θέση να αποκομίσουν κέρδη ακόμη και όταν οι συμφωνίες τους ζημιώνουν τους εξωτερικούς επενδυτές. Όποια κι αν είναι η γνώμη μας για τα κίνητρα των χορηγών, η συμπεριφορά τους δεν μπορεί να περιγραφεί ως ανορθόλογη. Έχουμε γίνει μάρτυρες της θεαματικής ανόδου, πλάι στις εταιρείες SPAC, της εταιρείας Robinhood (Ρόμπινχουντ), παρόχου χρηματιστηριακών μεσιτικών υπηρεσιών με βάση τις ψηφιακές εφαρμογές (app). Ιδρυθείσα το 2013, η Ρόμπινχουντ διεύρυνε το πελατολόγιό της κατά 13 εκατομμύρια νέους πελάτες μεταξύ του Ιανουαρίου του 2020 και του Μαρτίου του 2021. Η πρόσφατη ξαφνική άνοδος του αριθμού των χρηστών αποδίδεται στο γεγονός ότι τα καζίνα και τα καταστήματα αθλητικών στοιχημάτων είχαν παύσει να λειτουργούν κατά τη διάρκεια της καραντίνας που είχε επιβληθεί εξαιτίας της πανδημίας, και το πελατολόγιο της Ρόμπινχουντ, ως επί το πλείστον νεαρό στην ηλικία, ήταν φορτωμένο με μετρητά χάρη στα μέτρα ενίσχυσης. Η Ρόμπινχουντ έκανε το παιχνίδι της κερδοσκοπίας ευκολότερο και εθιστικότερο παρά ποτέ. Ενδυναμώνει την εμπορευσιμότητα με διάφορους τρόπους: οι πελάτες δεν είναι υποχρεωμένοι να πληρούν ένα ελάχιστο μέγεθος λογαριασμού, μπορούν να προβούν σε χρηματιστηριακές δραστηριότητες δίχως να πληρώνουν προμήθεια και μπορούν να κάνουν συναλλαγές κατά ποσοστά των μετοχών. Η εταιρεία προέρχεται από τη Σίλικον Βάλεϊ και συνδυάζει αποτελεσματικά τις τεχνικές που έχουν επινοήσει τα κοινωνικά δίκτυα για να τραβήξουν την προσοχή των χρηστών τους με τις τεχνικές των καζίνων, που έχουν σκοπό να παρακινήσουν τον κόσμο να εξακολουθεί να στοιχηματίζει. Στους νέους πελάτες προσφέρονται δωρεάν μετοχές μόλις αυτοί γίνουν μέλη· η εφαρμογή τούς στέλνει ειδοποιήσεις γεμάτες με φατσούλες και εικονίδια (emoji), ενώ σκορπάει εικονικό κομφετί μόλις ένας πελάτης κάνει μια παραγγελία· όταν μεταβάλλονται οι τιμές των μετοχών, τα ψηφία γυρνούν πάνω-κάτω όπως στους κουλοχέρηδες των καζίνων· και ένας ειδικός ήχος συνοδεύει την ειδοποίηση που αποστέλλεται όταν μια τιμή αυξάνεται πάνω από 5%. Όλες αυτές οι τεχνικές έχουν σχεδιαστεί για να προσελκύσουν τους πελάτες στην εφαρμογή. Τον περασμένο Δεκέμβριο, οι ρυθμιστικές Αρχές της Μασαχουσέτης υπέβαλαν καταγγελία κατά της Ρόμπινχουντ, κατηγορώντας την ότι, από τη μία, προβαίνει συστηματικά σε επιθετικές προωθητικές τεχνικές (marketing) για να προσελκύσει πελάτες με μικρή εμπειρία στο χρηματιστήριο και, από την άλλη, προσομοιώνει την ατμόσφαιρα διαδικτυακών παιχνιδιών («gamification») για να τους δελεάσει να χρησιμοποιήσουν ξανά και ξανά την ψηφιακή της εφαρμογή για τη διεκπεραίωση συναλλαγών. Σύμφωνα με την υποβληθείσα καταγγελία, η Ρόμπινχουντ έδωσε «σε εκατοντάδες πελάτες χωρίς εκτενή ή και καθόλου, ακόμη, εμπειρία αναφορικά με τις επενδύσεις, τη δυνατότητα να προβούν σε χιλιάδες συναλλαγές εντός ολίγων μηνών». Λέγεται ότι ένας πελάτης χωρίς καθόλου σχετική εμπειρία, προέβη σε 12.700 συναλλαγές μέσα σε κάτι παραπάνω από έξι μήνες. Όπως η εταιρεία Amazon παρουσιάζει καταλόγους των ευπώλητων προϊόντων της, έτσι και η εφαρμογή της Ρόμπινχουντ απεικονίζει σε λίστες τις πιο δημοφιλείς συναλλαγές, προτρέποντας όλο και περισσότερους χρήστες να αγοράσουν τις εν λόγω μετοχές, αυξάνοντας με τον τρόπο αυτό τη δημοφιλία τους. Σ’ αυτές περιλαμβάνονται ένα πλήθος από τις λεγόμενες μετοχές-μιμίδια (meme stocks), όπως της Tesla, της νεοφυούς εταιρείας SPAC ηλεκτρικών οχημάτων Nikola, την εταιρεία διαστημικών ταξιδιών Virgin Galactic και την αμερικανική εταιρεία λιανικής πώλησης βιντεοπαιχνιδιών GameStop. Το συμβατικό, παραδοσιακό επιχειρηματικό μοντέλο της GameStop αντιμετώπισε δυσκολίες και η μετοχή τής εταιρείας δέχτηκε ισχυρό πλήγμα στην Γουόλ Στρητ – πράγμα το οποίο δεν συνέβη με την Tesla. Τον Ιανουάριο, οι μικροεπενδυτές οργάνωσαν πιέσεις στην τιμή της μετοχής τής GameStop, ταυτόχρονα και προς τα πάνω και προς τα κάτω (το φαινόμενο Short Squeeze), πιέσεις οι οποίες οδήγησαν τις μετοχές τής εταιρείας από μια τιμή λιγότερο από 18 δολάρια σε μια τιμή κοντά στα 350 δολάρια, με αποτέλεσμα ζημία δισεκατομμυρίων δολαρίων στην περίπτωση ενός αμοιβαίου κεφαλαίου υψηλού κινδύνου (hedge fund). (Όσοι προβαίνουν συντηρητικά στην απόκτηση μετοχών των οποίων η τιμή αναμένεται να πέσει, δηλαδή μετοχές Bear, ξεπουλούν μια μετοχή αναμένοντας την πτώση της, αλλά αντιμετωπίζουν ζημίες αν δεν βρουν άλλες μετοχές να αγοράσουν. Στη διάρκεια ενός Short Squeeze, η έλλειψη μετοχών μπορεί να προκαλέσει ταχύτατη άνοδο της τιμής μέσα σε ένα μικρό χρονικό διάστημα). Η τρέλα γύρω από την GameStop ξεκίνησε όταν επενδυτές της Ρόμπινχουντ, νεαροί στην ηλικία, έσπευσαν να διασώσουν μια γνώριμή τους εταιρεία, θεωρώντας ότι αυτή κακοποιείται από τους κολοσσούς της Γουόλ Στρητ. Έχοντας πλέον γευτεί αίμα, οι ίδιοι επενδυτές ακολούθως προκάλεσαν Short Squeeze σε ένα πλήθος άλλων περιπτώσεων. Η τιμή της AMC Entertainment τον Ιανουάριο ήταν 2 δολάρια· στις αρχές Ιουνίου η μετοχή της είχε ανέβει πάνω από 60 δολάρια. Όταν η διοίκηση της AMC, εκμεταλλευόμενη την υψηλή τιμή τής μετοχής της, προέβη στην έκδοση και άλλων μετοχών, ένας μέτοχος παραπονέθηκε, αναρτώντας στο Twitter, «Σοβαρά τώρα, πήγαμε την εταιρεία τόσο μακριά, μη μας χαλάτε το Short Squeeze μας». Οι κερδοσκοπικές μανίες εκδηλώνονται συχνά μέσα σε μια ατμόσφαιρα καρναβαλιού, καθώς ο χρηματοοικονομικός κόσμος ανατρέπεται άρδην. Το ίδιο συμβαίνει και αυτή τη φορά. Σε ένα φόρουμ του δημοφιλούς ιστότοπου Reddit, το WallStreetBets, μαζεύονται πλήθη από επενδυτές για να συζητήσουν την επόμενη συναλλαγή. Υιοθετώντας επί τούτου την ιδιότητα του κοινωνικού περιθωριακού ατόμου, των «αυτιστικών», των «καθυστερημένων», των «πιθήκων» και των «έκφυλων» (degens), δεν τρέφουν παρά βαθιά περιφρόνηση για τους παραδοσιακούς επενδυτές. Το σύνθημά τους είναι το YOLO –αρκτικόλεξο του You Only Live Once (ζεις μονάχα μια φορά). Ένας δημοφιλής διαφημιστής μετοχών στο Twitter, o Ντέιβ Πόρτνοϊ (Dave Portnoy), γνωστός με το όνομα «Ντέιβι ο ημερήσιος διαπραγματευτής (Davey Day Trader)» (και ήταν ήδη πασίγνωστος ως ο ιδρυτής της εταιρείας μέσων ενημέρωσης Barstool Sports), αναρτά βίντεο όπου ο ίδιος επιλέγει μετοχές τραβώντας τυχαία μέσα από ένα σακούλι γράμματα του επιτραπέζιου παιχνιδιού Σκραμπλ. «Τα καλά νέα», τουιτάρει ο Πόρτνοϊ, «είναι ότι εγώ γνωρίζω πως είναι στημένο … το χρηματιστήριο έχει χάσει κάθε επαφή με την πραγματικότητα. Πρόκειται για πυραμίδα. Ζούμε στο Matrix». Στον κόσμο της Ρόμπινχουντ, η κερδοσκοπία έχει γίνει μια πράξη εξέγερσης εναντίον ενός διεφθαρμένου συστήματος. Πρόσφατα, το χρηματιστήριο των ΗΠΑ σημείωσε αριθμούς συναλλαγών που έφτασαν κοντά σε ύψη ρεκόρ, με μέτρο αποτίμησης οποιαδήποτε σχεδόν παραδοσιακή κλίμακα μέτρησης, όπως την ολική αξία των εταιρειών των ΗΠΑ σε σχέση με το ΑΕΠ και τα κυκλικά προσαρμοσμένα κέρδη. Το ύστερο μέτρο αποτίμησης, τυπικά γνωστό ως ο κυκλικά προσαρμοσμένος λόγος τιμής προς τα κέρδη, κοινώς γνωστός ως λόγος CAPE, είναι επινόηση του Ρόμπερτ Σίλερ (Robert Shiller)· υπολογίζει τον μέσο όρο περιθωρίου κέρδους στη διάρκεια ενός κύκλου συναλλαγών. Σύμφωνα με τον λόγο CAPE, το χρηματιστήριο των ΗΠΑ έχει ξεπεράσει την κορυφή του 1929 και βρίσκεται κοντά σε μια πρωτόγνωρη αποκορύφωση στα τέλη της φούσκας των dot-com. Ένα άλλο μέτρο, αυτή τη φορά βασισμένο στην αξία των εταιρικών περιουσιακών στοιχείων –γνωστό ως ο Δείκτης του Τόμπιν (Tobin’s q), έχοντας πάρει το όνομά του από έναν άλλο οικονομολόγο του Γέηλ, τον Τζέιμς Τόμπιν (James Tobin)– φανερώνει παρόμοια πράγματα, τουτέστιν υπέρ του δέοντος δραστήριες αγορές. Πρόκειται για μια αρτιότατη φούσκα κερδοσκοπίας, διαμορφωμένη μέσα από πολλούς παράγοντες: νέες τεχνολογίες που προκαλούν ενθουσιασμό, όπως τα ηλεκτρικά οχήματα, που υπόσχονται να αλλάξουν τον κόσμο, αλλά των οποίων το μελλοντικό περιθώριο κέρδους παραμένει αβέβαιο· το Διαδίκτυο και η ευρύτατη χρήση των κινητών τύπου smartphone, που επιτρέπουν τη διάδοση των ιδεών με ανεπανάληπτη ταχύτητα· οι τεχνικές της κοινωνικής δικτύωσης που επηρεάζουν πλέον την επενδυτική συμπεριφορά· και οι αστέρες στον χώρο των επενδύσεων, όπως η επενδύτρια τεχνολογιών Κάθι Γουντ (Cathie Wood) της Ark Invest και ο Τσαμάτ Παλιχαπίτια (Chamath Palihapitiya), ένας κατά συρροήν χορηγός SPAC, και οι δυο τους ένθερμοι χρήστες του Twitter. (Ο Τσαμάτ, όπως τον αποκαλούν συνήθως, είναι πρώην αντιπρόεδρος του τμήματος για την αύξηση του αριθμού των χρηστών στο Facebook). To σημαντικότερο εδώ είναι ότι παραμένουν διαθέσιμα τρισεκατομμύρια δολάρια ως χρήμα με χαμηλό επιτόκιο. Ο Σίλερ έχει δηλώσει πως η τρέχουσα χαμηλή απόδοση των εντόκων γραμματίων του Δημοσίου στις ΗΠΑ δικαιολογεί την υψηλότερη αποτίμηση των μετοχών, αλλά ένα τέτοιο σκεπτικό λαμβάνει ως δεδομένο ότι τα επιτόκια θα παραμείνουν χαμηλά στο μέλλον. Η Ρόμπινχουντ λέει ότι έχει αναλάβει την αποστολή να εκδημοκρατικοποιήσει τις επενδύσεις. Αλλά όπως δείχνουν ο Κουίν και ο Τέηλορ, παρόμοιες δηλώσεις είχαν γίνει και σε προηγούμενες οικονομικές φούσκες. (Το κεφάλαιο που αφιερώνουν στη μανία για τον αγγλικό σιδηρόδρομο της δεκαετίας του 1840 τιτλοφορείται «Εκδημοκρατισμός της κερδοσκοπίας»). Η έρευνα δείχνει ότι από όσους επενδύουν ατομικά, εκείνοι που προβαίνουν σε συχνές συναλλαγές και διατηρούν μη καλά ισοζυγισμένο φάκελο, εν γένει δεν αξιοποιούν πλήρως τις δυνατότητες της αγοράς. Οι πελάτες της Ρόμπινχουντ δεν πληρώνουν προμήθεια για τις συναλλαγές τους, διότι η εταιρεία βγάζει χρήματα πουλώντας τις πληροφορίες αναφορικά με τις συναλλαγές τους σε χρηματοοικονομικούς οίκους, οι οποίοι αναλαμβάνουν πρόθυμα να στοιχηματίσουν στο αντίθετο ενδεχόμενο αποτέλεσμα.[3] Όπως συμβαίνει και στην περίπτωση του Facebook και του Twitter, οι χρήστες της Ρόμπινχουντ αποτελούν το προϊόν. Αν η ιστορία είναι πράγματι καλός σύμβουλος, μπορούμε να συμπεράνουμε ότι το πράγμα δεν θα έχει ικανοποιητική κατάληξη. © THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS 2022 — Μετάφραση: Μιλτιάδης Θεοδοσίου [1] Για παράδειγμα, η ιαπωνική κτηματαγορά, η οποία εκτινάχτηκε σε εξαιρετικές αποτιμήσεις τη δεκαετία του 1980, ήταν περιβόητη για την έλλειψη ρευστότητάς της, εξαιτίας των υψηλών φόρων υπεραξίας. [2] Η εκρηκτική άνθηση του χρηματιστηρίου των ΗΠΑ τη δεκαετία του 1920, φαίνεται, εκ πρώτης όψεως, να αποτελεί την εξαίρεση στον κανόνα, αφού το προεξοφλητικό επιτόκιο που είχε θέσει η Ομοσπονδιακή Τράπεζα της Νέας Υόρκης, όταν η ανοδική αγορά εκτινάχτηκε, δεν ήταν χαμηλό, ούτε ονομαστικά ούτε πραγματικά (δηλαδή μετά την τιμαριθμική αναπροσαρμογή). Εντούτοις, τα επιτόκια στις ΗΠΑ την περίοδο εκείνη ήταν χαμηλά σε σχέση με την εκπληκτικά ισχυρή παραγωγική ανάπτυξη των ΗΠΑ και τα εταιρικά κέρδη επί του κεφαλαίου. Μετά τους σημαντικούς περιορισμούς στους οποίους προέβη η Ομοσπονδιακή Τράπεζα το 1928, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το χρήμα σπάνιζε, αλλά τότε πλέον η κερδοσκοπία δεν επρόκειτο, ούτως οι άλλως, να αποδώσει άλλους καρπούς. [3] Η πώληση πληροφοριών που αφορούν τις συναλλαγές πελατών σε οίκους της Γουόλ Στρητ, γνωστή ως πληρωμή για τη ροή εντολών (payment for order flow), είναι μια νόμιμη πρακτική στις Ηνωμένες Πολιτείες, στην οποία προβαίνουν και άλλες χρηματιστηριακές εταιρείες, αλλά απαγορεύεται στον Καναδά και την Ευρώπη.

Αναμένοντας την εκτόνωση

Σύνδεση