Εν αρχή ην η Διεθνής και Πολιτική Ιστορία

Το έτος 1967 υπήρξε ορόσημο για μια γενιά ερευνητών, το έργο της οποίας, μισό και πλέον αιώνα αργότερα, εξακολουθεί να αποτελεί σημείο αναφοράς για τους μελετητές της πρόσφατης ελληνικής Ιστορίας: Αφενός, στην Ελλάδα επιβλήθηκε η δικτατορία των συνταγματαρχών, η οποία περιόρισε τότε δραστικά τα περιθώρια ελεύθερης επιστημονικής έρευνας και διακίνησης των ιδεών εκτός και, ιδίως, εντός των ανώτατων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων της χώρας· αφετέρου, στη Βρετανία, χώρα με μακρά παράδοση πολιτικής ανεξιθρησκίας, μια τροποποίηση του νόμου για τα δημόσια αρχεία (Public Records Act) εισήγαγε τα τριάντα έτη, αντί των πενήντα, ως γενικό όριο αποδέσμευσης των κρατικών εγγράφων στην έρευνα – φυσικά, με εξαιρέσεις. Από τη μεταβολή αυτή έσπευσαν να επωφεληθούν αρκετοί νέοι έλληνες και ελληνίδες ιστορικοί. Η αναζήτηση πρωτοτυπίας ήταν ένα από τα κίνητρά τους: Τι καλύτερο από τα κεφάλαια της Ιστορίας του εικοστού αιώνα, για τα οποία τα βρετανικά αρχεία –ιδίως του Foreign Office– αποκάλυπταν πλέον τα «μυστικά» τους; Ένας ακόμα παράγοντας ήταν η ισχυρή επιρροή της Γηραιάς Αλβιώνος στα ελληνικά πράγματα από την εποχή του Αγώνα της Ανεξαρτησίας μέχρι και τη δεκαετία του 1940. Δεν θα έπρεπε, βέβαια, να παραγνωριστούν δύο ακόμα, στοιχεία: Αφενός, η ακτινοβολία των βρετανικών πανεπιστημίων, όπου μακραίωνες παραδόσεις συνδυάζονταν με την καινοτομία και τον πειραματισμό· και, αφετέρου, η έλξη των “swinging sixties”: Στα τέλη της δεκαετίας του 1960, η Βρετανία και, ιδίως, το Λονδίνο πάλλονταν από ρεύματα νεανικής κουλτούρας, που φιλοδοξούσαν να αλλάξουν προτιμήσεις και συμβάσεις δεκαετιών, με έμφαση στον τρόπο ζωής, την ψυχαγωγία και τις ανθρώπινες σχέσεις. Ο Ιωάννης Μεταξάς στο Αρσάκειο Ψυχικού, 1938. Φωτογραφικό Αρχείο ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ. Σε μεγάλο βαθμό, τις θεματικές επιλογές των νέων αυτών ιστορικών υπαγόρευσε η πληθώρα του διαθέσιμου αρχειακού υλικού. Η κατάργηση της πεντηκονταετίας επέτρεπε τη διερεύνηση ολόκληρης της δεκαετίας 1912-22, της κρισιμότερης για την ελληνική Ιστορία του 20ού αιώνα. Ο Βίκτωρ Παπακοσμάς, η Ελένη Γαρδίκα, ο Γεώργιος Λεονταρίτης, ο Νίκος Πετσάλης-Διομήδης, ο Δημήτρης Πόρτολος, ο Γιάνης Γιαννουλόπουλος, αλλά και ξένοι, όπως ο Μάικλ Λιουέλιν Σμιθ (Michael Llewellyn-Smith), επωφελήθηκαν από το αδιάπτωτο ενδιαφέρον των βρετανικών κυβερνήσεων για την Ελλάδα των Βαλκανικών Πολέμων, του Εθνικού Διχασμού και της μικρασιατικής περιπέτειας και εκπόνησαν τις διατριβές τους, με βρετανούς ή αμερικανούς επιβλέποντες. Άλλοι, όπως ο Θάνος Βερέμης, ακολούθησαν το νήμα του Διχασμού στη μεσοπολεμική περίοδο. Ο πρώτος που επιχείρησε να κινηθεί στο όριο των τριάντα χρόνων από τα ίδια τα γεγονότα ήταν ο Γιάννης Κολιόπουλος. Στα χνάρια τους θα ακολουθούσαν δεκάδες μεταγενέστεροι ερευνητές, με τη διαφορά ότι ο προορισμός τους δεν ήταν πλέον το στενόχωρο Public Record Office στο Τσάνσερι Λέιν του Κεντρικού Λονδίνου, αλλά το ευρύχωρο πλην απομακρυσμένο συγκρότημα των National Archives, στο Κιου Γκάρντενς του Ρίτσμοντ.[1] Με σπουδές στο Πολιτειακό Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης, όπου αρχικά είχε βρεθεί για λόγους βιοπορισμού, ο Κολιόπουλος έγινε δεκτός για την εκπόνηση διδακτορικής διατριβής στο London School of Economics το 1968, από όπου είχε λάβει και το μεταπτυχιακό του δίπλωμα. Ο επιβλέπων του, καθηγητής Ντόναλντ Γουότ (Donald Watt), διέπρεπε στη μελέτη της βρετανικής εξωτερικής πολιτικής στον εικοστό αιώνα. Ο υποψήφιος κίνησε το ενδιαφέρον του κορυφαίου ιστορικού στο LSE, του Τζέιμς Τζολ (James Joll), αλλά και του επόπτη των περισσότερων διατριβών με ελληνικό θέμα, του καθηγητή στο Κολλέγιο Μπίρκμπεκ Ντάγκλας Ντέικιν (Douglas Dakin). Ευτύχησε επίσης να συνδεθεί φιλικά με τον Τζον Κάμπελ (John Campbell), τον κατεξοχήν ειδικό για τη νεότερη Ελλάδα στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. Η επιλογή του θέματος, με τον απέριττο τίτλο “Britain and Greece 1935-1941”, ενείχε κάποιο ερευνητικό ρίσκο, καθώς η αποδέσμευση του σχετικού υλικού προβλεπόταν να διαρκέσει μέχρι το 1972. Η υποστήριξη της διατριβής ακριβώς τη χρονιά εκείνη συνέπεσε με τη μαζική διάθεση στην έρευνα εγγράφων για ολόκληρη την περίοδο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Ο Κολιόπουλος συνέχισε την έρευνα και η «ριζικά αναθεωρημένη», σύμφωνα με τον ίδιο, εκδοχή της διατριβής του αξιώθηκε να κυκλοφορήσει με τον τίτλο Greece and the British Connection, 1935-1941 από τις διεθνούς κύρους πανεπιστημιακές εκδόσεις της Οξφόρδης (Oxford University Press), το 1977. Το ρίσκο που αναλάμβανε ο Κολιόπουλος με το θέμα της διατριβής του δεν περιοριζόταν μόνο στον ρυθμό αποδέσμευσης του υλικού – ο οποίος, εν τέλει, επιταχύνθηκε πέραν πάσης προσδοκίας. Αν στο ανεξίθρησκο ακαδημαϊκό περιβάλλον του Λονδίνου η βρετανική πολιτική έναντι της Ελλάδος στις παραμονές και τα πρώτα χρόνια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου αποτελούσε σχετικά ανώδυνο θέμα, αυτό οπωσδήποτε δεν ίσχυε για τη στρατοκρατούμενη Ελλάδα. Η ενασχόληση με μια άλλη δικτατορία, εκείνη της 4ης Αυγούστου, αλλά και με την πολεμική δοκιμασία της χώρας που κατέληξε στην κατάκτησή της από τις δυνάμεις του Άξονα ήταν δυνατό να επηρεάσει αρνητικά τη μελλοντική σχέση του ερευνητή με το καθεστώς της πατρίδας του και, ιδίως, τις ενδεχόμενες φιλοδοξίες του για σταδιοδρομία σε ελληνικό ανώτατο ίδρυμα. Για τους συνταγματάρχες, κάθε κριτική προσέγγιση στο εθνικό παρελθόν ήταν ύποπτη ιεροσυλίας· πόσο μάλλον, όταν αφορούσε ένα καθεστώς που παρουσίαζε αρκετά κοινά σημεία με το αντίστοιχο της 21ης Απριλίου (πολύ πέραν του ημερολογιακού αυτοπροσδιορισμού τους), προβαλλόταν ως εθνικώς επωφελές και ο ηγέτης του ετιμάτο ως εθνικός ήρωας. Η περιωπή της δικτατορίας της 4ης Αυγούστου και του «εθνικού κυβερνήτη» Ιωάννη Μεταξά (κατ’ αναλογίαν με την «Εθνικήν Κυβέρνησιν» των Απριλιανών) οφειλόταν στην καθιέρωση του «Έπους του Σαράντα» ως κορυφαίου σταθμού στη νεότερη εθνική μας διαδρομή, σχεδόν ισάξιου με την Ελληνική Επανάσταση. Η πρωτοβουλία, βέβαια, της εν λόγω καθιέρωσης δεν ανήκε στη στρατιωτική δικτατορία. Ωστόσο, οι συνταγματάρχες εκμεταλλεύτηκαν στο έπακρο την, ζωντανή για μεγάλη μερίδα του πληθυσμού, ανάμνηση του ηρωικού «ΟΧΙ», προκειμένου να εμπεδώσουν μια θετική εικόνα του στρατεύματος ως θεματοφύλακα της εθνικής μας τιμής και υπόστασης. Μεταξύ 1967 και 1974, επενδύθηκαν πολλά στη συστηματική καλλιέργεια της εικόνας αυτής, με διαύλους όχι μόνο την εκπαίδευση και τη δημόσια Ιστορία αλλά, κατ’ εξοχήν, το θέαμα που παρείχαν ο κινηματογράφος και η, νεότευκτη, κρατική τηλεόραση. Αλίμονο, λοιπόν, σε όποιον αμφισβητούσε την αδιαφοροποίητη εικόνα πατριωτισμού και ηρωισμού που εξέπεμπαν ο δημόσιος λόγος και τα μέσα μαζικής επικοινωνίας του στρατιωτικού καθεστώτος, με την πρόθυμη συνδρομή της βιομηχανίας του θεάματος. Η εικονοκλαστική προδιάθεση του υπό εκκόλαψη, τότε, ιστορικού γίνεται αντιληπτή από τις πρώτες κιόλας σελίδες του έργου του. Με αφετηρία την παραδοχή ότι η φιλελεύθερη δημοκρατία, αβασίλευτη ή και βασιλευόμενη, παρέχει το πιο πρόσφορο πλαίσιο για τη διακυβέρνηση μιας χώρας, ο Κολιόπουλος δεν διστάζει να επισημάνει τις ευθύνες της βενιζελικής παράταξης για την, αθεράπευτη, όπως αποδείχθηκε, καχεξία της δεύτερης Ελληνικής Δημοκρατίας. Καταλογίζει μάλιστα στον ίδιο τον Ελευθέριο Βενιζέλο αδυναμία ή και απροθυμία να αντιληφθεί τις ραγδαίες αλλαγές που μετασχημάτιζαν την ελληνική κοινωνία μετά το 1922. Ακόμα χειρότερα, απέναντι στις νέες προκλήσεις που γεννούσε η διεθνής οικονομική κρίση, ο Βενιζέλος άφησε «το ταραγμένο παρελθόν να εξουσιάσει το παρόν», συμβάλλοντας στην αναβίωση του Διχασμού ακριβώς τη στιγμή που καταντούσε άνευ νοήματος. Από τους αντιπάλους του κανείς δεν αναμενόταν να αρθεί πάνω από τις μικροφιλοδοξίες του. Ο Βενιζέλος όμως; Η μοιραία επιλογή για τον ίδιο και τη μεσοπολεμική Δημοκρατία στάθηκε η έγκριση που ο εγκατεστημένος στην Κρήτη Βενιζέλος έδωσε στη δυναμική ανατροπή της εκλεγμένης κυβέρνησης των αντιπάλων του. Τον οπερετικό χαρακτήρα του βενιζελικού κινήματος υποδηλώνει η πρώτη φράση του σχετικού κεφαλαίου: «Τη νύχτα της 1ης Μαρτίου 1935 –νύχτα καρναβαλιού στην Αθήνα– ένας αριθμός βενιζελικών αξιωματικών κατέλαβε ορισμένες θέσεις κλειδιά στην Αθήνα». Ο Ιωάννης Μεταξάς κατά την επίσκεψή του σε στρατόπεδο Πυροβολικού, περ. 1936-1939. Φωτογραφικό Αρχείο ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ. Για τον Μεταξά, ηγέτη ενός μικροσκοπικού κόμματος που χρίστηκε μεταβατικός πρωθυπουργός το 1936 χάρη στην εύνοια της μοίρας (με τη μορφή κατά συρροή θανάτων των επιφανέστερων πολιτικών ηγετών) και του βασιλιά, ο Κολιόπουλος φιλοτεχνεί ένα πορτρέτο με όρους σχεδόν ψυχαναλυτικούς: «… καλός επιτελικός αξιωματικός αλλά με επικίνδυνη ροπή προς την ονειροπόληση. … Τον Μεταξά τον είχε ξεγελάσει η ζωή από πολλές απόψεις· κι εκείνος, με τη σειρά του, ξεγελώντας ελίχθηκε μέσα από τον λαβύρινθο της ελληνικής πολιτικής χάρη σε υπολογισμούς, δολοπλοκίες, και τις κατάλληλες διασυνδέσεις». Για τον δεύτερο, μετά τον Κωνσταντίνο Α΄, βασιλικό ευεργέτη του Μεταξά, τον Γεώργιο Β΄, ο Κολιόπουλος τεκμηριώνει την εικόνα ενός ανθρώπου που αισθανόταν «εκτός τόπου» στην Ελλάδα. Λίγους μήνες μετά την επιβολή της δικτατορίας, ο Γεώργιος εξομολογήθηκε στον βρετανό πρεσβευτή ότι η μόνη «πραγματική λύση» θα ήταν αν η βρετανική δημόσια υπηρεσία αναλάμβανε να διοικήσει την Ελλάδα σαν αποικία. Βαθιά ριζωμένη στο συλλογικό υποσυνείδητο των Ελλήνων είναι η πεποίθηση ότι τίποτα σημαντικό δεν συνέβη σε αυτή τη χώρα, τουλάχιστον μέχρι τη μεταπολίτευση του 1974, χωρίς την ανάμιξη του «ξένου παράγοντα». Γράφοντας πριν από το τελευταίο αυτό ορόσημο, της εθνικής μας Ιστορίας, ο Κολιόπουλος αποδομεί το αξίωμα αυτό, τουλάχιστον σε ό,τι αφορά τον ρόλο του βρετανικού παράγοντα στην περίοδο που εξετάζει. Οι Βρετανοί, υποστηρίζει «με βεβαιότητα σχεδόν», δεν συνέβαλαν στην παλινόρθωση της μοναρχίας το 1935, αν και διέκριναν στο πρόσωπο του αγγλόφιλου Γεώργιου μια «σχετική εγγύηση απρόσκοπτης και στενής συνεργασίας» με την Ελλάδα, σε μια εποχή που οι ιταλικές ενέργειες απειλούσαν τα συμφέροντα και των δύο πλευρών στην Ανατολική Μεσόγειο. Επιπλέον, δεν προκάλεσαν αλλά ανέχθηκαν την επιβολή της δικτατορίας από τον Γεώργιο και τον Μεταξά, «μολονότι δεν δίστασαν να εκμεταλλευτούν όλες τις ευκαιρίες που πρόσφερε» το ανασφαλές αυτό δίδυμο για τα βρετανικά συμφέροντα στην Ελλάδα. Φυσικά, η κατάληξη ήταν η Βρετανία να αναδειχτεί σε de facto στυλοβάτη ενός αντιδημοκρατικού και αντιδημοφιλούς καθεστώτος, κατ’ αναλογία με τη σχέση που θα ανέπτυσσαν οι Ηνωμένες Πολιτείες με τη δικτατορία των συνταγματαρχών την εποχή που ο Κολιόπουλος εκπονούσε τη διατριβή του. Στην ανασφάλεια του «δοτού» δικτάτορα αποδίδει ο Κολιόπουλος και την προσήλωση του Μεταξά στη φιλοβρετανική γραμμή που επιθυμούσε ο Γεώργιος, προσήλωση που απέτρεψε την ανανέωση του ελληνοϊταλικού συμφώνου το 1939, δεν κάμφθηκε από την απροθυμία του Λονδίνου να αναλάβει συγκεκριμένες δεσμεύσεις έναντι της ελληνικής ασφάλειας και δεν διαταράχτηκε ακόμα και όταν, το καλοκαίρι του 1940, η Βρετανία έμεινε μόνη έναντι του Άξονα. Παράλληλα, επιβεβαιώνει ότι η διατυμπανισθείσα, πριν και μετά τον Πόλεμο, αμυντική προπαρασκευή της χώρας από το καθεστώς της 4ης Αυγούστου ήταν και ελλιπής και προς λάθος κατεύθυνση, βασισμένη σε αντιλήψεις του προηγούμενου πολέμου και στην εικαζόμενη βουλγαρική απειλή, αντίστοιχα. Η έρευνα του Κολιόπουλου στις βρετανικές πηγές αποκαλύπτει επίσης τη σοβαρή διάσταση απόψεων αλλά και επιδιώξεων που σοβούσε από τη στιγμή που διαγράφηκε στον ορίζοντα η γερμανική απειλή. Ο Κολιόπουλος δεν διστάζει να καταλογίσει στην ελληνική ανώτατη διοίκηση και προσωπικά στον αρχιστράτηγο Αλέξανδρο Παπάγο, ιερό τέρας της μετεμφυλιακής Δεξιάς, την κύρια ευθύνη για την αποτυχία των σχεδίων άμυνας του ελληνικού χώρου απέναντι στην αναμενόμενη γερμανική εισβολή: Με δεδομένη την ανεπάρκεια του βρετανικού εκστρατευτικού σώματος, ο Παπάγος απέφυγε τις ενδεδειγμένες μετακινήσεις στρατευμάτων στη λεγόμενη «γραμμή Αλιάκμονα». Επιλέγοντας την ακινησία, επέτρεψε στον εχθρό να υπερφαλαγγίσει τις ελληνικές μονάδες τόσο στη λεγόμενη «γραμμή Μεταξά» όσο και στην Αλβανία. Χωρίς να συγκαλύπτει τα τραγικά διλήμματα που η ελληνική πολιτική και στρατιωτική ηγεσία αντιμετώπιζε τον Απρίλιο του 1941, ο Κολιόπουλος υπαινίσσεται ότι η ηγεσία αυτή δεν στάθηκε στο ύψος των ευθυνών της. Ιδιαίτερα στέκεται στην απροθυμία του Γεώργιου να προχωρήσει στην τυπική κατάργηση του μεταξικού καθεστώτος που κατέρρεε και να ορίσει μια πραγματικά αντιπροσωπευτική κυβέρνηση, όπως κατ’ επανάληψη τον συμβούλευσε και ο βρετανός πρεσβευτής. Έτσι, χάθηκε η ύστατη ευκαιρία να επουλωθεί, ως ένα βαθμό τουλάχιστον, η κρίση νομιμοποίησης του ίδιου και της κυβέρνησης που πλέον θα εκπροσωπούσε τη χώρα από την εξορία· κρίση που δεν έπαιξε μικρό ρόλο στον νέο, και απείρως πιο αιματηρό, διχασμό που βίωσε η Ελλάδα τα επόμενα χρόνια. Το British Connection σηματοδότησε ένα νέο επίπεδο ιστοριογραφικής προσέγγισης στην κρίσιμη δεκαπενταετία που σφράγισαν αλλαγές καθεστώτος, ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος και ο Εμφύλιος. Η προσέγγιση αυτή όφειλε να παίρνει αποστάσεις από την απολογητική διάθεση ή και τη στράτευση της γενιάς που είχε ζήσει ή και εμπλακεί στις εξελίξεις της δραματικής αυτής εποχής. Σε αντίθεση με την τελευταία, η νέα γενιά ιστορικών, όπως ο Κολιόπουλος, είχε ως αφετηρία το πρωτογενές υλικό που εντοπιζόταν κυρίως στα Αρχεία δυτικών Μεγάλων Δυνάμεων, όπως η Βρετανία και οι Ηνωμένες Πολιτείες· δυνάμεων που είχαν παίξει κρίσιμο ρόλο στις ελληνικές υποθέσεις, οι δε εκπρόσωποί τους κατέγραφαν με επιμέλεια πρόσωπα και πράγματα. Η πρόσβαση στο υλικό αυτό δεν θα απέκλειε, βέβαια, αποκλίνουσες ερμηνείες, συχνά υπό την επήρεια ιδεολογικών προτιμήσεων. Στον πειρασμό αυτό αντιστέκεται σθεναρά ο Κολιόπουλος, γεγονός που πρέπει να δημιούργησε κάποια σύγχυση σε αναγνώστες ταυτισμένους με τη μια ή την άλλη μεριά της Ιστορίας. Το British Connection κυκλοφόρησε στα ελληνικά από το «Βιβλιοπωλείον της Εστίας» το 1985 (με τίτλο Παλινόρθωση, δικτατορία, πόλεμος 1935-1941. Ο βρετανικός παράγοντας στην Ελλάδα), και σε διαδοχικές επανεκδόσεις από οίκους της Θεσσαλονίκης, το 1994/1996. Επιπλέον, μεγάλο μέρος του κειμένου είχε ήδη φιλοξενηθεί στον ΙΕ΄ τόμο της Ιστορίας του Ελληνικού Έθνους, που κυκλοφόρησε το 1978. Στις ελληνικές εκδόσεις, ο συγγραφέας προχώρησε σε αρκετές αλλαγές και προσθήκες, αξιοποιώντας νέα στοιχεία και με γνώμονα το γεγονός ότι απευθυνόταν σε ελληνικό κοινό. Οι όποιες αναθεωρήσεις, ιδίως στην πραγμάτευση του μεταξικού καθεστώτος, συμπληρώνουν παρά αναθεωρούν τα βασικά συμπεράσματα του αγγλικού κειμένου. Ευδιάκριτος είναι ένας υψηλότερος βαθμός κατανόησης για τη στάση ηγετικών μορφών της ιστορίας του απέναντι σε επώδυνες αποφάσεις. Ήδη, από την εποχή της έκδοσης του British Connection, ο Κολιόπουλος έστρεφε το ενδιαφέρον του στην Ιστορία της κοινωνίας και των ιδεών, μελετώντας τη συμβιωτική σχέση που αναπτύχθηκε μεταξύ ληστείας και αλυτρωτισμού στην Ελλάδα του 19ου αιώνα. Ωστόσο, αυτό δεν υποδήλωνε ευθυγράμμιση με κάποια θεωρητική «Σχολή» ή, ακόμα λιγότερο, μια προτίμηση ιδεολογικού χαρακτήρα. Σε αντίθεση με τον συρμό της εποχής του, ο Κολιόπουλος, όπως και άλλοι ιστορικοί της γενιάς του με σπουδές σε βρετανικά πανεπιστήμια, διατήρησε έναν υγιή σκεπτικισμό απέναντι στα μεγάλα ερμηνευτικά σχήματα που υπαγόρευαν ιδεολογίες, όπως ο μαρξισμός, ή ρεύματα αμφισβήτησης, όπως η «μετανεωτερικότητα». Στην έκδοση της Εστίας του 1985, ο ίδιος αναγνωρίζει πως «οι διακρατικές σχέσεις και οι πολιτικές και πολιτειακές εξελίξεις … δεν είναι του συρμού πλέον μεταξύ των ομοτέχνων μου». Δεν διστάζει, όμως, να υπερασπιστεί το είδος της Ιστορίας που ενέπνευσε τον ίδιο και αρκετούς μαθητές του, ιδίως στα πρώτα τους βήματα: «Η παραμέληση … της πολιτικής ιστορίας ή η υποβάθμιση της σημασίας της ισοδυναμεί με υποβάθμιση της ίδιας της ιστορίας· επειδή αφήνει έξω από το ερευνητικό και αναλυτικό πεδίο πλευρές και πτυχές του παρελθόντος που οι σύγχρονοι θεωρούσαν σημαντικές και που, σε τελική ανάλυση, νομιμοποιούν τη νοητική ανασύνθεση του παρελθόντος. Οι διακρατικές σχέσεις, οι αγώνες για την πολιτική εξουσία και η ίδια η εξουσία δεν έχουν μικρότερη σημασία από τις κλιματολογικές συνθήκες, την παραγωγή, τη διατροφή και τις κοινωνικές σχέσεις· και η υποβάθμισή τους εξουδετερώνει δύο από τις βασικές ιδιότητες της μελέτης της ιστορίας: την καλλιέργεια του ορθολογισμού και την αναζήτηση της αντικειμενικής αλήθειας στις πράξεις και τις σχέσεις των ανθρώπων, μέσα από τα αντικειμενικά δεδομένα του παρελθόντος». Αν κάτι διακρίνει την ενασχόληση του Κολιόπουλου με αυτό, το θεμελιώδες, είδος Ιστορίας, είναι η σταθερή επιλογή του «να περιγράψει και να ερμηνεύσει τα στοιχεία που έχει μπροστά του, και όχι να προβεί σε έπαινο ή καταδίκη».[2] Αυτή η προσέγγιση, που αδιαφορεί για την ετικέτα του «εμπειρισμού» ή άλλως πως, είναι και η παρακαταθήκη που αφήνει στους μαθητές του. Τους προτρέπει ιδίως να μην ενδίδουν στην αμφισβήτηση της δυνατότητας του ιστορικού να προσεγγίσει, τουλάχιστον, την αλήθεια· αρκεί να μην επιτρέπει στις –αναπόφευκτες– ιδεολογικές προτιμήσεις του να διαστρέφουν ή να αποσιωπούν τις πηγές του. Η αέναη ετήσια ενασχόληση με το «Όχι» Η επάνοδος στο ίδιο θέμα [της δικτατορίας Μεταξά και του Πολέμου του 1940] για δεύτερη φορά δεν είναι άσχετη από την ετήσια ενασχόληση ιστορικών, δημοσιογράφων και γαλαξία ομιλητών με αφορμή την επέτειο του «ΟΧΙ» κάθε 28η Οκτωβρίου, παρ’ όλο που δεν αμφιβάλλω ότι, όσα νέα στοιχεία και αν προσφερθούν από την ιστορική έρευνα, ορισμένες απόψεις που διαμορφώθηκαν στις δεκαετίες που ακολούθησαν τον Πόλεμο του 1940-1941, θα επαναλαμβάνονται και θα επανέρχονται όπως και οι βροχές του φθινοπώρου. Τέτοιες απόψεις αποκτούν με την επανάληψη τον χαρακτήρα αξιωμάτων και ύπαρξη ανεξάρτητη από το γεγονός το ίδιο, ακόμη και όταν η ιστορική έρευνα επιβάλλει την αναθεώρηση των αρχικών απόψεων, ενόσω αναπαράγονται οι «παρατάξεις» που διαμόρφωσαν αυτές τις απόψεις. Από τον πρόεδρο της Δημοκρατίας ως τον ταπεινότερο εκπρόσωπο της ελληνικής πολιτείας και από την Ακαδημία Αθηνών ως τον τελευταίο εκπρόσωπο των ελληνικών γραμμάτων και τεχνών, οι Έλληνες θα συνεχίσουν να αντλούν από τις καθιερωμένες και καθαγιασμένες απόψεις ανάλογα με τις πολιτικές του κλίσεις ο καθένας, και οι ιστορικοί θα συνεχίσουν ν’ ασχολούνται με το θέμα, επειδή αυτό είναι το έργο τους. (Απόσπασμα από την έκδοση Ιωάννης Σ. Κολιόπουλος, Η δικτατορία του Μεταξά και ο Πόλεμος του ’40: Οι σχέσεις της Ελλάδος με τη Βρετανία, 1935-1941, Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 1996, σ. 5-6, για την επετειακή μεταχείριση της ιστορίας του ελληνοϊταλικού πολέμου, 1940-41). [1] Κατ’ αναλογίαν, τα Εθνικά Αρχεία των Ηνωμένων Πολιτειών μετακινήθηκαν από το κέντρο της Ουάσιγκτον στο δασωμένο Κόλετζ Παρκ του Μέριλαντ. [2] Βιβλιοκρισία του καθηγητή Γιάννη O. Ιατρίδη στο International History Review, 1, 4 (Οκτ., 1979), 582.

Εν αρχή ην η Διεθνής και Πολιτική Ιστορία

Σύνδεση