Ο Γιάννης Κολιόπουλος και η «ληστρική» συντροφιά του

Κατά την προετοιμασία της έκδοσης του διδακτορικού του, “Britain and Greece 1935-1941”, ο Γιάννης Κολιόπουλος άντλησε, μεταξύ άλλων δασκάλων, και από την εμπειρία του Τζον Κ. Κάμπελ, εταίρου του St. Antony’s College της Οξφόρδης, συγγραφέα του Honour, Family, and Patronage: A Study of Institutions and Moral Values in a Greek Mountain Community (1966) και συν-συγγραφέα (με τον Φίλιπ Σέραρντ) του Modern Greece (1968). Όμως η σχέση τους είχε μια πολύ σημαντικότερη και απρόβλεπτη εξέλιξη για την επιστημονική πορεία του Κολιόπουλου. Καθώς βοηθούσε τον βρετανό ανθρωπολόγο και ιστορικό σ’ ένα ατελέσφορο, όπως αποδείχθηκε, ερευνητικό πρόγραμμα, αναδιφώντας τα Γενικά Αρχεία του Κράτους (ΓΑΚ) και της Γενναδείου Βιβλιοθήκης, κατά την περίοδο 1973-75, άρχισε να μελετά το φαινόμενο της ληστείας, θέμα πολύ μακράν των προηγουμένων ενδιαφερόντων του. Η αφθονία του υλικού, ειδικά οι φάκελοι του αρχείου Πέτρου Βακάλογλου, αξιωματικού της Χωροφυλακής, διώκτη και μελετητή του φαινομένου την περίοδο 1855-65, σε συνδυασμό με τον απόηχο των ληστρικών αφηγήσεων που είχε ακούσει παιδί στην ιδιαίτερη πατρίδα του, το Βοτάνι του Άργους Ορεστικού, άλλαξαν οριστικά την πορεία του. Ήταν μια απότομη στροφή στον 19ο αιώνα και την κοινωνική ιστορία, σπάνια επιλογή –και τότε και τώρα– αλλά και δύσκολη, αν αναλογιστεί κανείς τη μετάβαση από τη δακτυλόγραφη και οργανωμένη αλληλογραφία του Foreign Office στις συλλογές των δυσανάγνωστων χειρογράφων των ΓΑΚ και των Αρχείων του Υπουργείου των Εξωτερικών. Μελέτες για τους κλέφτες και τους αρματολούς της Τουρκοκρατίας υπήρχαν. Όμως για τη μετεπαναστατική περίοδο το έδαφος ήταν σχεδόν παρθένο, αν εξαιρέσει κανείς τις προσεγγίσεις των αναλυτών του 19ου αιώνα, δηλαδή σύγχρονων του φαινομένου, την ιστοριογραφία των επαναστατικών κινημάτων –όπου, βέβαια, οι ληστές ήταν ήρωες–, κάποιες δουλειές του Τάσου Βουρνά και το The Dilessi Murders (1961) του Ρόμιλι Τζέκινς. Εργαζόμενος ταυτόχρονα (από το 1972) στη συντακτική ομάδα της Ιστορίας του Ελληνικού Έθνους, ο Κολιόπουλος προχώρησε τη νέα του έρευνα, εστιάζοντας στο πρόβλημα της ληστείας στην κεντρική Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα. Το 1979, ενώ ήταν ήδη, από τα τέλη του 1976, Επιμελητής της έδρας Μέσων και Νεοτέρων Χρόνων της Φιλοσοφικής Σχολής του ΑΠΘ, δημοσίευσε στις εκδόσεις «Ερμής» τα αποτελέσματα της μελέτης του –χωρίς να έχει προηγηθεί καμία άλλη σχετική προδημοσίευση– με τον αδρό τίτλο Ληστές και υπότιτλο Η Κεντρική Ελλάδα στα μέσα του 19ου αιώνα και αφιέρωση στον Κάμπελ.[1] Την ίδια χρονιά το βιβλίο, που συνοδευόταν από 36 επιλεγμένα έγγραφα, υποβλήθηκε και εγκρίθηκε (1980) ως διατριβή επί υφηγεσία. Με την άνεση που μας δίνει η χρονική απόσταση, μπορούμε να υποστηρίξουμε βάσιμα πως το ζήτημα της ληστείας ήταν αυτό που καθιέρωσε τον Κολιόπουλο στη διεθνή βιβλιογραφία. Εξάλλου αφιέρωσε σε αυτό σχεδόν 15 χρόνια. Το φαινόμενο εντοπίστηκε καταρχάς στον χώρο των ορίων Στερεάς, Ηπείρου και Θεσσαλίας, δηλαδή σε μια μεθοριακή, «ληστογόνο» περιοχή, όπου ο κλεφταρματολισμός είχε μακρά παράδοση αλλά και περίοπτο ρόλο, λόγω των συχνών επαναστατικών κινημάτων στα μέσα του 19ου αιώνα. Αφού εξέτασε το ζήτημα της τύχης των ενόπλων του Αγώνα στην πρώτη μετεπαναστατική περίοδο και τη θέση τους στις πολιτικές και κοινωνικές αναταράξεις, ο συγγραφέας των Ληστών καταπιάστηκε αναλυτικά με τη ληστρική δράση που παρακολούθησε τα εκτεταμένα επαναστατικά γεγονότα της περιόδου 1853-54. Η μελέτη του αποκάλυψε στοιχεία αφενός για τη συμπόρευση και τη συνεργασία ληστών και επαναστατών, αφετέρου για τις κρατικές προσπάθειες καταστολής. Αυτοί ήταν οι δύο άξονες οι οποίοι προσδιόρισαν τη δημιουργία και την έξαρση του φαινομένου καθώς και τις προεκτάσεις του μέχρι τη μεταβολή των ελληνοτουρκικών συνόρων το 1881. Στη συνέχεια εξετάσθηκε η πρόσληψη και ερμηνεία του ληστρικού προβλήματος από το επίσημο κράτος, ως βάση της πολιτικής που κρίθηκε καταλληλότερη για την καταπολέμησή του. Έγινε έτσι σαφές ότι η αιτιολόγηση της ληστείας με βάση τα ήθη των νομάδων ή την ελλιπή παιδεία και πνευματική καθοδήγηση των γεωργών κατέληγε σε προτάσεις περί καταστολής παρά σε μέτρα για τη συνολική συντριβή του κυκλώματος που την αναπαρήγε. Στο κύκλωμα αυτό συμμετείχε μεγάλο μέρος της ελληνικής κοινωνίας, πολιτευτές, τοπικοί άρχοντες, κτηνοτρόφοι, κτηματίες, βουλευτές, μοναστήρια κ.ά. Το τελευταίο αυτό ζήτημα, το «ληστρικό κύκλωμα», αναλύεται στο τέλος του βιβλίου μαζί με την παρουσίαση των ληστών ως ατόμων και των συμμοριών ως διαρθρωμένων ομάδων, που εκμεταλλεύονταν τις ανάγκες τόσο των τσελιγκάτων όσο και των βουλευτών. Είναι πάντως ευνόητο ότι για τις πολιτικές διασυνδέσεις και τους υπόγειους δεσμούς πολιτικών και κλεφτοκαπετάνιων, δηλαδή για τα πιο ερεθιστικά θέματα, τα πραγματικά τεκμήρια της έρευνας είναι ελάχιστα σε σύγκριση με τις ενδείξεις αλλά και τις κατηγορίες των συγχρόνων. Οι αποδείξεις των διαπλοκών ποτέ δεν αφθονούσαν. Το θέμα της ληστείας ήταν ελκυστικό και ο τρόπος προσέγγισής του πρωτότυπος. Σε αντίθεση με τον Σπύρο Ασδραχά, που είχε αποδεχθεί χωρίς ιδιαίτερη διαπραγμάτευση τον όρο του Χόμπσμπαουμ «κοινωνική ληστεία» για τον κλεφταρματολισμό του 18ου αιώνα,[2] ο Κολιόπουλος προχώρησε σε μια ερμηνεία, αν όχι πλήρως απομυθοποιητική, σίγουρα πάντως αναθεωρητική και, ίσως, υπερβαλλόντως δεσμευτική για τα αίτια του φαινομένου. Οι ληστές δεν ήταν ούτε «σταυραετοί» του αλυτρωτισμού ούτε Ρομπέν των δασών, παρ’ όλα τα δημοτικά τραγούδια για τα ανδραγαθήματά τους. Στην πραγματικότητα η ληστεία είχε εργαλειακή χρήση, στην οποία προσέφευγαν περισσότερο οι ισχυροί παρά οι ανυπεράσπιστοι. Οι τελευταίοι αρκούνταν, κατά τον Κολιόπουλο, στα κλέφτικα τραγούδια, σύμβολα μιας αντίστασης που οι ίδιοι δεν ήταν σε θέση να προβάλλουν. Τις απόψεις αυτές ανέπτυξε αναλυτικότερα στο άρθρο του «Περί κοινωνικών και άλλων ληστών στη Νεώτερη Ελλάδα», Δελτίον της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας της Ελλάδος, 23 (1980), 422-436, ενώ μια γενική εικόνα του προβλήματος παρουσιάστηκε στο «Το ληστρικό φαινόμενο στην Ελλάδα του 19ου αιώνα», Δ. Γ. Τσαούσης (επιμ.), Όψεις της ελληνικής κοινωνίας του 19ου αιώνα (Εστία, Αθήνα 1984), σ. 159-164. Μέσα από τα άρθρα αυτά εκδηλώθηκε καθαρότερα και βιβλιογραφικά τεκμηριωμένα η αντίθεσή του με τον Χόμπσμπαουμ περί «κοινωνικών ληστών», «πρωτόγονων επαναστατών» και «εκδικητών», η οποία λάνθανε στους Ληστές. Υποστήριξε πως οι ληστές –όχι των θρύλων και των τραγουδιών αλλά της πεζής πραγματικότητας– υπηρετούσαν τελικά την καθεστηκυία τάξη και συντελούσαν στην καταπίεση και καθυπόταξη των χωρικών, στην «κοινωνική τους ακινητοποίηση», υπονομεύοντας την ταξική τους αλληλεγγύη. Δεν ήταν η έλλειψη φιλοδοξίας και ιδεολογίας που τους εμπόδισε να εξελιχθούν σε επαναστάτες, αλλά το συμφέρον τους μέσα σε συγκεκριμένα κυκλώματα και απέναντι στους χωρικούς. Επαναστατούσαν για να λαφυραγωγήσουν, για να λάβουν μισθούς και για να αυξήσουν τις πιθανότητες μιας αμνηστίας. Θαυμάζονταν, γράφει, από τους χωρικούς, γιατί εξέφραζαν την απωθημένη οργή τους και τολμούσαν να χρησιμοποιούν τη βία. Η θεώρησή τους ως συμβόλων της ελευθερίας είναι μια εξέλιξη που νοηματοδοτήθηκε εκ των υστέρων ως έκφραση μιας ζητούμενης αλληλεγγύης, που ουδέποτε πραγματώθηκε. Τολμηρή άποψη, αν αναλογιστεί κανείς πως οι εκτιμήσεις που διαθέτουμε προέρχονται αφενός από την αλληλογραφία των διωκτικών αρχών, όπου τα πάθη και οι καταγγελίες των χωρικών κυριαρχούν, αφετέρου από την πρόσληψη των κλέφτικων τραγουδιών, που είναι αδύνατον να τεκμηριωθεί. Τρεις από τους ληστές του Δήλεσι το 1870. Εθνικό Ιστορικό Αρχείο. (Είναι γνωστή η φρίκη που προκάλεσε η φωτογραφία του Ξ. Βάθη με τις επτά κομμένες κεφαλές των ληστών του Δήλεσι που εκτέθηκαν επί τριήμερο στο Πεδίον του Άρεως το Πάσχα εκείνης της χρονιάς: Καταραχιά, Ζώμα, Γερογιάννη, Αρβανίτη, Σταθάκη, Φερμάνη, Τσακανίκα). Μια σειρά άρθρων στα αγγλικά μετέφεραν τις βασικές θέσεις του βιβλίου στο διεθνές ακροατήριο: “Shepherds, Brigands, and Irregulars in Nineteenth-Century Greece”, Journal of the Hellenic Diaspora, 8/4 (1981), 41-53· “Captains, Brigands and Irregulars of Central Greece in Times of Crisis and Revolution, 1833-1854”, Bela K. Kiraly (επιμ.), East Central European Society and War in the Era of Revolutions, 1775-1856, τόμ. 4 (New York, 1984), σσ. 303-329· “Military Entrepreneurship in Central Greece during the Greek War of National Liberation (1821-1830)”, Journal of Modern Greek Studies, 2 (1984), 163-187. Το τελευταίο από τα άρθρα αυτά ήταν το προοίμιο μιας νέας πολύχρονης δουλειάς, μιας επέκτασης των Ληστών, χρονολογικής, γεωγραφικής και θεματικής, που εκδόθηκε το 1987 από τον εκδοτικό οίκο του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, όπως και το διδακτορικό του, με τον ευρηματικό τίτλο –ίσως εμπνευσμένο από τη γνωστή ταινία του 1955 “Rebel Without a Cause”– Brigands with a Cause: Brigandage and Irredentism in Modern Greece 1821-1912.[3] Το βιβλίο επαινέθηκε για την αντικειμενική προσέγγιση ενός θέματος ελληνικής εθνικής ευαισθησίας αλλά και για τον συνθετικό μόχθο του συγγραφέα.[4] Μέσα από ποικίλες αποσπασματικές πηγές, ανέκδοτες και εκδεδομένες, που καλύπτουν το φαινόμενο του αρματολισμού από το 1821 μέχρι και τον Μακεδονικό Αγώνα, ο Κολιόπουλος συνεισέφερε μια ολοκληρωμένη προσέγγιση, που συνέδεε διαχρονικά τη σχέση αλυτρωτισμού και ληστείας με τη διαμόρφωση της ελληνικού κράτους και της εθνικής ταυτότητας και πρόβαλε εκ νέου και σφοδρότατα την έντονη αντίθεσή του στο μοντέλο των «κοινωνικών ληστών». Αφιέρωσε το έργο στον στενό φίλο και συμπαραστάτη των σπουδών του Δημήτρη Πόρτολο. Το πρώτο μέρος του βιβλίου είναι φορτωμένο με πληροφορίες για γενεές ληστών και ανταρτών, που ζωντανεύουν χάρη στην κομψή αγγλική πρόζα του. Ουσιαστικά πρόκειται για μια πλήρη αφήγηση της συμμετοχής των ληστών στον ελληνικό αλυτρωτισμό κατά τον 19ο αιώνα. Στο δεύτερο μέρος, σε δύο κεφάλαια, εντοπίζεται η θεωρία του. Στο ένα περιγράφει την περιπετειώδη ζωή των ληστών και των συμμοριών, αφήνοντας να ακουστεί η φωνή τους όσο το δυνατόν περισσότερο, για να καταλήξει (και να επαναλάβει) την κριτική του έναντι του Χόμπσμπαουμ. Στο άλλο μας δίνει τη δική του συνολική ανάγνωση του φαινομένου της ληστείας στο πλαίσιο της εξέλιξης του ελληνικού κράτους και της εθνικής του ιδεολογίας. Υποστηρίζει πως ο αρματολισμός και όλα τα χαρακτηριστικά του στοιχεία ενσωματώθηκαν στο νεοελληνικό κράτος, γιατί ήταν ωφέλιμα. Το κράτος, αδυνατώντας να καταπολεμήσει ριζικά τη βία των παρανόμων, χρησιμοποίησε τη ληστεία ως βαλβίδα εκτόνωσης. Την ενέταξε στις στρατιωτικές επιχειρήσεις του αλυτρωτισμού και της πρόσφερε μακροβιότητα πέραν των φυσικών της ορίων. Αλλά η νομιμοποίηση και η ηρωοποίησή της καλλιέργησαν στην ελληνική κοινωνία και πολιτική ζωή το «σύνδρομο του παλικαρισμού», μια έκφραση λαϊκισμού, που ταυτίζει τον λαό και το έθνος και τα αντιπαραθέτει με το κράτος, τους φορείς και την πολιτική του. Το σύνδρομο αυτό, υποστηρίζει, υπονόμευσε και επιβράδυνε τον μετασχηματισμό της ελληνικής κοινωνίας κατά τον 19ο αιώνα. Στο σημείο ακριβώς αυτό επικεντρώθηκε και η σοβαρότερη κριτική του βιβλίου από έναν διακεκριμένο ιστορικό: Από τη στιγμή που δεν παρουσιάζονταν, ώστε να συνεκτιμηθούν, οι εν δράσει «αντίπαλες δυνάμεις», δηλαδή αυτές του εκσυγχρονισμού, η απόδοση τόσο μεγάλων ευθυνών στον κλέφτικης καταγωγής παλικαρισμό των Ελλήνων μάλλον ήταν τολμηρή. Ίσως ο εθνοπρεπής παλικαρισμός να ήταν τελικά μια όψη του εκσυγχρονισμού των ενόπλων.[5] Ήταν όμως μια θέση που γοήτευσε –και γοητεύει ακόμη– τους αναγνώστες, ίσως γιατί πιάνει τον παλμό μιας μερίδας της ελληνικής κοινωνίας, που από την πικρή της εμπειρία αντιλαμβάνεται πλέον καλύτερα τις προεκτάσεις και τις συνέπειες του παλικαρισμού αυτού. Το 1988 το Brigands with a Cause κέρδισε το ετησίως απονεμόμενο Runciman Prize, για το καλύτερο βιβλίο της χρονιάς περί Ελλάδος στην αγγλική γλώσσα. Πράγματι ο Κολιόπουλος είχε καταφέρει να αναδείξει και να αναθεωρήσει μια πλημμελώς μελετημένη –αν και κατά τα άλλα δημοφιλέστατη– πτυχή της νεοελληνικής ιστορίας, να συγκροτήσει προκλητικά επιχειρήματα που αντέχουν στον χρόνο και να δώσει ένα υπόδειγμα συγγραφής κοινωνικής ιστορίας, βασισμένης σε πληθώρα πρωτογενών πηγών. Πολλές από αυτές μας επιτρέπουν να ακούσουμε ζωντανές τις φωνές ληστών και καπετάνιων, χωροφυλάκων και αποσπασματαρχών, γεωργών και τσελιγκάδων, μια πραγματική ιστορία «από κάτω». Ήταν μια επιτυχής σύνθεση –έργο ζωής θα το χαρακτήριζα– την οποία ο Κολιόπουλος προσπάθησε να επαναλάβει, όταν επέστρεψε, λίγα χρόνια αργότερα, στον γνώριμο γι’ αυτόν χώρο της Μακεδονίας. Νομίζω δεν είναι τυχαίο πως στον πρόλογο της επανέκδοσης των Ληστών, στη δεκαετία του 1990, ενώ είχε ήδη προχωρήσει στην προετοιμασία του νέου έργου του, Λεηλασία φρονημάτων, συνέδεσε τις δικές του παιδικές αναμνήσεις και φόβους από τις νυχτερινές εμφανίσεις των ανταρτών στη δεκαετία του 1940 με τους παρανόμους του 19ου αιώνα. Ο κόσμος των βουνών ήταν η προτίμησή του. [1] Επανακυκλοφόρησε με κάποιες αλλαγές με τον παραστατικό τίτλο Περί λύχνων αφάς: Η ληστεία στην Ελλάδα (19ος αι.), Βάνιας, Θεσσαλονίκη 1994 και Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη 1996. [2] S. Asdrachas, “Quelques aspects du banditisme social en Grèce au XVIIIe s.”, Études balkaniques, 8/4 (1972), 97-112. [3] Περίληψη του βιβλίου αυτού είναι το κατοπινό ομώνυμο άρθρο του “Brigandage and Irredentism in Nineteenth-Century Greece”, European History Quarterly, 19 (1989), 193-228, το οποίο κυκλοφόρησε ευρύτατα σε ανατύπωση του τεύχους Martin Blinkhorn and Thanos Veremis (επιμ.), Modern Greece, Nationalism and Nationality, ELIAMEP, Athens 1990, σσ. 67-102 και σε μετάφραση του Γιάννη Στεφανίδη, Εθνική ταυτότητα και εθνικισμός στη νεότερη Ελλάδα, ΜΙΕΤ, Αθήνα 1997. [4] D. Dakin, History, 74/240 (Φεβρ. 1989), 149-150. C.M. Woodhouse, The English Historical Review, 105/417 (Οκτ. 1990), 1060. [5] John A. Petropulos, The American Historical Review, 95/5 (Δεκ. 1990), 1581-1582.

Ο Γιάννης Κολιόπουλος και η «ληστρική» συντροφιά του

Σύνδεση