Ο Κολιόπουλος και το Μακεδονικό Ζήτημα

Η επισήμανση ότι ο ιστορικός επιλέγει τα θέματά του με βάση και τις προσωπικές του ευαισθησίες είναι, βέβαια, κοινότοπη, όσο και ακριβής. Οι ιστοριογραφικές επιλογές του Κολιόπουλου δεν αποτελούν εξαίρεση: το βιβλίο του για τη ληστεία, για παράδειγμα, έχει τις «καταβολές» του στις ιστορίες που άκουγε στον γενέθλιο τόπο του, την ορεινή Δυτική Μακεδονία, και στο «ακαταμάχητο κάλεσμα της σύγχρονης ελληνικής “κλεφτουριάς”».[1] Αν και σε μεταγενέστερο έργο του προσυπέγραψε την άποψη του Λουκιανού, που ήθελε τον ιστορικό «άπολι», δηλαδή χωρίς πατρίδα, αυτό οφειλόταν μάλλον στο μέλημά του να τονίσει ότι η ιστορική επιστήμη θα πρέπει να είναι «αστράτευτη» παρά στην υποβάθμιση του ρόλου των προσωπικών βιωμάτων.[2] Κατά συνέπεια, η ενασχόλησή του με τις ταραγμένες ιστορικές διαδρομές της γενέτειράς του κατά τη δεκαετία του 1940 είναι απολύτως εύλογη. Η «κινητήρια συγκίνηση» για την έρευνα προήλθε από τη μικροϊστορία της οικογενείας του, που οδήγησε τον πατέρα του στον Εθνικό Στρατό, τον νεότερο αδελφό του πατέρα του στον Δημοκρατικό, και τον ίδιο σε παρακείμενο χωριό, υπό «τον βόμβο των αεροπλάνων και τον κρότο των οβίδων». Ωστόσο, η χρονικότητα της ενασχόλησης αυτής, η δεκαετία του 1990, επιβλήθηκε από τις τότε συνθήκες, καθώς την περίοδο αυτή το Μακεδονικό επανήλθε με σφοδρότητα στο προσκήνιο, προκαλώντας ισχυρότατες αναταράξεις. Σε μια συγκυρία που δεν ευνοούσε τις ψύχραιμες προσεγγίσεις, ο Κολιόπουλος εξέδωσε δύο τόμους με τον τίτλο Λεηλασία φρονημάτων και υπότιτλους Το Μακεδονικό Ζήτημα στην κατεχόμενη Δυτική Μακεδονία, 1941-1944 (Βάνιας, Θεσσαλονίκη 1994) και Το Μακεδονικό Ζήτημα στην περίοδο του Εμφυλίου Πολέμου (1945-1949) στη Δυτική Μακεδονία (Βάνιας, Θεσσαλονίκη 1995).[3] Το έργο αυτό δεν ήταν η παρθενική του συγγραφική εμφάνιση στην ιστορία της νεότερης Μακεδονίας, αλλά επρόκειτο να είναι η σημαντικότερη και ταυτόχρονα η πρώτη του προσπάθεια να εστιάσει την προσοχή του στη Δυτική Μακεδονία του 20ού αιώνα. Ακολούθησε αργότερα και επίτομη αγγλική έκδοση με πρόλογο του C. M. Woodhouse: Plundered Loyalties: Axis Occupation and Civil Strife in Greek West Macedonia, 1941-1949 (C. Hurst & Co, Λονδίνο 1999). Ο Μαζαράκης και άλλοι Μακεδονομάχοι του Σώματος Ακρίτα στο κατάστρωμα του «Κεφαλληνία», 1905. Αρχείο Ν. Μακκά. Φωτογραφικό Αρχείο ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ. Μέχρι την εμφάνιση της Λεηλασίας φρονημάτων, η μελέτη του Μακεδονικού χαρακτηριζόταν από έντονη ασυμμετρία: Οι «νικητές» του Εμφυλίου κυριαρχούσαν στη μελέτη του θέματος και ο αντικομμουνισμός, διανθισμένος με τη διασπορά χαλκευμένων τεκμηρίων, όπως το Σύμφωνο του Πετριτσίου με το οποίο το ΚΚΕ δήθεν παραχωρούσε μακεδονικά εδάφη στη Βουλγαρία, έδινε τον τόνο του μέρους αυτού της βιβλιογραφίας. Αντιθέτως, η πλευρά των «ηττημένων» γενικά απέφευγε τη διερεύνηση του Μακεδονικού, ενός ζητήματος που ταλάνισε την κομμουνιστική αριστερά ήδη από τη δεκαετία του 1920 και έστρεψε το ενδιαφέρον της κυρίως στις πολιτικές εξελίξεις της εποχής. Ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά του βιβλίου, στο οποίο συμφωνούν φιλικοί αλλά και αντίθετοι προς την προσέγγισή του κριτές, είναι ότι αποκλίνει εμφατικά από την παράδοση αυτή. Πράγματι, ο σκοπός του δεν ήταν να στηρίξει το αντικομμουνιστικό αφήγημα των μετεμφυλιακών «εθνικοφρόνων» και, παρότι δεν απέκλεισε την πραγματολογική αξία που είχαν ορισμένα από τα έργα της εποχής αυτής, δεν ήταν εκείνα οι ιστοριογραφικοί του πρόδρομοι. Ο ρόλος αυτός ανήκε σε ένα βιβλίο, το οποίο επίσης απέκλινε από την τότε κυρίαρχη θεώρηση του Μακεδονικού: το Nationalism and Communism in Macedonia (Θεσσαλονίκη, 1964) του Ευάγγελου Κωφού, που παραμένει, ίσως όχι τυχαία, αμετάφραστο στα ελληνικά. Ιδιαίτερη επίδραση στην προσέγγιση του Κολιόπουλου άσκησαν επίσης και δύο ακόμα σημαντικές μελέτες του Κωφού της δεκαετίας του 1980.[4] Το κύριο ζητούμενο του βιβλίου είναι η ενδελεχής ανάλυση του σλαβομακεδονικού παράγοντα της Δυτικής Μακεδονίας (που συναπάρτιζαν οι νομοί Καστοριάς, Φλώρινας, Κοζάνης και Γρεβενών). Πώς, όμως, θα έπρεπε να τους αποκαλέσει; Στο σημείο αυτό, ο Κολιόπουλος μετέβαλε σταδιακά τις απόψεις του, όπως έχει ήδη σημειωθεί.[5] Στον πρώτο τόμο χρησιμοποίησε τον όρο «Σλαβόφωνοι Έλληνες», τον οποίο ο ίδιος θεωρούσε «συμβατικό» αλλά ακριβή, καθώς εκτιμούσε ότι και αυτοί μαζί με βλαχόφωνους, αλβανόφωνους, ελληνόφωνους και τουρκόφωνους πληθυσμούς «αποτέλεσαν το σύγχρονο ελληνικό έθνος». Απέρριψε, επίσης, τόσο τον όρο «Σλάβοι της Ελλάδος» με το επιχείρημα ότι η γλώσσα δεν αποτελεί ασφαλές τεκμήριο «καταγωγής», όπως αναδεικνύει και η περίπτωση της ποντιακής τουρκοφωνίας, όσο και το «Μακεδόνες», καθώς αυτός αφαιρεί «από τις άλλες γλωσσικές ομάδες μέρος της ταυτότητάς τους»[6]. Στον δεύτερο τόμο, ωστόσο, o όρος «Σλαβόφωνοι Έλληνες», θεωρήθηκε «αδόκιμος», «λανθασμένος», και προϊόν «αμηχανίας» και «εθνικής νευρικότητας» και έδωσε τη θέση του στον όρο «Σλαβομακεδόνες», με την επισήμανση ότι αφορούσε πληθυσμούς «σλαβικής πιθανόν καταγωγής».[7] Στην αγγλική έκδοση η αμφιβολία για την σλαβική τους καταγωγή απαλείφθηκε και αυτή και προκρίθηκαν οι όροι «Greek Slav Macedonians» και «Slav Macedonians of Greece», για να δηλωθούν πληθυσμοί, οι οποίοι ομιλούν μια σλαβική γλώσσα συγγενή προς τη βουλγαρική, αλλά αποτελούν ουσιώδες μέρος («essential component») του νεωτερικού ελληνικού έθνους, μαζί με τους «Βλάχους Μακεδόνες» («Vlach Macedonians») και τους «Έλληνες Μακεδόνες» («Greek Macedonians»).[8] Είναι προφανές ότι η αμηχανία των όρων που εντόπισε ο συγγραφέας δεν άφησε ανεπηρέαστο και τον ίδιο, γεγονός που εξηγείται εν μέρει από την τότε περιρρέουσα ατμόσφαιρα, η οποία ήταν αρνητική στη σύνδεση του σλαβικού παράγοντα με τον όρο «Μακεδονία». Στην πρόκριση του Slav Macedonians θα πρέπει να συνέβαλε και το ότι είχε ευρεία διάδοση στην αγγλόφωνη βιβλιογραφία, ενώ το «Slavophone Greeks» θεωρούνταν ένδειξη ελληνικής εθνικιστικής αντίληψης, μια σύνδεση που ο Κολιόπουλος σίγουρα δεν επιθυμούσε. Ωστόσο, η άποψή του ότι συνολικά οι Σλαβομακεδόνες αποτελούσαν και αυτοί αναπόσπαστο μέρος του «σύγχρονου ελληνικού έθνους» απηχεί μάλλον τη δική του φιλελεύθερη θεώρηση της ελληνικής ιστορίας (όρο που χρησιμοποίησε σε άλλο έργο του)[9], παρά τις αντιλήψεις της εποχής που διερεύνησε. Ο πρώτος τόμος εκκινεί με ένα εισαγωγικό κεφάλαιο που περιλαμβάνει τη γεωγραφία της περιοχής, τη διεξοδική διερεύνηση του αριθμού των Σλαβομακεδόνων (όπου απορρίπτονται οι επίσημες ελληνικές στατιστικές που υποβίβαζαν τον αριθμό τους), και τη μεθοδική εξέταση του ζητήματος των ταυτοτήτων τους και των συγκρούσεών τους με τους πρόσφυγες. Στη συνέχεια εξετάζεται η στάση των Βλάχων και των οπλισμένων από τους κατακτητές Ποντίων, η πολιτική των Βουλγάρων και η συγκρότηση ομάδων «κομιταζήδων» καθώς και η εμπλοκή του ΚΚΕ και των Γιουγκοσλάβων με την ίδρυση του «Σλαβομακεδονικού Λαϊκού Απελευθερωτικού Μετώπου» (SNOF)· το βιβλίο ολοκληρώνεται με τις παραμέτρους της «εαμοκρατίας» στα σλαβομακεδονικά χωριά. Ο δεύτερος συνεχίζει την αφήγηση από την «επισφαλή ανακωχή» του 1945 και την επανεμφάνιση των Σλαβομακεδόνων αυτονομιστών με την έναρξη του Εμφυλίου και τη δημιουργία του ΝOF, διαδόχου του SNOF, και παρακολουθεί τις διακυμάνσεις των σχέσεών τους με το ΚΚΕ μέχρι το τέλος του Εμφυλίου, καθώς και τη στάση του ΚΚΕ στο Μακεδονικό στον απόηχο της ρήξης του Τίτο με τον Στάλιν. Το βιβλίο βασίζεται σε μεγάλο εύρος πρωτογενών και δευτερογενών πηγών, κυρίως ελληνικών, χωρίς όμως να λείπουν και σλαβομακεδονικές, ενώ χρησιμοποιήθηκαν επίσης ανέκδοτες μαρτυρίες κατοίκων της περιοχής και εφημερίδες. Σε αντίθεση με τον Κωφό, ο Κολιόπουλος δεν είχε πρόσβαση στο Διπλωματικό Αρχείο του Υπουργείου Εξωτερικών, αλλά χρησιμοποίησε αρχειακό υλικό από το Ιστορικό Αρχείο Μακεδονίας και το ΕΛΙΑ καθώς και βρετανικές πηγές. Το μίγμα των πηγών του έγινε αντικείμενο έντονης κριτικής, καθώς περιείχε σε σημαντικό βαθμό βιβλία με έντονο αντικομμουνιστικό χαρακτήρα («very partisan or unreliable» κατά τον Μαζάουερ).[10] H κριτική αυτή δεν θα πρέπει να μεγαλοποιείται, καθώς τα συγκεκριμένα έργα διαθλάστηκαν από το πρίσμα της επιστημονικής ωριμότητας του Κολιόπουλου και δεν αλλοίωσαν το χαρακτήρα του βιβλίου. Εξάλλου, αρκετά από αυτά, παρά την προέλευσή τους, περιέχουν υλικό που δεν θα πρέπει να παραμερίζεται a priori και χωρίς κριτική βάσανο. Καθώς οι άνεμοι του πολέμου αποσάθρωσαν τον κρατικό μηχανισμό του προπολεμικού ελληνικού κράτους και «πάσα η χώρα εσιδηροφόρει»,[11] το εθνοτικό μωσαϊκό της περιοχής διασπάστηκε από νωρίς. Έτσι, μερίδα των Βλάχων της επαρχίας Γρεβενών εντάχθηκε σε μία ιταλικής επίνευσης «Ρωμαϊκή Λεγεώνα», προσβλέποντας σε ένα «Πριγκιπάτο της Πίνδου». Η εκτίμηση του συγγραφέα ότι οι ιταλόφιλοι Βλάχοι αποτελούσαν μικρή μειοψηφία, με βασικό κίνητρο την αποκόμιση ωφελημάτων παρά την πραγμάτωση ενός (ρουμανικού ή βλαχικού) εθνικού αισθήματος επιβεβαιώνεται και από τον γρήγορο εκφυλισμό της Λεγεώνας, η οποία το θέρος του 1943 είχε μόλις 100 μαχητές. Διαφορετικές δυναμικές αναπτύχθηκαν στην περίπτωση των Ποντίων (τουρκοφώνων αλλά και ελληνοφώνων), οι οποίοι διχάστηκαν: Μεγάλος αριθμός χωριών (κυρίως τουρκοφώνων) εξοπλίστηκε από τους Γερμανούς και τους Ιταλούς, ενώ αρκετοί ελληνόφωνοι εντάχθηκαν στον ΕΛΑΣ. Ο εξοπλισμός των πρώτων δεν οφειλόταν, βέβαια, στην ιδεολογική έλξη του φασισμού αλλά στον αντικομμουνισμό τους, σε συνδυασμό και με τη γεωγραφική θέση των χωριών τους (όσα βρίσκονταν κοντά σε στρατηγικές οδικές αρτηρίες τράβηξαν εντονότερα το γερμανικό ενδιαφέρον) και τις επιθέσεις του ΕΛΑΣ, οι οποίες οδήγησαν τους κατακτητές σε αιματηρά αντίποινα, εξωθώντας έτσι πολλούς Ποντίους να δεχτούν την προστασία τους. Αξιωματικοί του Εθνικού Στρατού κοιτάζουν σλαβόγλωσσα συνθήματα: «Ζήτω ο στρατηγός Μάρκος και ο Δημοκρατικός Στρατός». Πηγή εικόνας: Β. Καρδάσης - Α. Ψαρομηλίγκος (επιμ.), Εμφύλιος πόλεμος. 60 χρόνια από τη λήξη του, το οποίο διανεμήθηκε με την Ελευθεροτυπία στις 29.8.2009. Ευλόγως, το μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου αναφέρεται στον σλαβομακεδονικό πληθυσμό, που κατοικούσε σε συμπαγείς θυλάκους και πλειοψηφούσε στις επαρχίες Καστοριάς και Φλώρινας του τότε ενιαίου νομού Φλώρινας. Ο Κολιόπουλος απορρίπτει τη θέση που υποστήριξε η εθνική σλαβομακεδονική βιβλιογραφία ήδη από την δεκαετία του 1940: Οι άνεμοι της Κατοχής και του Εμφυλίου που σάρωσαν την περιοχή δεν φούσκωσαν τα πανιά ενός ήδη ευδιάκριτου και ισχυρού εθνικού μακεδονικού κινήματος, το οποίο απλά περίμενε ως άλλη ωραία κοιμωμένη το φιλί του Μακεδόνα πρίγκιπα. Η βασική θέση του είναι ότι η κινητήρια δύναμη των εξελίξεων δεν ήταν οι εθνικές προτιμήσεις των σλαβικών κοινοτήτων, ούτε και οι αποκρυσταλλωμένες ιδεολογικές τους απόψεις. Αντιθέτως, ο συγγραφέας δίνει την πρωτοκαθεδρία σε τοπικές δυναμικές και συγκρούσεις, οι οποίες αναπτύχθηκαν σε ένα περιβάλλον γενικευμένης αναταραχής, έλλειψης ενιαίας και ισχυρής κεντρικής εξουσίας, οικονομικής δυσπραγίας και, πρωτίστως, μεγάλης αβεβαιότητας για την τελική έκβαση των πραγμάτων. Επισημαίνει, επίσης, ότι η θρυαλλίδα που πυροδότησε τις εξελίξεις προήλθε από εξωτερικούς παράγοντες. Αυτήν την αντίληψη εικονογραφεί και το απόσπασμα από την Αποκάλυψη του Ιωάννου που προέταξε στο βιβλίο του: «[…] ἤνοιξε τὸ φρέαρ τῆς ἀβύσσου, καὶ ἀνέβη καπνὸς ἐκ τοῦ φρέατος [...] καὶ ἐκ τοῦ καπνοῦ ἐξῆλθον ἀκρίδες εἰς τὴν γῆν, καὶ ἐδόθη αὐταῖς ἐξουσία ὡς ἔχουσιν ἐξουσίαν οἱ σκορπίοι τῆς γῆς». Αυτό το «φρέαρ», επιμένει ο Κολιόπουλος, δεν άνοιξε από τα κάτω. Πράγματι, δύσκολα θα συνέβαιναν οι δραματικές εξελίξεις της περιόδου αυτής χωρίς τη διαλυτική επίδραση του πολέμου και της Κατοχής. Ο Κολιόπουλος παρακολουθεί ενδελεχώς τις μεταπτώσεις και μεταλλαγές των σλαβομακεδονικών κοινοτήτων σε μία εποχή κατά την οποία όσοι είχαν αποξενωθεί από το ελληνικό κράτος εξαιτίας της καταπιεστικής πολιτικής του Μεταξά ή των προπολεμικών συγκρούσεών τους με τους πρόσφυγες για το ζήτημα της γης, αισθάνθηκαν ότι είχε έρθει πλέον η ώρα να διαρρήξουν πλήρως και με ασφάλεια τις σχέσεις τους με την Ελλάδα. Έτσι, ένα μέρος τους στράφηκε αρχικά προς τη Βουλγαρία, εντασσόμενοι σε σώματα «κομιτατζήδων», καθώς η ισχυρότερη δύναμη στους κόλπους όσων Σλαβομακεδόνων είχαν κάποιας μορφής εθνική συνείδηση ήταν η βουλγαροφιλία, και όχι ο μακεδονισμός· αργότερα, όμως, στράφηκαν προς τη Γιουγκοσλαβία, ιδιαίτερα όταν άρχισε να διαφαίνεται ότι έδυε το άστρο της Σόφιας και ανέτειλε αυτό του Βελιγραδίου. Στο πλαίσιο αυτό τα «πρόσωπα του Ιανού»[12] των Σλαβομακεδόνων ενόπλων άλλαζαν ταχύτατα, υπακούοντας όχι τόσο σε ιδεολογικές διακηρύξεις όσο σε πρακτικότερες ανάγκες. Τα «φρονήματα» αυτού του πληθυσμού «λεηλατήθηκαν», τονίζει ο συγγραφέας, από τους Ιταλούς, Γερμανούς και Βουλγάρους κατακτητές, αλλά και από ΚΚΕ και την τιτοϊκή Γιουγκοσλαβία, οδηγώντας τους Σλαβομακεδόνες σε «οβιδιακές μεταμορφώσεις»: Από συνεργάτες των κατακτητών σε «αυτονομιστές», από «βουλγαρόφρονες» σε «Μακεδόνες», και από προνεωτερικούς Ορθόδοξους Χριστιανούς και μέλη της «Χριστιανικής Οικουμένης» του Οικουμενικού Πατριαρχείου σε δρώντες με εθνική συνείδηση. Εκεί που οι σλαβομακεδόνες ιστορικοί βλέπουν αποκρυσταλλωμένες ταυτότητες και σύγκρουση του μακεδονικού εθνικισμού με τον ελληνικό και του κομμουνισμού με τον «μοναρχοφασισμό» ο Κολιόπουλος διακρίνει κυρίως ρευστότητα, όξυνση τοπικών συγκρούσεων, καιροσκοπισμό και ανάγκη για επιβίωση. Η προσχώρηση των Σλαβομακεδόνων στους βουλγαρόφρονες κομιτατζήδες ή στον ΕΛΑΣ, για παράδειγμα, δεν οφειλόταν απλώς σε ιδεολογικές απόψεις, αλλά και στο ποιος ήλεγχε (και μπορούσε να τιμωρήσει) τα χωριά τους, όπως θα μπορούσαν να κάνουν οι κατακτητές για τα πεδινά χωριά κοντά στα αστικά κέντρα και ο ΕΛΑΣ για τα ορεινά. Επιπλέον, παρατήρησε ότι οι ταυτίσεις των Σλαβομακεδόνων με τη μια ή την άλλη πλευρά γίνονταν σε επίπεδο οικογένειας ή πατριάς, αλλά παρέμεναν ευμετάβλητες και επισφαλείς, καθώς πολλές οικογένειες, ακολουθώντας ανάλογη πρακτική γνωστή ήδη από τον Μακεδονικό Αγώνα των αρχών του 20ού αιώνα, διατηρούσαν διαύλους επικοινωνίας τόσο με τους κομμουνιστές αντάρτες όσο και με τους κομιτατζήδες. Ομοίως, η στροφή πολλών Σλαβομακεδόνων στο καθοδηγούμενο από τη Γιουγκοσλαβία SNOF, που δημιουργήθηκε μετά από επαφές του Svetozar Vukmanović (Tempo), στενού συνεργάτη του Τίτο, με την ηγεσία του ΚΚΕ το 1943, δεν ήταν άσχετη και με την ανάγκη αναζήτησης νέας και ασφαλούς στέγης όσων είχαν εκτεθεί παλαιότερα με τη βουλγαρόφιλη δράση τους, ενώ κατά την εποχή του Εμφυλίου πολλοί Σλαβομακεδόνες δεν προσχώρησαν στον Εθνικό ή τον Δημοκρατικό στρατό λόγω ιδεολογικών προτιμήσεων, αλλά διότι «οι περιστάσεις δεν τους επέτρεπαν άλλη οδό».[13] Αν σε αυτό το σημείο ο Κολιόπουλος διαφοροποιείται από την εθνική σλαβομακεδονική θεώρηση, οι απόψεις του για τον ρόλο του ΚΚΕ τον διαφοροποιεί και από την ελληνική «εθνικόφρονα» οπτική. Η μονοδιάστατη παρουσίαση του ΚΚΕ ως προδοτικού κόμματος δεν έχει θέση στο βιβλίο του, ούτε και η παρουσίαση των ελλήνων κομμουνιστών ως τυφλών οργάνων του Τίτο. Ακόμα και για το ζήτημα των ευθυνών για τον Εμφύλιο, δεν διστάζει να μιλήσει για «όψεις μιας πολυεδρικής πραγματικότητας», όπου «κάθε μια από τις δύο παρατάξεις επέλεγε να βλέπει εκείνες που θεωρούσε “αληθινές”».[14] Προσεκτικές είναι και οι απόψεις του για τη σχέση του ΚΚΕ με το SNOF. Ο Κολιόπουλος αναγνωρίζει ότι το ΚΚΕ είχε να αντιμετωπίσει μιαν άκρως δυσχερή πραγματικότητα: Αφενός, είχε απόλυτη ανάγκη να αποσπάσει τους Σλαβομακεδόνες από τους βουλγαρίζοντες και αντικομμουνιστές κομιταζήδες και να τους προσδέσει στους κόλπους του και, αφετέρου, να διατηρήσει τις λεπτές ισορροπίες με τον Τίτο. Το ΚΚΕ προσπαθούσε να ισορροπήσει κυριολεκτικά σε τεντωμένο σκοινί: ενώ αποδοκίμαζε τα «σλαβοσωβινιστικά στοιχεία», όπως έγραφε ο Σιάντος τον Σεπτέμβρη του 1944, και τη μακεδονική προπαγάνδα του SNOF, έπρεπε ταυτόχρονα να διατηρεί «αδελφική σχέση με τις δυνάμεις του Τίτο», όπως επίσης σημείωσε ο Σιάντος.[15] Ωστόσο, κατανόηση δεν σημαίνει και αποδοχή ή δικαίωση από τον Κολιόπουλο της θέσης αυτής, καθώς, κατά την εκτίμησή του, το ΚΚΕ έβλεπε το Μακεδονικό μέσω μιας «διεθνιστικής» οπτικής και θεωρούσε ότι «η επιτυχία αυτού του αγώνος άξιζε κάθε θυσία ακόμα και υποχωρήσεις για το Μακεδονικό».[16] Ωστόσο, εκτιμούσε ότι οι υποχωρήσεις αυτές ήταν ζήτημα τακτικής, καθώς «η ηγεσία του ΕΛΑΣ δεν αποδέχθηκε ποτέ επίσημα» τις γιουγκοσλαβικές θέσεις.[17] Η Λεηλασία φρονημάτων είναι μια από τις πλέον συστηματικές, νηφάλιες και προσεκτικές απόπειρες ανάλυσης των εξελίξεων στη Δυτική Μακεδονία και παραμένει έργο αναφοράς· δεν αποσκοπούσε στην παρουσίαση μιας συνολικής εικόνας του Μακεδονικού «εκ των άνω» μέσω της πολιτικής ιστορίας και της συστηματικής διερεύνησης του βαλκανικού πλαισίου του και του ρόλου των Μεγάλων Δυνάμεων. Δεν επεδίωξε, επίσης, τη θεωρητική επεξεργασία του ζητήματος των ταυτοτήτων και της συγκρότησης της εθνικής συνείδησης. Ο λόγος δεν ήταν η αδυναμία του να διαπραγματευτεί τα θέματα αυτά (είχε άλλωστε θητεύσει επιτυχώς στην πολιτική ιστορία με την προγενέστερη μελέτη του για τις αγγλο-ελληνικές σχέσεις) ούτε το ότι αισθανόταν τον αέρα αραιό στη σφαίρα της θεωρίας, αλλά η ιστοριογραφική του προσέγγιση η οποία είχε άλλες προτεραιότητες. Όπως έχει ορθώς επισημανθεί, η οπτική του βιβλίου είναι «history from the bottom up»[18], κάτι που επίσης το διαφοροποιεί από την προγενέστερη βιβλιογραφία και είναι μία από τις βασικότερες αρετές του. Η προσοχή του δεν στράφηκε μονοσήμαντα στις πολιτικές πτυχές του Μακεδονικού (παρότι αυτές δεν απουσιάζουν) αλλά στο ανθρώπινο υφάδι των ιστορικών εξελίξεων και στην κατανόηση ενός κόσμου, ο οποίος ήταν «συντηρητικός, οπισθοδρομικός, φτωχός και άξεστος, που ζούσε όχι πολύ διαφορετικά από τα ζώα του και που συχνά μοιράζονταν με αυτά τη στέγη του», σε μια εποχή που κυριαρχούσε «ο φόβος: των ληστών, των λύκων, των ξένων, των νεκρών και του σκότους».[19] Οι παρατηρήσεις του για την οικονομική και κοινωνική βάση των τοπικών κοινοτήτων συνάδουν με τη στόχευση αυτή, την οποία σε αρκετές περιπτώσεις εικονογραφεί και με τη σκιαγράφηση της πορείας διαφόρων πρωταγωνιστών του μακεδονικού δράματος, είτε αυτοί ήταν Πόντιοι οπλισμένοι από τους κατακτητές, Βλάχοι «λεγεωνάριοι», ή Σλαβομακεδόνες αυτονομιστές. Μια ανάλογη προσέγγιση είχε ήδη εμφανιστεί στο βιβλίο του για τη ληστεία, από το οποίο αναδυόταν η φωνή τόσο των ληστών όσο και των διωκτών τους. Αν και η φωνή τους ακούγεται ευκρινέστερα από αυτήν των πρωταγωνιστών της δεκαετίας του 1940, λόγω και του είδους των πηγών που χρησιμοποίησε στους Ληστές, η «κάτωθεν» θεώρηση που προσφέρει η Λεηλασία φρονημάτων παραμένει αδιαμφισβήτητο προτέρημα, το οποίο ενισχύεται περαιτέρω και από τη γλαφυρότητα του λόγου του. Στο πλαίσιο αυτής της οπτικής, ο Κολιόπουλος εξέτασε τη δράση των ανθρώπων μιας πολυεθνοτικής περιοχής (την οποία και αποκαλεί «ασυνήθιστα “βαλκανικό” κομμάτι των Βαλκανίων»[20]) και τους τρόπους με τους οποίους αγρότες, κτηνοτρόφοι και ένοπλοι κάθε προέλευσης προσπάθησαν να διαχειριστούν τις επώδυνες αλλαγές που εισέβαλαν απρόσκλητα στη ζωή τους, βασιζόμενος στην ανάλυση των τοπικών και διαρκώς μεταβαλλόμενων ιστορικών συνθηκών και όχι στους ιδεολογικούς αναχρονισμούς των μεταγενέστερων. Εκτός από το έργο του, ο Κολιόπουλος συνέβαλε στη μελέτη της νεότερης ιστορίας της Μακεδονίας και με την επίβλεψη μεγάλου αριθμού διδακτορικών και μεταπτυχιακών διατριβών. Στους φοιτητές του προσπάθησε να μεταλαμπαδεύσει όχι τις απόψεις του, αλλά τις επιστημονικές του ποιότητες και το ακαδημαϊκό του ήθος, αφήνοντας και στο πεδίο αυτό μια σημαντική παρακαταθήκη. [1] Γιάννης Κολιόπουλος, Ληστές: Η Κεντρική Ελλάδα στα μέσα του 19ου αιώνα (Ερμής, Αθήνα 1979), Πρόλογος. [2] Θάνος Βερέμης - Γιάννης Σ. Κολιόπουλος, Ελλάς: Η σύγχρονη συνέχεια (Καστανιώτης, Αθήνα 2006), 11-12. [3] Η αναφορά στις παιδικές του αναμνήσεις και το σχετικό παράθεμα στον Α΄ τόμο, xx. [4] Ευάγγελος Κωφός, «Η βαλκανική διάσταση του Μακεδονικού Ζητήματος στα χρόνια της Κατοχής και της Αντίστασης» στο Χ. Φλάισερ - Ν. Σβορώνος (επιμ.), Η Ελλάδα 1936-1944: Δικτατορία, Κατοχή, Αντίσταση (Μορφωτικό Ινστιτούτο ΑΤΕ, Αθήνα 1989), 418-471· Evangelos Kofos, The Impact of the Macedonian Question on Civil Conflict in Greece 1943-1949 (Hellenic Foundation for Defense and Foreign Policy, Αθήνα 1989). [5] Βασίλης Κ. Γούναρης, «Γιάννης Σ. Κολιόπουλος: Ιστορικές αναζητήσεις 35 χρόνων», στο ιδίου (επιμ.), Έθνος, κράτος και πολιτική. Μελέτες νεοελληνικής ιστορίας αφιερωμένες στον Γιάννη Δ. Κολιόπουλο (Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη 2009), 19-20. [6] Λεηλασία φρονημάτων, τ. Α΄, xxii - xxiii. [7] Λεηλασία φρονημάτων, τ. Β΄, xv. [8] Plundered Loyalties, xxviii. [9] Η σύγχρονη συνέχεια, ό.π., 578. [10] Mark Mazower, “Historians at War: Greece, 1940-1950”, The Historical Journal, 38/2, (Ιούν. 1995), 502. [11] Λεηλασία φρονημάτων, τ. Α΄, 59. [12] Στο ίδιο, 123. [13] Στο ίδιο, 210-211. [14] Λεηλασία φρονημάτων, τ. Β΄, 255-256. [15] Λεηλασία φρονημάτων, τ. Α΄, 148. [16] Στο ίδιο, 150. [17] Στο ίδιο, 136. [18] Βλ. τη βιβλιοκρισία της αγγλικής έκδοσης από τον John O. Iatrides, The Journal of Military History, 64/3, (Ιούλ. 2000), 895. [19] Λεηλασία φρονημάτων, τ. Β΄, 39. [20] Λεηλασία φρονημάτων, τ. Α΄, 209.

Ο Κολιόπουλος και το Μακεδονικό Ζήτημα

Σύνδεση