Πόλεμοι Μνήμης στη Λετονία

ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS H Ρίγα, με το καλοδιατηρημένο μεσαιωνικό της κέντρο και τη συνοικία αρ νουβό, έχει προ πολλού χαρακτηριστεί Μαργαριτάρι της Βαλτικής. Τριάντα χρόνια μετά την αποκατάσταση της Δημοκρατίας της Λετονίας, η πρωτεύουσα είναι επίσης διάσπαρτη με αρχιτεκτονικά έργα και γλυπτά, κατάλοιπα της «σοβιετικής εποχής» –της περιόδου κατοχής από το 1944 ως το 1991–, τα οποία καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα αισθητικής, από τις μονότονα παραταγμένες γκρίζες πενταόροφες πολυκατοικίες, με τις οποίες η Μόσχα γέμισε τις χώρες της Βαλτικής, ως τη Λετονική Ακαδημία Επιστημών. Αυτό το επιβλητικό οικοδόμημα που κατασκευάστηκε κατά το διάστημα 1951-1961, γνωστό στους ντόπιους ως «τούρτα του Στάλιν», προοριζόταν αρχικά ως δώρο γενεθλίων του δικτάτορα, ο οποίος απεβίωσε το 1953. Παλαιότερα, το κτίριο, που διατηρεί τον αρχικό του διάκοσμο από σφυροδρέπανα, θεωρείτο από τους Λετονούς τερατούργημα, αλλά και μια δυσάρεστη υπενθύμιση του Στάλιν, ο οποίος συνέτριψε τη σύντομη Δημοκρατία της Λετονίας το 1940 και επέβαλε εκ νέου τη σοβιετική κυριαρχία στη χώρα το 1944, μετά από τρία και πλέον χρόνια ναζιστικής κατοχής. Αυτό όμως δεν φαίνεται πια να τους απασχολεί. Το μπαλκόνι του 17ου ορόφου προσφέρει πανοραμική θέα στην πόλη, ιδιαίτερα δημοφιλή στους τουρίστες, από τους οποίους εξαρτάται η οικονομία της Ρίγας. Ωστόσο, η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία στις 24 Φεβρουαρίου έφερε στο προσκήνιο άλλα αρχιτεκτονικά κληροδοτήματα της σοβιετικής κατοχής για εντελώς διαφορετικούς λόγους. Σήμερα, το πιο αμφιλεγόμενο είναι το Μνημείο των Απελευθερωτών της Σοβιετικής Λετονίας και της Ρίγας από τους Γερμανούς Ναζί Κατακτητές που κατασκευάστηκε το 1985, στο λυκόφως της σοβιετικής αυτοκρατορίας, με την ευκαιρία της 40ής επετείου της νίκης του Κόκκινου Στρατού επί της Γερμανίας. Γνωστό επίσης ως Μνημείο του Πάρκου της Νίκης, αποτελείται από έναν πανύψηλο οβελίσκο και δύο συμπλέγματα γλυπτών, ένα από τα οποία είναι μια εξιδανικευμένη απεικόνιση τριών Σοβιετικών στρατιωτών. Με ύψος 79 μέτρα, είναι ένα από τα μεγαλύτερα μνημεία πεσόντων που έφτιαξαν οι Σοβιετικοί εκτός Ρωσίας και σχεδόν διπλάσιο από το αγέρωχο Μνημείο της Ελευθερίας στη Ρίγα, γνωστό ως Μίλντα, το οποίο κατασκευάστηκε το 1935 προς τιμήν των Λετονών που έχασαν τη ζωή τους στον πόλεμο της ανεξαρτησίας μεταξύ 1918 και 1920, μετά από έναν και πλέον αιώνα ρωσικής κυριαρχίας.[1] Το Μνημείο του Πάρκου της Νίκης βρίσκεται σ’ ένα μεγάλο πάρκο στην άλλη πλευρά του ποταμού Νταουγκάβα από αυτή που βρίσκεται η Μίλντα. Για πολλά χρόνια οι Λετονοί το απεχθάνονταν ως σύμβολο της ρωσικής κυριαρχίας. Το 1997 η υπερεθνικιστική οργάνωση Pērkonkrusts επιχείρησε να το ανατινάξει με αυτοσχέδια εκρηκτικά, τα οποία όμως εξερράγησαν πρόωρα, προκαλώντας μόνον επιφανειακές ζημιές. Δύο από τους δράστες σκοτώθηκαν κατά την έκρηξη. Οι υπόλοιποι συνελήφθησαν, δικάστηκαν και φυλακίστηκαν, όπως προέβλεπε η συμφωνία που είχε συνάψει η λετονική κυβέρνηση με τη Ρωσία το 1994 για την προστασία, συντήρηση και φροντίδα των μνημείων και των στρατιωτικών τάφων της κάθε πλευράς, μετά την οποία το Κρεμλίνο, καθυστερημένα και απρόθυμα, απέσυρε τις εναπομείνασες στρατιωτικές δυνάμεις του από τη Βαλτική. Ανάμεσα σε άλλα, η συμφωνία απαιτούσε επίσης από τη λετονική κυβέρνηση να συνεχίσει να πληρώνει τις συντάξεις των 22.000 (σήμερα 11.000) συνταξιούχων του ρωσικού στρατού, που επέλεξαν να μείνουν στη Λετονία. Μέχρι πρόσφατα, οι διαφωνίες σχετικά με το Μνημείο του Πάρκου της Νίκης έδειχναν να καταλαγιάζουν καθώς οι εντάσεις ανάμεσα στην εθνική λετονική πλειονότητα και τη ρωσόφωνη μειονότητα –σχεδόν ένα τέταρτο των 1,9 εκατομμυρίων κατοίκων της χώρας– εκτονώνονταν. Με τον καιρό, το μνημείο έγινε επίσης ο τόπος όπου η ρωσική μειονότητα γιόρταζε κάθε χρόνο στις 9 Μαΐου την «Ημέρα της Νίκης» με ταραχώδεις εκδηλώσεις. Η κυβέρνηση δεν χαιρόταν διόλου με τις εκδηλώσεις αυτές αλλά προτιμούσε να μην παρεμβαίνει. Αυτά ίσχυαν ως τις 24 Φεβρουαρίου. Μετά τη ρωσική εισβολή, το μνημείο έγινε αφορμή να ξαναφουντώσει η διαμάχη για την ιστορική μνήμη της Λετονίας, και η λετονική κυβέρνηση σκοπεύει να το κατεδαφίσει. Στις 26 Μαΐου, μετά από μια έντονη συζήτηση, η Σάιμα, η λετονική βουλή, ψήφισε με συντριπτική πλειοψηφία έναν νέο σαρωτικό νόμο με τίτλο «Περί Απαγόρευσης της Δημόσιας Έκθεσης Έργων που Υμνούν το Σοβιετικό και το Ναζιστικό Καθεστώς, και Αποκαθήλωσής τους στην Επικράτεια της Δημοκρατίας της Λετονίας», ο οποίος εγκρίθηκε τυπικά στις 16 Ιουνίου. Καταψήφισαν μόνο 17 μέλη της Αρμονίας –του κόμματος που εκπροσωπεί τη ρωσική μειονότητα συγκεντρώνοντας ένα σημαντικό, αν και μειούμενο, ποσοστό υποστήριξης–, καθώς και δύο ανεξάρτητα μέλη.[2] Η ψήφιση του συγκεκριμένου νόμου ήταν η κορύφωση μιας χαοτικής αλληλουχίας γεγονότων που ξεκίνησαν με την ακύρωση του φετινού εορτασμού της 9ης Μαΐου από την κυβέρνηση, ή μάλλον με την ατυχή διαχείριση από την αστυνομία της διαμαρτυρίας που πραγματοποιήθηκε στις 10 Μαΐου. Όταν τα εκατοντάδες λουλούδια που επετράπη στους Ρώσους να αφήσουν στη βάση του οβελίσκου απομακρύνθηκαν με μπουλντόζα, ακολούθησε μια διαδήλωση τριακοσίων δυσαρεστημένων ρωσόφιλων πολιτών, οι οποίοι ήρθαν επίσης αντιμέτωποι με ομάδα υποστηρικτών της Ουκρανίας ντυμένων στα κίτρινα και μπλε. Ο τρόπος με τον οποίον η αστυνομία της Ρίγας χειρίστηκε το γεγονός έτυχε ευρύτατης κριτικής, ιδιαίτερα από το συντηρητικό κόμμα της Εθνικής Συμμαχίας –ένα από τα τέσσερα κόμματα του κεντροδεξιού κυβερνητικού συνασπισμού–, και η υπουργός Εσωτερικών, Μαρίγια Γκολούμπεβα, αναγκάστηκε να παραιτηθεί. Άποψη προπαγανδιστικών αγαλμάτων Κόκκινων Λετονών Τυφεκιοφόρων, στη Ρίγα, στο κέντρο της ομώνυμης πλατείας και δίπλα στο μουσείο το οποίο κτίστηκε προς τιμήν τους το 1971 στην 100ή επέτειο από τη γέννηση του Λένιν, αλλά το 1993 μετατράπηκε σε Μουσείο Κατοχής της Λετονίας. © De Agostini/ Getty Images/ Ideal Image Ως τότε, η επιθυμία να κατεδαφιστεί το μνημείο, που είχε αρχίσει να εντείνεται μετά τις 24 Φεβρουαρίου, αφορούσε πλέον όλα τα περίπου 300 μνημεία της σοβιετικής εποχής που υπήρχαν στη χώρα, παρά την αρχική δέσμευση της Ρίγας για την προστασία τους σύμφωνα με τη διμερή συμφωνία του 1994. Στις 12 Μαΐου, η Σάιμα, εξοργισμένη, ψήφισε αναστολή της συμφωνίας «ώσπου η Ρωσία να πάψει να παραβιάζει το διεθνές δίκαιο στην Ουκρανία, συμπεριλαμβανομένης της απομάκρυνσης των στρατιωτικών της δυνάμεων από τα ουκρανικά εδάφη και της πλήρους αποκατάστασης της εδαφικής ακεραιότητας και κυριαρχίας της Ουκρανίας». Ο Ρίχαρντς Κολς, πρόεδρος της Επιτροπής Εξωτερικών Υποθέσεων της Σάιμα και επικεφαλής της συγκεκριμένης νομοθετικής διαδικασίας, ένας άνθρωπος που δεν μασάει τα λόγια του, μου εξήγησε το σκεπτικό της απόφασης. «Το Μνημείο της Νίκης, όπως ονομάζεται, είναι ο τόπος διεξαγωγής των εορτασμών της 9ης Μαΐου, “Ημέρας της Νίκης”, από τις αρχές της δεκαετίας του 2000, όταν ανέβηκε στην εξουσία ο Πούτιν», μου είπε στο λιτό γραφείο του απέναντι από το κτίριο όπου στεγάζεται η Σάιμα στο ιστορικό κέντρο της πόλης, ένα κτίριο σαν οχυρό, που κατασκευάστηκε στα μέσα του 19ου αιώνα. Με τα χρόνια, το μνημείο απέκτησε καταλυτικό ρόλο στην έκφραση της σοβιετικής νοσταλγίας γι’ αυτό το μικρό κομμάτι της κοινωνίας που ζει υπό την επήρεια των ρωσικών ΜΜΕ, ενώ για τους περισσότερους από εμάς είναι μια υπενθύμιση της σοβιετικής κατοχής και σύμβολο της ιδεολογίας του «Ρωσικού Κόσμου» που προωθεί το Κρεμλίνο στο εξωτερικό. Το Κρεμλίνο εξακολουθεί να χρησιμοποιεί το Πάρκο της Νίκης «για να συσπειρώνει τους “Ρώσους υπηκόους” του σύμφωνα με τη δική του διαστρεβλωμένη θεώρηση της ιστορίας, και να ρίχνει το ηθικό του λετονικού πληθυσμού, ο οποίος έχει δεχτεί να εορτάζεται η “Ημέρα της Νίκης” στις 9 Μαΐου» είπε ο Κολς. «Η Λετονία», εξήγησε, δεν έχει επίσημη αργία –βασικά, δεν έχει τίποτα να εορτάσει– αναφορικά με τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Τώρα που η διεθνής πραγματικότητα αλλάζει, έχουμε την ευκαιρία να εκφράσουμε πώς πραγματικά νιώθουμε απέναντι σ’ αυτό το μνημείο, που έχει φτάσει να συμβολίζει ένα καθεστώς διάδοχο του σοβιετικού, ένα καθεστώς που σήμερα στην Ουκρανία διαπράττει εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας. Έχουμε την ευκαιρία ν’ αφαιρέσουμε αυτό το «αγκάθι». Η Σέλμα Λέβρεντσε, μια νεαρή προοδευτική ακτιβίστρια και πρώην συνεργάτις βουλευτή, η οποία συμμετείχε στην αντιδιαδήλωση υπέρ της Ουκρανίας στο Πάρκο της Νίκης στις 10 Μαΐου, συμφωνεί. Μέχρι πρόσφατα, είπε, «ήμουν εντελώς αντίθετη στην απομάκρυνση του σοβιετικού μνημείου, παρ’ όλο που οι ετήσιες εκδηλώσεις εκεί εξελίσσονταν σε μια όλο και πιο μιλιταριστική φιέστα του πουτινισμού, όπως ήταν και πολλοί, αν όχι όλοι οι άνθρωποι της δικής μου κοινωνικής φούσκας. Οι Λετονοί, ειδικά οι νεαροί Λετονοί, αναφέρονται συχνά στο γεγονός ότι ανήκουν σε μία από τις δύο εθνικές «φούσκες». Μέχρι πρόσφατα, έχοντας συνεργαστεί με φοιτητές και των δύο πλευρών, είχα την εντύπωση ότι οι διαφορές που τους χώριζαν αμβλύνονταν. Όχι πια. «Πολλά πράγματα άλλαξαν ριζικά μετά τις 24 Φεβρουαρίου», είπε η Λέβρεντσε.[3] «Δεν έχει καμία αξία ή όφελος για τη λετονική κοινωνία», πρόσθεσε η Λέβρεντσε, η οποία πριν από λίγο καιρό ανακοίνωσε την υποψηφιότητά της για τη Σάιμα στις επερχόμενες εκλογές του φθινοπώρου. «Προφανώς, η απομάκρυνση του μνημείου δεν θα λύσει τα βαθύτερα ζητήματα της διαιρεμένης κοινωνίας μας. Είναι όμως μια ευκαιρία να γυρίσουμε σελίδα». Γι’ αυτόν τον λόγο πήγε στις 10 Μαΐου ν’ αντιπαραταχθεί στους φιλορώσους διαδηλωτές, αλλά και για να δείξει την υποστήριξή της στην Ουκρανία. Η μάχη της Ουκρανίας είναι και μάχη της Λετονίας, επεσήμανε. Η αντίδραση της ρωσικής πρεσβείας στη Ρίγα, που από τις 25 Φεβρουαρίου, την επομένη της εισβολής, βρίσκεται σε κατάσταση ημι-πολιορκίας από ένα πλήθος αγανακτισμένων Λετονών, ήταν, όπως αναμενόταν, καυστική. «Είμαστε εξοργισμένοι με την απόφαση της λετονικής Σάιμα ν’ αναστείλει μονομερώς το Άρθρο 13 της Διακυβερνητικής Ρωσο-Λετονικής Συμφωνίας της 30ής Απριλίου, 1994» δήλωσε η πρεσβεία. Η κατάσταση αυτή αποκαλύπτει σε όλη την υπεύθυνη διεθνή κοινότητα το πραγματικό πρόσωπο της λετονικής πολιτικής ελίτ: κυνισμός, δύο μέτρα και δύο σταθμά, πλήρης απόρριψη των πολιτισμένων μεθόδων ρύθμισης διακρατικών ζητημάτων και θρασύτατη περιφρόνηση των θεμελιωδών αρχών του διεθνούς δικαίου. Όπως είναι ευνόητο, πολλοί μειδίασαν όταν οι βουλευτές διάβασαν αυτή την τελευταία φράση. Ωστόσο, δύσκολα θα διαφωνούσε κανείς με την επόμενη: «H Λετονία θα δυσκολευτεί πολύ να ξεκαθαρίσει τους λογαριασμούς της με το ιστορικό της παρελθόν». Από την άλλη μεριά, οι ρωσόφωνοι Λετονοί που έχουν θυμώσει με την προοπτική της κατεδάφισης του μνημείου, δεν είναι όλοι υποστηρικτές του Πούτιν και της εισβολής του στην Ουκρανία. Ορισμένοι, συμπεριλαμβανομένων αρκετών γνωστών μου, εξακολουθούν να θεωρούν ότι το Πάρκο της Νίκης είναι αυτό που ήταν –ή υποτίθεται πώς ήταν– αρχικά: ένας τόπος μνήμης αφιερωμένος στη νίκη της ΕΣΣΔ επί της Γερμανίας, έστω κι αν τη νίκη ακολούθησε ένα δρακόντειο σοβιετικό καθεστώς. Μία από αυτούς είναι η Κέρστι Ίλβες, Ρωσολετονή ηθοποιός που ζει στο Παρίσι. Η Ίλβες λέει ότι αυτή και η οικογένειά της τιμούν το Πάρκο της Νίκης «ως ένα μνημείο στους στρατιώτες πoυ απελευθέρωσαν τη Λετονία από τον φασισμό. Σε κάθε οικογένεια –σίγουρα στις οικογένειες που γνωρίζω εγώ– υπάρχει κάποιος παππούς ή θείος που πολέμησε τους ναζί. Γι’ αυτό είναι τόσο σημαντικό για μας». Και προσθέτει, όχι λόγω αυτών που συμβαίνουν τώρα στην Ουκρανία, παρά τους αμετανόητους διαδηλωτές υπέρ του Πούτιν και κατά της Ουκρανίας, που συγκεντρώθηκαν στις 10 Μαΐου. Ο Άρτουρς Κρισιάνις Κάρινς, ο Λετονός πρωθυπουργός, γεννημένος στην Αμερική, δεν ανησυχεί για την κλίκα υπέρ του Πούτιν που έχει αναδυθεί από τον ρωσικό πληθυσμό της Λετονίας. Είναι μια «μειονότητα της μειονότητας» είπε σε μια ραδιοφωνική συνέντευξη στις 19 Μαΐου, μια εβδομάδα μετά τα επεισόδια στο Πάρκο της Νίκης. Ως απόδειξη, ανέφερε μια πρόσφατη έρευνα της έγκριτης λετονικής εταιρείας δημοσκοπήσων SKDS, σύμφωνα με την οποία, μετά την έναρξη του πολέμου ο αριθμός των υποστηρικτών του Πούτιν μειώθηκε από το 20% στο 13%. «Αυτό μεταφράζεται σε περίπου 5% του πληθυσμού της χώρας μας» επεσήμανε ο Κάρινς, σημειώνοντας ότι ακόμα και στις περισσότερες χώρες της Δύσης υπάρχει συνήθως ένα εξίσου μικρό ποσοστό του πληθυσμού που είναι δυσαρεστημένο με την κυβέρνηση.[4] «Μπορούμε να ζήσουμε μ’ αυτό». Συνεχίζοντας, ο Κάρινς απαρίθμησε τις ενέργειες της κυβέρνησης για την ενίσχυση τόσο της στρατιωτικής άμυνας της χώρας, σε συνεργασία με τους νατοϊκούς συμμάχους, όσο και της πολιτιστικής της άμυνας, με την επίσπευση των διαδικασιών για την αφαίρεση της ρωσικής γλώσσας από το εκπαιδευτικό σύστημα, «έτσι ώστε όλα τα σχολεία μας να διδάσκουν την επίσημη γλώσσα του κράτους».[5] Μην ανησυχείτε για τους τρελούς που συγκεντρώθηκαν στο Πάρκο της Νίκης στις 10 Μαΐου, είπε. Ούτε για τη Ρωσία ν’ ανησυχείτε. Ωστόσο, δίκαια ή άδικα, πολλοί Λετονοί όντως ανησυχούν για τη Ρωσία, καθώς και για το μέλλον της χώρας τους. Ακούγεται ότι άνθρωποι μεγαλύτερης ηλικίας, ειδικά άνθρωποι που έχουν μνήμες από τις φριχτές σοβιετικές απελάσεις στα τέλη της δεκαετίας του 1940, έφτιαξαν τις βαλίτσες τους τον Φεβρουάριο και τον Μάρτιο ώστε να είναι έτοιμοι σε περίπτωση που επέστρεφαν οι Ρώσοι. Είναι βέβαια μια μειοψηφία. Υπάρχουν όμως πολύ περισσότεροι Λετονοί, και από τις δύο ομάδες του πληθυσμού, που ανησυχούν για το αν το ευάλωτο λετονικό κράτος θ’ αντέξει τους κραδασμούς του πολέμου στην Ουκρανία. Η τελευταία εβδομάδα του Μαΐου ήταν έντονη και επεισοδιακή, καθώς η σκιά του πολέμου διαγραφόταν όλο και πιο απειλητική. Στις 26 Μαΐου ο πρόεδρος της Ουκρανίας Βολοντίμιρ Ζελένσκι απευθύνθηκε στη λετονική βουλή από το Κίεβο. Ευχαρίστησε τη Λετονία για τη μεγάλη στρατιωτική και ανθρωπιστική βοήθεια που πρόσφερε στη χώρα του, συμπεριλαμβανομένης της υποδοχής, στέγασης και πρόσβασης στην εκπαίδευση που παρείχε σε πάνω από 30.000 Ουκρανούς πρόσφυγες, νούμερο διόλου αμελητέο για ένα οικονομικά πιεσμένο έθνος με πληθυσμό μικρότερο των 2 εκατομμυρίων. Επίσης συνέδεσε ρητά τη μοίρα της Ουκρανίας με της Λετονίας. «Αγαπητέ λαέ της Λετονίας!», ξεκίνησε δυναμικά. Οι γονείς μας ήλπιζαν ότι η γενιά μας δεν θα γνώριζε πολέμους. Ότι εσείς κι εγώ δεν θα απειλούμασταν απ’ αυτά που αναγκάστηκαν να υποστούν οι προηγούμενες γενιές. Καταπίεση, καταστολή, απέλαση. … Έχουμε όλα όσα χρειαζόμαστε για να εξαλείψουμε αυτές τις απειλές. Και είμαι σίγουρος ότι θα το καταφέρουμε. Μαζί. Και με οδηγό τις αξίες μας. Paldies, Latvija! [Ευχαριστούμε, Λετονία!] Δόξα στην Ουκρανία! Ακούγοντας την παθιασμένη ομιλία του Ζελένσκι, οι βουλευτές, εμφανώς συγκινημένοι, σηκώθηκαν όρθιοι και βάλθηκαν να χειροκροτούν, αν και κάποιοι πρόσεξαν ότι οι εκπρόσωποι της Αρμονίας χειροκροτούσαν κάπως πιο χλιαρά από τους συναδέλφους τους. Τέσσερις μέρες αργότερα, στις 30 Μαΐου, πραγματοποιήθηκαν τα εγκαίνια επαναλειτουργίας του Μουσείου Κατοχής της Λετονίας. Το μουσείο, που ιδρύθηκε το 1993 για να παρουσιάσει τα όσα συνέβησαν στη Λετονία από το 1940 ως το 1991, συμπεριλαμβανομένων των εγκλημάτων που διαπράχθηκαν υπό το ναζιστικό και το σοβιετικό καθεστώς (με μεγάλη έμφαση στο δεύτερο), καθώς και τη δύσκολη διαδρομή προς την αποκατάσταση της ανεξαρτησίας το 1991, στεγάζεται σ’ ένα ογκώδες τετραγωνισμένο κτίριο με πολυτάραχη ιστορία. Κατασκευάστηκε το 1971 για την 100ή επέτειο από τη γέννηση του Λένιν και ήταν αρχικά μουσείο αφιερωμένο στους Κόκκινους Λετονούς Τυφεκιοφόρους, τα λετονικά σοβιετικά στρατεύματα που πολέμησαν στον Ρωσικό Εμφύλιο. Όλα τα κράτη της Βαλτικής διαθέτουν μουσείο κατοχής, και της Λετονίας ήταν αναμφίβολα το λιγότερο εντυπωσιακό. Όταν το περιηγήθηκα την πρώτη φορά που επισκέφθηκα τη Ρίγα, το 2002, θυμάμαι ότι εξεπλάγην από τον ερασιτεχνικό, προπαγανδιστικό χαρακτήρα του. Η επαναλειτουργία του μουσείου, που κατά τη μακρόχρονη και αμφιλεγόμενη ανακαίνισή του, κόστους 10 εκατ. ευρώ, στεγάστηκε στην πρώην πρεσβεία των ΗΠΑ, θα ήταν ούτως ή άλλως ένα γεγονός συναισθηματικά φορτισμένο. Ο πόλεμος στην Ουκρανία και η διαμάχη για το Πάρκο της Νίκης το έκαναν ακόμα περισσότερο. Ο Λετονός πρόεδρος Έγκιλς Λέβιτς, ένας πράος νομικός και δικηγόρος 66 ετών, που υπήρξε επί μακρόν δικαστής στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, ακόμα δεν έχει καταφέρει να σαγηνεύσει τον λετονικό λαό όπως η εκπληκτική, προσφιλέστατη προκάτοχός του Βάιρα Βίκε Φρέιμπεργκα, που διετέλεσε πρόεδρος από το 1999 ως το 2007 και συνέβαλε στην ένταξη της Λετονίας τόσο στην ΕΕ όσο και στο ΝΑΤΟ. Όμως ο λόγος που εκφώνησε εμφανώς συγκινημένος, σε μια αίθουσα όπου δεν έπεφτε καρφίτσα, ξεσήκωσε το ακροατήριο. «Κυρίες και κύριοι!», ξεκίνησε ο Λέβιτς. Η βίαιη εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία ανακάλεσε στην εθνική μας μνήμη τη σοβιετική εισβολή στη Λετονία το 1940. Τα εγκλήματα που διαπράττει σήμερα ο ρωσικός στρατός στην Ουκρανία μάς φέρνουν στο μυαλό τις βάρβαρες δολοφονίες Λετονών πολιτών κατά την [σοβιετική] κατοχή. Στη συνέχεια ο πρόεδρος μίλησε για το πόσο σημαντική είναι η προσπάθεια του ανακαινισμένου μουσείου «να ερμηνεύσει την τραγική μοίρα του λετονικού κράτους», περιγράφοντας τη διαδοχική κατοχή από τους ναζί και τους σοβιετικούς, την παράνομη στρατολόγηση Λετονών στους στρατούς κατοχής και το αλησμόνητο αντιστασιακό κίνημα κατά τη σοβιετική κατοχή, γνωστό ως Αδέλφια του Δάσους. Ο Λέβιτς δεν αναφέρθηκε ευθέως στο Μνημείο του Πάρκου της Νίκης αλλά έκανε σαφείς υπαινιγμούς, απορρίπτοντας τόσο τη δυτική ερμηνεία της απελευθέρωσης της Λετονίας, όσο και αυτήν που χρησιμοποιούν ο Πούτιν και τα ρωσικά ΜΜΕ για να αιτιολογήσουν τη ρωσική επιθετικότητα στην Ουκρανία, και, τουλάχιστον έμμεσα, για να δικαιολογήσουν μια πιθανή μελλοντική κίνηση κατά των κρατών της Βαλτικής. «Ο χώρος της ευρωπαϊκής μνήμης εξακολουθεί να καταλαμβάνεται από διαφορετικές ερμηνείες για τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο» δήλωσε ο Λέβιτς. Στη Δύση, το αφήγημα για τη νίκη των συμμάχων επί του ναζισμού ως του μοναδικού κακού κυριαρχεί εδώ και χρόνια. Η Ρωσία, από την άλλη μεριά, ειδικά υπό τον Πούτιν, εδραίωσε την ταυτότητά της στη νίκη της κατά τον επονομαζόμενο Μεγάλο Πατριωτικό Πόλεμο, αυτοπροβαλλόμενη ως απελευθερώτρια του κόσμου. Καμία απ’ αυτές τις ερμηνείες δεν συνάδει με την πραγματικότητα της Λετονίας. Η Λετονία δεν απελευθερώθηκε από τη Δύση, αλλά την ανακατέλαβε η Σοβιετική Ρωσία το 1945. Μετά την ομιλία του περιηγήθηκα στο μουσείο. Η καινούργια έκθεση, σ’ έναν χώρο είναι γεμάτη από συναρπαστικά, προσεκτικά επεξεργασμένα βίντεο και αναρίθμητες, δημιουργικά στημένες φωτογραφίες με τα επεξηγηματικά τους κείμενα. Είναι πιο ανεπιτήδευτη από την προηγούμενη, επιτρέποντας τόσο στα θύματα όσο και στους επιζήσαντες και των δύο περιόδων κατοχής να μιλήσουν για τη φρίκη που βίωσαν, για τα όσα υπέστησαν ή είδαν με τα μάτια τους. Στο τμήμα για τη σοβιετική κατοχή, το βλέμμα μου έπεσε σ’ ένα έκθεμα που έδειχνε πώς οι Σοβιετικοί προσπάθησαν να σβήσουν τις μνήμες της πρώτης Λετονικής Δημοκρατίας καταστρέφοντας ή κατεδαφίζοντας μνημεία της εποχής: Τίτλος του εκθέματος «Εκκαθάριση Μνήμης». Ρώτησα τον Γκιντς Άπαλς, επικεφαλής του τμήματος δημόσιας ιστορίας του μουσείου, αν αυτό δεν ήθελε να κάνει τώρα και η λετονική κυβέρνηση με το Πάρκο της Νίκης και άλλα σοβιετικά μνημεία. Διαφώνησε. «Δεν πιστεύω ότι οι τρέχουσες εξελίξεις σχετικά με τα μνημεία της σοβιετικής εποχής μπορούν να συγκριθούν άμεσα με τις σοβιετικές πρακτικές» υποστήριξε. Το σοβιετικό καθεστώς προσπάθησε να σβήσει τις μνήμες της ανεξάρτητης Λετονίας προκειμένου να υποδουλώσει τον λαό και να δημιουργήσει μια νέα ρωσοποιημένη κομμουνιστική κοινωνία. Η Λετονία δεν προσπαθεί να σβήσει τη μνήμη κανενός. Στην πραγματικότητα, πολλοί άνθρωποι στη Λετονία αντιλαμβάνονται τα σοβιετικά στρατιωτικά μνημεία ως μια υπενθύμιση ότι η σοβιετική –ή ρωσική– τρομοκρατία μπορεί να επιστρέψει. Πάντως, αν υπάρχουν Λετονοί από οποιαδήποτε κοινότητα –ακόμα και από τη δυναμική ρωσική μειονότητα υπέρ του Πούτιν–, που ενδιαφέρονται να ξαναγίνουν μέρος της Μητέρας Ρωσίας, θα πρέπει να είναι ελάχιστοι. Ούτε και ο Πούτιν, που έχει πέσει με τα μούτρα στην Ουκρανία, δήλωσε ποτέ ξεκάθαρα ότι έχει σχέδια για τις χώρες της Βαλτικής. Ωστόσο υπήρξε κατακραυγή όταν υπαινίχθηκε κάτι ανάλογο σε μια στομφώδη ομιλία του στις 9 Ιουνίου, κατά την οποία εκθείασε τον Μέγα Πέτρο, τον προκάτοχό του, που το 1704, στον Μεγάλο Βόρειο Πόλεμο, «ανέκτησε», όπως το έθεσε υποκριτικά, την εσθονική πόλη Νάρβα από τη Σουηδία.[6] Αναρωτήθηκα, πώς άραγε αντιλαμβάνονται τα σοβιετικά στρατιωτικά μνημεία που υπάρχουν στις πόλεις τους οι κάτοικοι άλλων πόλεων της Λετονίας, ειδικά στο ανατολικό κομμάτι της χώρας κοντά στη Ρωσία; Για να το μάθω, το σαββατοκύριακο πριν από τα εγκαίνια του μουσείου ταξίδεψα ως τη Ρέζεκνε, μια πόλη 27.000 κατοίκων είκοσι τρία μίλια δυτικά των συνόρων Λετονίας - Ρωσίας. Ο πληθυσμός της Ρέζεκνε είναι σχεδόν μοιρασμένος στη μέση – 47,5% αποτελείται από Λετονούς, 41,5% από Ρώσους. Το ξενοδοχείο όπου μου αρέσει να μένω, το Kolonna, κατασκευάστηκε το 1939, κατά τις τελευταίες μέρες της πρώτης Δημοκρατίας. Σχεδιασμένο σύμφωνα με το σκανδιναβικό στιλ που ήταν διαδεδομένο τότε στη Βαλτική, με μεγάλα παράθυρα και καμπυλωτή πρόσοψη, επρόκειτο αρχικά να φιλοξενήσει, ανάμεσα σε άλλους, τους Σοβιετικούς αξιωματούχους και τους τουρίστες που θα περνούσαν από τη Ρέζεκνε καθ’ οδόν προς τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1940 στο Ελσίνκι, στις βόρειες ακτές του Κόλπου της Φινλανδίας. Οι αγώνες αυτοί ακυρώθηκαν όταν τον Νοέμβριο του 1939 οι Σοβιετικοί εισέβαλαν στη Φινλανδία, και ο τρίμηνος Σοβιετοφινλανδικός, ή αλλιώς Χειμερινός Πόλεμος, με τον οποίον ο πόλεμος στην Ουκρανία μοιάζει ανατριχιαστικά, ακολουθήθηκε από την πρώτη σοβιετική κατοχή στη Βαλτική. Το Kolonna καταστράφηκε σχεδόν ολοκληρωτικά κατά τις σφοδρές μάχες που έγιναν στην περιοχή την άνοιξη του 1944, ανάμεσα στις υποχωρούσες γερμανικές στρατιωτικές δυνάμεις και τις προελαύνουσες σοβιετικές. Με το τέλος του πολέμου και την επιστροφή της σοβιετικής κυριαρχίας, το ξενοδοχείο ανακατασκευάστηκε και έγινε πολύ δημοφιλές ανάμεσα στους Ρώσους τουρίστες που τους άρεσε να παραθερίζουν στη Ρέζεκνε και να λιάζονται στις όχθες της γειτονικής ομώνυμης λίμνης. Πριν αναχωρήσουν, οι Σοβιετικοί κατασκεύασαν επίσης στο κέντρο της πόλης το Μνημείο των Απελευθερωτών της Ρέζεκνε, ένα τεράστιο ομοίωμα σοβιετικού στρατιώτη, σχεδόν 18 μέτρα, που κρατά ένα υποπολυβόλο PPSh-41 – τυπικό όπλο των στρατευμάτων του Στάλιν. Όπως ήταν αναμενόμενο, το άγαλμα αυτό, γνωστό και ως Αλιόσα, βρίσκεται ψηλά στη λίστα των σοβιετικών μνημείων που η Σάιμα θα ήθελε να απομακρυνθούν. Επίσης τυχαίνει να είναι ορατό από το Kolonna. Όταν έφτασα, δεν είδα αστυνομικούς σαν αυτούς που βρίσκονται σε επιφυλακή γύρω από το ρολόι του Πάρκου της Νίκης, το οποίο έχει αποκλειστεί. Ούτε είδα πολλούς επισκέπτες. Πρόσεξα, ωστόσο, ότι κάθε πρωί τα λουλούδια αυξάνονταν. Η εντύπωση που σχημάτισα κουβεντιάζοντας με ανθρώπους και από τις δύο εθνικές κοινότητες ήταν ότι το συγκεκριμένο μνημείο δεν ήταν εξίσου επίμαχο με το Μνημείο του Πάρκου της Νίκης στη Ρίγα. Παρά ταύτα, στις 7 Ιουνίου το Δημοτικό Συμβούλιο της Ρέζεκνε αποφάσισε ρητά τη μεταφορά του στο δημοτικό κοιμητήριο στα περίχωρα της πόλης, όπου βρίσκονται οι τάφοι σοβιετικών στρατιωτών. © THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS 2022— Μετάφραση: Μιράντα Λεωνίδου [1] Ο Στάλιν ήθελε να το κατεδαφίσει, αλλά λένε πως τον απέτρεψε η Βέρα Μούχινα, η διακεκριμένη σοβιετική γλύπτρια που γεννήθηκε στη Ρίγα. [2] Στις τελευταίες βουλευτικές εκλογές το 2018, η Αρμονία έλαβε το 19,9% των ψήφων, έναντι 28,6% που είχε λάβει το 2011. [3] Πρέπει να σημειωθεί ότι η ρωσική «φούσκα» περιλαμβάνει πολλούς Λετονορώσους, που θεωρούν τους εαυτούς τους πρώτα Λετονούς και έπειτα Ρώσους. [4] Στην πραγματικότητα, αυτό μεταφράζεται σε μόλις 3% του λετονικού πληθυσμού. [5] Την 1η Μαρτίου, τέσσερις μέρες μετά την εισβολή, η λετονική κυβέρνηση ανακοίνωσε αύξηση του αμυντικού προϋπολογισμού από 2,2 σε 2,5% του ΑΕΠ. Σύμφωνα με την εσπευσμένη γλωσσική μεταρρύθμιση, από το 2025 και μετά όλη η εκπαιδευτική διαδικασία θα διεξάγεται στα λετονικά, την επίσημη γλώσσα της χώρας. [6] Τα σχόλια του Πούτιν ανάγκασαν το Υπουργείο Εξωτερικών της Εσθονίας να καλέσει τον Βλαντίμιρ Λιπάεφ, τον Ρώσο πρέσβη στο Ταλίν, για να δώσει εξηγήσεις. «Σε μια εποχή που η Ρωσία εφαρμόζει τη ρεβανσιστική πολιτική που της υπαγορεύει η ιδεολογία του Ρωσικού Κόσμου, προσπαθώντας να καταστρέψει το κράτος και τον λαό της Ουκρανίας, [αυτό] είναι εντελώς ανεπίτρεπτο» είπε στον Λιπάεφ ο Ρέιν Τάμσαρ, υφυπουργός Εξωτερικών.

Πόλεμοι Μνήμης στη Λετονία

Σύνδεση