Ανδρέας Ανδρεάδης: Φορολογικό σύστημα και δημοσιονομική διαχείριση στην Ελλάδα

1. Εισαγωγή Η διαπίστωση ότι η δυνατότητα μιας κυβέρνησης να ασκήσει πολιτική σε μια χώρα περιορίζεται από τις δυνατότητες δαπανών, που οριοθετεί το φορολογικό της σύστημα, αποτελεί κοινό τόπο. Εξίσου σημαντική είναι η θέαση του συστήματος αυτού μέσα από ένα ιστορικό και κοινωνιολογικό πρίσμα, καθώς οι δημοσιονομικές εξελίξεις διαμορφώνονται από την ερμηνεία γεγονότων και καταστάσεων που συνέβησαν σε παρελθόντες χρόνους. Με γνώμονα τα παραπάνω, η παρούσα μελέτη αποσκοπεί –μέσα από τα Μαθήματα Δημόσιας Οικονομίας του Ανδρέα Ανδρεάδη– να αναδείξει σχέσεις κράτους, φορολογίας, κοινωνίας στην σύγχρονη Ελλάδα, και το πώς ο μεγάλος αυτός έλληνας οικονομολόγος έβλεπε την κοινωνία της εποχής του και ερμήνευε την εξέλιξή της. Στην ιστορία της φορολογίας, ο φόρος εισοδήματος (income tax) αποτελεί για την Ελλάδα έναν φόρο που πρωτοεισήχθη αρχές του 20ού αιώνα και αναμφισβήτητα ήταν ο σημαντικότερος (φορολογικός) νεωτερισμός που σημάδεψε την πορεία της χώρας προς τον εκσυγχρονισμό. Μόνο ο φόρος προστιθέμενης αξίας που εφαρμόστηκε το 1986 –απόρροια της ένταξης της Ελλάδας στην Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα– μπορεί πιθανότατα να τον συναγωνιστεί. Η θεσμοθέτηση του φόρου εισοδήματος στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες ξεκινά από την Μ. Βρετανία το 1842 και εισάγεται σταδιακά σε όλες με τελευταία της σειράς την Ελβετία, το 1939. Ποιοι λόγοι οδήγησαν στην θεσμοθέτηση του φόρου εισοδήματος; Πρώτον, λόγοι πολιτικοί, όπως η επέκταση του εκλογικού δικαιώματος, ο βαθμός και η ένταση του πολιτικού ανταγωνισμού καθώς και η αυξανόμενη βαρύτητα προοδευτικών κομματικών σχηματισμών στο πολιτικό και κοινωνικό γίγνεσθαι. Δεύτερον, λόγοι κοινωνικής μάθησης (social learning) και διάχυσης στον χώρο (spatial diffusion), όπου μια δοκιμασμένη σε ένα φορολογικό κράτος πρακτική συγκέντρωσης δημοσίων εσόδων μεταφυτεύεται σε άλλα κράτη λόγω της αποτελεσματικότητάς της. Τρίτον, λόγοι τεχνογνωσίας σχετικά με την βεβαίωση και είσπραξη των φόρων, όταν μάλιστα συνυπολογίζεται το κόστος μετάβασης από ένα παλαιό και «ακριβό» φορολογικό σύστημα σε ένα «φθηνότερο» και νέο, το οποίο στηρίζεται σε έναν ευέλικτο και αντικειμενικό φοροεισπρακτικό μηχανισμό. Και, τέταρτον, λόγοι πολεμικής προπαρασκευής ή/και διεξαγωγής πολέμου, που αυξάνουν ραγδαία τις απαιτήσεις του Δημοσίου σε οικονομικούς πόρους. Σε αυτήν την τέταρτη κατηγορία συμπεριλαμβάνονται γενικότερα όλες οι έκτακτες καταστάσεις, όπως π.χ. μία πανδημία, που πιέζει τον κρατικό προϋπολογισμό και απαιτεί έκτακτα μέτρα για την αντιμετώπισή της.[1] Στην συνέχεια θα γίνει αναφορά στους βασικούς σταθμούς της φορολογικής ιστορίας της χώρας, με έμφαση σε μεταρρυθμίσεις μικρής ή μεγάλης κλίμακας, που επιχειρήθηκαν –άλλοτε επιτυχώς, άλλοτε όχι– κατά τις τρεις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα. Θα επισημανθούν οι απόψεις του Ανδρέα Ανδρεάδη για την φορολογική πολιτική και τα δημοσιονομικά αδιέξοδα της εποχής του, και, αντί επιλόγου, θα διατυπωθούν ορισμένες παρατηρήσεις για τα χαρακτηριστικά του ελληνικού φορολογικού συστήματος, τα οποία συνεχίζουν να απασχολούν πολίτες, κράτος και αγορά. 2. Φόροι, δημοσιονομικά αδιέξοδα και μεταρρυθμίσεις Ποιο ήταν το φορολογικό σύστημα που προσέγγιζε στο έργο του ο Ανδρεάδης; Καθ’ όλη σχεδόν την περίοδο του 19ου αιώνα, το φορολογικό σύστημα του νεοελληνικού κράτους στηριζόταν πρωτίστως στον φόρο της δεκάτης. Σημαντική συμβολή στα έσοδα είχαν τα τέλη χαρτοσήμου και ακολουθούσαν διάφοροι έμμεσοι φόροι και δασμοί, κυρίως στα γεωργικά και κτηνοτροφικά προϊόντα, καθώς και οι φόροι οικοδομών και επιτηδεύματος. Η δεκάτη επιβάρυνε τους αγρότες, φορολογώντας την ακαθάριστη πρόσοδο, και είχε υψηλό διοικητικό κόστος, στηριζόμενη στον φοροεισπρακτικό θεσμό της ενοικίασης των δημοσίων προσόδων, που αποτελούσε πηγή πλουτισμού για ενοικιαστές και υπενοικιαστές. Η δεκάτη στα δημητριακά αντικαταστάθηκε το 1880 από τον φόρο των αροτριώντων κτηνών, ο οποίος όμως φορολογούσε το «εργαλείο» της αγροτικής παραγωγής. Επιπρόσθετα, η συγκεκριμένη φορολογία δεν απέδιδε τα αναγκαία έσοδα, δημιουργώντας δημοσιονομικά ελλείμματα.[2] Το 1877 θεσμοθετήθηκε η φορολογία των κινητών αξιών, η οποία ενσωματώθηκε στην περί τελών χαρτοσήμου νομοθεσία (ν. ΧΚ΄/1877). Φορολογούσε τα διανεμόμενα κέρδη (μερίσματα) των ανωνύμων εταιρειών, που λειτουργούσαν στην Ελλάδα, επιβάλλοντας σε όλες τις μετοχικές εταιρείες να δημοσιεύουν τους ισολογισμούς τους. Ο φόρος αυτός δεν είχε ιδιαίτερη απόδοση μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα, αφήνοντας έξω από το πεδίο εφαρμογής του τις τράπεζες με εκδοτικό προνόμιο (ΕΤΕ, Ιονική και Ηπειροθεσσαλίας), που προστατεύονταν από νομικές συμβάσεις, καθώς και την Εταιρεία των Μονοπωλίων, που έχαιρε πλήρους φορολογικής ασυλίας.[3] Δηλαδή η φορολογία ευνοούσε υπέρμετρα τους έχοντες και κατέχοντες. Χειρόγραφο του καθηγητή Ανδρεάδη σχετικά με το ζήτημα των Δημοσίων χρεών. Ιστορικό Αρχείο του ΕΚΠΑ. Πληγή του φορολογικού συστήματος ήταν τα καθυστερούντα-διαφυγόντα έσοδα και η πολυνομία-κακονομία, που δημιουργούσε έναν κυκεώνα φορολογικών διατάξεων. Η κωδικοποίηση του 1892 (ν. ΒΠ΄), με την απειλή χρεοκοπίας διαρκώς παρούσα από το 1885, δεν βελτίωσε την όλη κατάσταση. Και η επιβολή φόρου κληρονομιών το 1885, που αποσκοπούσε στο να αποτρέψει την πτώχευση, καταργήθηκε πριν εφαρμοστεί.[4] Έτσι, με διογκωμένο δημόσιο χρέος, υψηλά δημοσιονομικά ελλείμματα και το νόμισμα σε καθεστώς αναγκαστικής κυκλοφορίας, το νεοελληνικό κράτος οδηγήθηκε για δεύτερη φορά στην ιστορία του σε παύση πληρωμών προς τους δανειστές του (1893) και, λίγο αργότερα, στην επιβολή Διεθνούς Οικονομικού Ελέγχου (1898). Οι δύο πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα παρουσιάζουν όχι μόνο δημοσιονομικά, αλλά και σε επίπεδο ιδεών, ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Την περίοδο 1906-1908 εμφανίστηκε στο πολιτικό προσκήνιο η ομάδα των «Ιαπώνων», η οποία επιδίωξε αλλαγές στην δημόσια διοίκηση και στο φορολογικό σύστημα της χώρας.[5] Επίσης, σοσιαλιστικές ιδέες και φιλεργατικές πολιτικές εκφράστηκαν στον δημόσιο βίο, μέσα από το έργο του Πλάτωνα Δρακούλη, του Σταύρου Καλλέργη, του Γεωργίου Σκληρού και άλλων, αλλά η απήχησή τους ήταν μάλλον περιθωριακή. Σημαντικό κοινοβουλευτικό ρόλο διαδραμάτισε η ομάδα των Κοινωνιολόγων του Αλέξανδρου Παπαναστασίου, εκπροσωπώντας ωστόσο ένα μικρό ποσοστό του εκλογικού σώματος. Τα νέα αστικά στρώματα που αναδύθηκαν την περίοδο αυτή βρήκαν στο πρόσωπο του Ελευθέριου Βενιζέλου και του κόμματος των Φιλελευθέρων πολιτική εκπροσώπηση. Με το κίνημα στο Γουδί να δρα καταλυτικά, ψηφίστηκαν το 1909 τα φορολογικά νομοσχέδια του Αθανάσιου Ευταξία. Με την μεταρρύθμιση Ευταξία επιβλήθηκε γενικός φόρος στο ετήσιο καθαρό εισόδημα και στις κινητές αξίες (ν. 3393/1909), καθώς και προοδευτικός φόρος κινητής και ακίνητης περιουσίας. Μέσα όμως στο ταραγμένο πολιτικά κλίμα της περιόδου, ο φόρος εισοδήματος δεν τέθηκε άμεσα σε εφαρμογή.[6] Η επιβλητική νίκη του κόμματος των Φιλελευθέρων και η τοποθέτηση του Λάμπρου Κορομηλά στο Υπουργείο Οικονομικών επέφερε νέες αλλαγές στην φορολογία. Επιβλήθηκε συμπληρωματικός φόρος εισοδήματος (ν. ΓΩΛ΄/1911), που καθιέρωνε το σύστημα των φορολογικών δηλώσεων (με οδηγίες συμπλήρωσης) και χρησιμοποιούσε το ενοίκιο ως οιονεί τεκμήριο διαβίωσης.[7] Και για να περιοριστούν οι αυθαιρεσίες των ενοικιαστών των δημοσίων προσόδων ψηφίστηκε, αλλά λόγω των βαλκανικών πολέμων δεν εφαρμόστηκε, ο φόρος επί των σπειρομένων γαιών (ν. ΓΩΛΑ΄). Πριν από το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου ψηφίστηκε ο ν. 1043/1917 με τον οποίο φορολογούνταν τα έκτακτα κέρδη των επιχειρήσεων, που είχαν δημιουργηθεί στην διάρκεια του πολέμου, προκαλώντας –όπως αναφέρεται παρακάτω– την αντίδραση των εφοπλιστών. Η φορολογία των εκτάκτων κερδών λειτούργησε προπαρασκευαστικά για την μεταρρύθμιση του 1919 και, παρά τις αντίξοες πολεμικές συνθήκες της περιόδου, απέδωσε ταμιευτικά.[8] Η αναδιοργάνωση των οικονομικών εφοριών, που είχε ξεκινήσει επί Κορομηλά και συνεχίστηκε επί Αλέξανδρου Διομήδη, είχε θετική επίδραση στην εφαρμογή του φόρου.[9] Η φορολογική μεταρρύθμιση του 1919 –επί υπουργίας Μιλτιάδη Νεγρεπόντη, όπως και ο φορολογικός νόμος του 1917– άλλαξε την φορολογική βάση και ενοποίησε σε τρεις τους φόρους της άμεσης φορολογίας: εισοδήματος (ν. 1640), κληρονομιών (ν. 1641) και ακίνητης ιδιοκτησίας (ν. 1642). Έως το 1933 είχαν ψηφιστεί 150 περίπου τροποποιήσεις της αρχικής νομοθεσίας, καθώς η μεταρρύθμιση είχε να ανατρέψει πολλά γραφειοκρατικά εμπόδια για να παρουσιάσει αποτελέσματα.[10] Η εκστρατεία κατά των μπολσεβίκων στην Κριμαία το 1919 και κατόπιν στην Μικρά Ασία, σε συνδυασμό με την αλλαγή στάσης των συμμάχων, οδήγησαν την χώρα σε δημοσιονομικό αδιέξοδο τον Μάρτιο του 1922. Η λύση που προτάθηκε από τον τότε υπουργό Οικονομικών, Πέτρο Πρωτοπαπαδάκη, ήταν αυτή του επονομαζόμενου «αναγκαστικού δανείου», που επέτρεψε προσωρινά την συνέχιση της χρηματοδότησης του πολέμου.[11] Για την επούλωση των πληγών από την Μικρασιατική Καταστροφή ψηφίστηκαν νομοθετικά διατάγματα για την εφάπαξ φορολόγηση της κινητής και ακίνητης περιουσίας (Μάρτιος 1923), αυξήθηκαν τα τέλη επιτηδεύματος και οι φόροι σε καπνό και προϊόντα γεωργικής παραγωγής (Απρίλιος 1926). Με την γενική επιστράτευση που είχε προηγηθεί στις αρχές του 1921, οι υπηρεσίες των οικονομικών εφοριών είχαν απογυμνωθεί από προσωπικό, ενώ το εγχείρημα ίδρυσης Σχολής Οικονομικών Διοικητικών Υπαλλήλων το 1928 –η οποία συστάθηκε μέσα στην τότε νεόδμητη Ανωτάτη Σχολή Οικονομικών και Εμπορικών Επιστημών– αποδείχθηκε βραχύβιο λόγω της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης.[12] Συνοψίζοντας, μέχρι την πολεμική εμπλοκή της χώρας (Βαλκανικοί, Α΄ Παγκόσμιος), η αγροτική τάξη ήταν εκείνη που κυρίως επωμιζόταν τα φορολογικά βάρη του νεοελληνικού κράτους. Η φορολογία των εκτάκτων κερδών και εν συνεχεία η μεταρρύθμιση του 1919 προκάλεσαν αλλαγές στην φορολογική βάση, εντάσσοντας σε αυτήν και «τας ευπορούσας», κατά Ανδρεάδη, τάξεις. Στις πανεπιστημιακές του παραδόσεις επισήμανε τις αλλαγές αυτές, αναδεικνύοντας σημαντικά ζητήματα στην χάραξη και εφαρμογή της φορολογικής πολιτικής της εποχής του. 3. Ανδρέας Ανδρεάδης: Κριτική της φορολογικής πολιτικής Η κριτική του Ανδρεάδη για την φορολογική πολιτική που ακολουθήθηκε στην σύγχρονη Ελλάδα από την εποχή του Κυβερνήτη έως την περίοδο του Μεσοπολέμου εκκινούσε από ζητήματα οικονομικής διοίκησης και ειδικότερα δημοσιονομικής διαχείρισης.[13] Ακολουθώντας εκλεκτικά τις αρχές του οικονομικού φιλελευθερισμού της εποχής του,[14] έθετε την χρηστή διαχείριση, που επιδιώκει πρωταρχικά την «νοικοκυροσύνη» του κρατικού προϋπολογισμού, ως sine qua non όρο στην θετική ή αρνητική αποτίμηση των δημοσιονομικών πεπραγμένων. Για παράδειγμα, οι Ιωάννης Καποδίστριας, Σωτήριος Σωτηρόπουλος και Λάμπρος Κορομηλάς, μεταξύ άλλων, είχαν –κατά την άποψή του– θετική συμβολή ως διαχειριστές του δημοσίου χρήματος, ανεξαρτήτως του τελικού αποτελέσματος που είχαν οι ενέργειές τους, διότι επιχείρησαν να βάλουν τάξη στις δαπάνες της κεντρικής διοίκησης και να βελτιώσουν με μικρής κλίμακας αλλαγές το φορολογικό σύστημα: «Ιδίως ο Λ. Κορομηλάς είναι άξιος επαίνου διότι εισήγαγε πολλήν σαφήνειαν και τάξιν εις τους δημοσίους λογαριασμούς, διότι επεμελήθη την είσπραξιν των φόρων, προ παντός δε διότι κατώρθωσε να φέρη οικονομίας».[15] Η χρηστή διαχείριση απαιτούσε οικονομική οργάνωση, η οποία προϋπέθετε καταρτισμένη λογιστική και στατιστική υπηρεσία. Ωστόσο, οι δημόσιοι λογαριασμοί στηρίζονταν σε ανεπαρκή ποσοτικά και ποιοτικά δεδομένα, πρόσφεραν ερείσματα για πολλαπλές ερμηνείες από τις κομματικές ηγεσίες και δεν επέτρεπαν την εξαγωγή ασφαλών συμπερασμάτων για την δημοσιονομική πολιτική. Με την δική του διατύπωση: «Επειδή δ’ αφ’ ενός η υπηρεσία του Γενικού Λογιστηρίου ήτο καθαρώς κομματική, αφ’ ετέρου δε και οι διαχειριζόμενοι τα κοινά και οι εν τη Βουλή ρήτορες εδείχθησαν αριστοτέχναι περί το καταστρώνειν και ερμηνεύειν τους δημοσίους λογαριασμούς συμφώνως προς την πολιτικήν θέσιν ην υπεστήριζον, ο ανεξάρτητος ερευνητής ευρίσκεται ανά παν βήμα προ δυσλύτων δημοσιονομικών γρίφων».[16] Επιπρόσθετα, το πλημμελές λογιστικό σύστημα της χώρας επέτρεπε «παντοίας ταχυδακτυλουργίας».[17] Οι προϋπολογισμοί καταρτίζονταν στην βάση των βεβαιουμένων και όχι των εισπραττομένων εσόδων, οι προϋπολογισθείσες δαπάνες ορίζονταν σε επίπεδο χαμηλότερο από το πραγματικό και παράλληλα δεν λαμβανόταν υπ’ όψιν η επικαταλλαγή –με τις χρυσές δραχμές να αφομοιώνονται από τις χάρτινες– με αποτέλεσμα οι δαπάνες του δημοσίου χρέους να εμφανίζονται χαμηλότερες από τις πραγματικές.[18] Οι παραπάνω λόγοι εξηγούσαν, κατά την άποψή του, την αρνητική τοποθέτηση του διάσημου γάλλου οικονομολόγου Λερουά-Μπωλιέ (Leroy-Beaulieu) ότι τα δημόσια οικονομικά της Ελλάδας βασίζονταν σε «λογιστικά στρατηγήματα».[19] Είναι γνωστό ότι από την εποχή της μεταπολίτευσης του 1844 δεν είχαν κυρωθεί από την Βουλή οι απολογισμοί των εσόδων και εξόδων του κράτους. Και τα στοιχεία των προσωρινών απολογισμών δεν ήταν ακριβή, όπως απέδειξε ο Λάμπρος Κορομηλάς το 1894. Τελικά, τη διετία 1930-1931, έναν αιώνα μετά την συγκρότηση του νεοελληνικού κράτους, κυρώθηκαν οι απολογισμοί των ετών 1833-1921.[20] Μέχρι το 1877 το φορολογικό σύστημα ήταν, κατά τον Ανδρεάδη, σχετικά σταθερό με αυξομειώσεις στους συντελεστές φορολόγησης: αύξηση των έμμεσων φόρων (δασμών και τελών χαρτοσήμου) και μείωση των άμεσων φόρων (δεκάτης και φόρου ζώων), που επιβάρυναν γεωργούς και κτηνοτρόφους. Παρά την αύξηση των εσόδων, ο προϋπολογισμός δεν ισοσκελιζόταν. Συμφωνώντας με τον Ιωάννη Σούτσο, ο Ανδρεάδης θεωρούσε ότι η χώρα είχε εισέλθει σε τροχιά πτώχευσης από το 1879, και μόνο μια συνετή οικονομική πολιτική, η οποία θα συνοδευόταν από αύξηση της φορολογίας, μπορούσε να την αποτρέψει.[21] Το υψηλό δημοσιονομικό έλλειμμα και η απορρόφηση περίπου του 50% των εσόδων από την υπηρεσία του δημοσίου χρέους το 1881 συνηγορούσαν υπέρ της παραπάνω άποψης. Σε συμφωνία επίσης με τον Λάμπρο Κορομηλά, υποστήριζε ότι η κατασκευή των σιδηροδρομικών γραμμών επί Τρικούπη έγινε χωρίς μελέτη, με κατασπατάληση χρημάτων σε όχι άμεσα παραγωγικές γραμμές, αποτελώντας μόνιμη ζημία για το Δημόσιο.[22] Παρ’ όλα αυτά, θεωρούσε τον σιδηρόδρομο ως το μοναδικό έργο που είχε να επιδείξει η χώρα την εποχή εκείνη.[23] Η «φορολογική ατολμία», η ανεπαρκής απόδοση των υφιστάμενων φόρων, τα διαφυγόντα έσοδα μαζί με τις καθυστερήσεις στην είσπραξή τους ήταν, κατά τον ίδιο, μεταξύ των χρόνιων προβλημάτων του φορολογικού συστήματος και καθιστούσαν κενό γράμμα την αρχή της φορολογικής ισότητας.[24] Η θεσμοθέτηση νέων φόρων (και δασμών) την περίοδο 1882-1884 δεν απέδωσε τα αναμενόμενα και ήταν επισφαλές, κατά την άποψή του, να βασίζονται στους νέους φόρους, άγνωστης απόδοσης, καινούργιες κρατικές δαπάνες.[25] Την περίοδο 1874-1893, δηλαδή σε διάστημα 19 ετών, διπλασιάστηκε η κατά κεφαλήν επιβάρυνση του έλληνα φορολογούμενου. Η επιβάρυνση αυτή σε συνδυασμό με τον μικρό παραγόμενο πλούτο της χώρας ήταν ακόμη μεγαλύτερη.[26] Μετά την πτώχευση και την επιβολή του ΔΟΕ ακολούθησε η, κατά Ανδρεάδη, δεκαετία της «οικονομικής αναγεννήσεως» (1901-1911), στην οποία απέδιδε ο ίδιος την θετική έκβαση των βαλκανικών πολέμων.[27] Ωστόσο, κατά την πολεμική περίοδο 1912-1913 δεν επιβλήθηκαν νέοι φόροι, όπως όριζε η οικονομική επιστήμη. Αυτή ήταν η μόνη μομφή, κατά τον ίδιο, στην ασκηθείσα δημοσιονομική πολιτική καθώς δεν δημιουργήθηκαν νέα έσοδα για την κάλυψη των στρατιωτικών δαπανών.[28] Στις αρχές του 1915 ήταν έκδηλη η ανάγκη νέων φορολογικών εσόδων. Αυξήθηκαν οι φόροι κληρονομιών και δωρεών, αλλά ελαττώθηκαν –ως μέτρο κοινωνικής πολιτικής– τα τελωνειακά τέλη στα είδη πρώτης ανάγκης, παρ’ όλο που αποτελούσαν ιδιαιτέρως πλούσια πηγή δημοσίων εσόδων. Τον Φεβρουάριο του 1916 το έλλειμμα του τακτικού προϋπολογισμού απαιτούσε πρόσθετα μέτρα. Η φορολόγηση των εκτάκτων πολεμικών κερδών που προτάθηκε τότε για την κάλυψη του ελλείμματος, προκάλεσε αντιδράσεις από το εφοπλιστικό κεφάλαιο, οδηγώντας σε υπουργική κρίση και κυβερνητική αλλαγή.[29] Τελικά, όπως έχει προαναφερθεί, ο φόρος των εκτάκτων κερδών ψηφίστηκε περίπου έναν χρόνο αργότερα. Ο Ανδρεάδης αναγνώριζε ότι η προσφυγή σε άμεσους φόρους δεν ήταν εύκολη.[30] Την εποχή της φορολογικής μεταρρύθμισης του 1919 τα χρήματα στην Ελλάδα αφθονούσαν, κατά την άποψή του, λόγω πολεμικών κερδών, και το νόμισμα ήταν στο άρτιο. Όμως πολλοί, κατά τη γνώμη του, έλληνες κεφαλαιούχοι είχαν τα χρήματά τους στο Λονδίνο αφ’ ενός εξαιτίας του φόβου ενδεχόμενης φορολογίας, όπως αυτή που είχε επιβληθεί το 1917, και αφ’ ετέρου λόγω της επιθυμίας τους να έχουν τα εισοδήματά τους σε χρυσό χωρίς ελέγχους από την εκάστοτε κυβέρνηση και το Συνδικάτο Τραπεζών.[31] Συνοψίζοντας, η επιβεβλημένη, κατά τον Ανδρεάδη, μεταρρύθμιση του φορολογικού συστήματος, που άρχισε να υλοποιείται κατά τη δεκαετία του 1910 άλλαξε την φορολογική βάση, διευρύνοντάς την, αλλά τελικά όξυνε τις φορολογικές ανισότητες, επιτείνοντας το πρόβλημα των καθυστερούντων εσόδων: «Αι φορολογικαί ανισότητες και τα καθυστερούμενα επετάθησαν από της εισαγωγής του φόρου της καθαράς προσόδου, παρατηρούμεναι ουχί πλέον μόνον μεταξύ επαρχιών, αλλά και μεταξύ κοινωνικών τάξεων».[32] Και ο περίφημος φόρος κεφαλαίου του 1923, που φορολογούσε την κινητή και ακίνητη περιουσία, «επληρώθη μόνον υπό των ανωνύμων εταιρειών και τινών αφελών αστών», στους οποίους ενέτασσε και τον εαυτόν του.[33] 4. Αντί επιλόγου Καθ’ όλον τον 19ο αιώνα στην Ελλάδα, φιλελεύθεροι οικονομολόγοι και πολιτικοί, όπως οι Ιωάννης Σούτσος, Παναγιώτης Χαλικιόπουλος, Σωτήριος Σωτηρόπουλος και Λάμπρος Κορομηλάς, συνέδεσαν την οικονομική ανάπτυξη της χώρας με την μεταρρύθμιση του φορολογικού της συστήματος. Στην ίδια γραμμή πλεύσης, ο Ανδρέας Ανδρεάδης απέδειξε ότι η φορολογική πολιτική συμμετείχε στην άνοδο και πτώση των εθνών.[34] Έμφαση έδωσε στην οικονομική οργάνωση και συνακόλουθα στην δημοσιονομική διαχείριση, τονίζοντας ότι: «Άνευ καλής διαχειρίσεως η δύναμις του πλούτου μηδενίζεται».[35] Εκλεκτικός, μεθοδολογικά και επιστημολογικά, όπως ο ιρλανδός συνάδελφός του, Τσαρλς Φράνσις Μπάστεϊμπλ (Bastable), δεν απέρριπτε δογματικά κάποια σχολή οικονομικής σκέψης, υποστήριζε ωστόσο ότι τα φορολογικά συστήματα αντανακλούσαν κοινωνικοοικονομικές δομές, και η μελέτη τους ήταν αποκαλυπτική αφενός των οικονομικών σχέσεων που επικρατούσαν σε επίπεδο παραγωγικής διαδικασίας και αφετέρου της αναπαραγωγής της πολιτικής ισχύος σε μια δεδομένη κοινωνία. Μέσα από τις δημοσιονομικές του μελέτες είχε καταλήξει στο συμπέρασμα ότι το φορολογικό σύστημα της Ελλάδας ήταν πολύπλοκο, με συχνές προσθήκες και τροποποιήσεις, που καθιστούσαν αδύνατη την παρακολούθησή του, κοινωνικά άδικο, οικονομικά αντιαναπτυξιακό και δημοσιονομικά αναποτελεσματικό. Με ελάχιστες εξαιρέσεις, οι διαχειριστές του δεν ήταν οπαδοί της σύνεσης και του προγραμματισμού. Έπρεπε, για παράδειγμα, να περάσουν 100 χρόνια για να κυρωθούν οι απολογισμοί του κράτους και να διορθωθεί η ανυποληψία της χώρας διεθνώς. Δυστυχώς, παρόμοια προβλήματα εξακολουθούν να υφίστανται στις μέρες μας, επηρεάζοντας αρνητικά τις σχέσεις κράτους, φορολογίας, κοινωνίας. Η ιστορία της φορολογίας, η οποία άνθιζε στις αρχές του 20ού αιώνα στα ανεπτυγμένα κράτη, βρήκε στην Ελλάδα άξιο εκπρόσωπο στο έργο του Ανδρεάδη. Για τον ίδιο, χωρίς την εκπόνηση ιστορικοφορολογικών μελετών, η χάραξη της φορολογικής πολιτικής εκινείτο στα τυφλά και η δημόσια οικονομία δεν προαγόταν.[36] Την άποψη αυτή εμφύσησε και στους φοιτητές του, [οι εργασίες των οποίων παρουσιάζονται στην μελέτη του Μ. Ψαλιδόπουλου]. Θα ήταν ευκταία η αναγέννηση του γνωστικού αντικειμένου της ιστορίας των δημοσίων οικονομικών, που έχει περιθωριοποιηθεί στα σύγχρονα προγράμματα σπουδών των ελληνικών πανεπιστημίων. Έτσι, θα μπορούσε να καλλιεργηθεί το έδαφος για την απόκτηση υγιούς φορολογικής συνείδησης στους πολίτες της χώρας, παρέχοντας στους διαμορφωτές της πολιτικής τα αναγκαία εργαλεία επιτυχούς μεταρρύθμισης των φόρων. Με την έννοια αυτή, θα γινόταν πραγματικότητα το όραμα του Ανδρεάδη. [1] Toke Aidt and Peter Jensen, “The taxman tools up: An event history study of the introduction of the personal income tax”, Journal of Public Economics, 93 (2009), σ. 163-166. [2] Αριστοτέλης Σίδερις, “Η ιστορική εξέλιξις της γεωργικής μας φορολογίας”, Αρχείον Οικονομικών και Κοινωνικών Επιστημών, 11, 3 (1931), σ. 383-386. [3] Αδαμάντιος Συρμαλόγλου, Φορολογία, Δημοκρατία και Συγκρότηση Κράτους. Ο Λάμπρος Κορομηλάς και το “Έσοδα και Φόροι”, Μεταμεσονύκτιες Εκδόσεις, Αθήνα 2021, σ. 80. [4] Αδαμάντιος Συρμαλόγλου, Φορολογία ή Χρεοκοπία. Η φορολογική πολιτική στη Βουλή των Ελλήνων, 1862-1910, Μεταμεσονύκτιες Εκδόσεις, Αθήνα 2007, σ. 227-239. [5] Adamantios Syrmaloglou, “Parliamentary Economists and Social Reform: The case of the ‘Japanese’ in the Hellenic Parliament (1906-1908)”, The History of Economic Thought, 56, 2 (2015), σ. 47-66. [6] Αδαμάντιος Συρμαλόγλου και Μιχάλης Ψαλιδόπουλος, “Από τη δεκάτη στον φόρο εισοδήματος. Η φορολογική πολιτική από το 1821 ως το 1909”, στο: Κωνσταντίνα Μπότσιου, Σωτήρης Ριζάς (επιμ.), 1821: Από την Επανάσταση στο Κράτος, Παπαδόπουλος, Αθήνα 2021, σ. 154. [7] Αρχείο Ανδρέα Ανδρεάδη, Ιστορικό Αρχείο ΕΚΠΑ, φάκελος 45. [8] Αθανάσιος Σμπαρούνης, Ο φόρος εισοδήματος εν Ελλάδι, Παπαδογιάννης, Αθήνα 1935, σ. 35· Άγγελος Αγγελόπουλος, Η Άμεσος Φορολογία εν Ελλάδι, Ελευθερουδάκης, Αθήνα 1933, σ. 19. [9] Αρχείο Ανδρέα Ανδρεάδη, Ιστορικό Αρχείο ΕΚΠΑ, φάκελος 15. Για την συμβολή του Αλέξανδρου Διομήδη στα δημόσια οικονομικά της χώρας την περίοδο αυτή, βλ. Νίκος Παντελάκης, Αλέξανδρος Ν. Διομήδης (1874-1950). Ένας αυθεντικός εκπρόσωπος της αστικής τάξης, Μεταμεσονύκτιες Εκδόσεις, Αθήνα 2018, σ. 82-94. [10] Βιβλία αναφοράς για την μεταρρύθμιση του 1919 αποτελούν μέχρι σήμερα εκείνα των Αγγελόπουλου (1933) και Σμπαρούνη (1935). [11] Μιχάλης Ψαλιδόπουλος, Τα Δάνεια της Ελλάδας. 200 χρόνια ανάπτυξης και κρίσεων, Παπαδόπουλος, Αθήνα 2019, σ. 124-127. [12] Εφημερίς της Κυβερνήσεως, αρ. φύλλου 85, 20 Μαρτίου 1930. Βλ. επίσης Χάιδω Μπάρκουλα, Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών. 100 χρόνια ιστορίας 1920-2020, Αθήνα 2020, σ. 59-60. [13] Αρχείο Ανδρέα Ανδρεάδη, Ιστορικό Αρχείο ΕΚΠΑ, φάκελος 43. [14] Yorgos Stassinopoulos, “Andreas Andréadès: Economic liberalism’s dilemmas in the interwar period”, The European Journal of the History of Economic Thought, 28, 4 (2021), σ. 654-678. [15] Ανδρέας Ανδρεάδης, Έργα, τ. ΙΙ, επιμ. Κ. Χ. Βαρβαρέσος, Γ. Α. Πετρόπουλος, Ι. Δ. Πίντος, Νομική Σχολή Πανεπιστημίου Αθηνών, Αθήνα 1939, σ. 319 και 440. Το παράθεμα από σ. 545. [16] Ό.π., σ. 367. [17] Ό.π., σ. 538. [18] Ό.π., σ. 446. [19] Ό.π., σ. 447. [20] Edgard Allix, Ανδρέας Λαμπρόπουλος, Δημόσια Οικονομία και Τα Ελληνικά Δημόσια Οικονομικά, Αθήνα 1931, σ. 851-854. [21] Ανδρέας Ανδρεάδης, Έργα, ό.π., σ. 370. [22] Ό.π., σ. 379, 422 και 423. [23] Andreas Andréadès, “Der Staatshaushalt und das Finanzsystem Griechenlands”, στο: W. Gerloff und Fr. Meisel (επιμ.), Handbuch der Finanzwissenschaft, τ. 3, J. C. B. Mohr (Paul Siebeck), Tübingen 1929, σ. 282-290. [24] Ανδρέας Ανδρεάδης, Έργα, ό.π., σ. 423 και 538. [25] Ό.π., σ. 396-398. [26] Ό.π, σ. 444-445. [27] Ό.π., σ. 372. [28] Ό.π., σ. 558 και 593. [29] Βλ. εφημερίδα Εμπρός, 27 Φεβρουαρίου 1916, σ. 1 και 4, καθώς και 8 Μαρτίου 1917, σ. 1-2. [30] Ανδρέας Ανδρεάδης, Έργα, ό.π., σ. 593-594. [31] Ό.π., σ. 510. [32] Ό.π., σ. 408. [33] Ό.π., σ. 408. [34] Ανδρέας Ανδρεάδης, Εισιτήριος Λόγος εις το Μάθημα της Δημοσιολογίας, Κωνσταντινίδης, Αθήνα 1903, σ. 8. [35] Ό.π., σ. 4. [36] Ανδρέας Ανδρεάδης, Περί της οικονομικής διοικήσεως της Επτανήσου επί Βενετοκρατίας, τ. Α΄, «Εστία», Αθήνα 1914, σ. 2.

Ανδρέας Ανδρεάδης: Φορολογικό σύστημα και δημοσιονομική διαχείριση στην Ελλάδα

Σύνδεση