Καταδίωξη και μετά θάνατον

Ἐπιμέλεια: ΜΑΝΩΛΗΣ ΒΑΣΙΛΑΚΗΣ Πρακτ. 10 Σ/βρίου 1940 27 ΒΑΣΙΛΕΙΟΝ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ Η ΙΕΡΑ ΣΥΝΟΔΟΣ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ ΑΡΙΘ. ΠΡΩΤ. 2594 ΔΙΕΚΠ. 1976 ΑΘΗΝΗΣΙ 12 Σεπτεμβρίου 1940. Πρὸς Τὸ Ὑφυπουργεῖον Τύπου καὶ Τουρισμοῦ. Ὑπὸ τοῦ Συλλόγου τῶν Ὠφελίμων Βιβλίων εἶχεν ἀναληφθῆ ἐπ’ ἐσχάτων ἡ ἔκδοσις τῶν ἁπάντων τοῦ Ἐμμ. Ροΐδου, ὧν οἱ δύο μὲν τόμοι εἶχον ἤδη κυκλοφορήσει, ἕτεροι ἦσαν ὑπὸ ἐκτύπωσιν καὶ ἐπὶ τῶν λοιπῶν ἐγίνετο ἡ προπαρασκευαστικὴ ἐκδοτικὴ ἐργασία. Εὐτυχῶς ὁ Σύλλογος τῶν Ὠφελίμων Βιβλίων, τῇ συστάσει τοῦ Μακαριωτάτου Προέδρου τῆς Ἱερᾶς Συνόδου, ἀναγνωρίσας ὅτι ἡ ὑπ’ αὐτοῦ ἔκδοσις τοιούτων ἔργων δὲν συνᾴδει πρὸς τὴν ὑψηλὴν αὐτοῦ μορφωτικὴν ἀποστολήν, τοὺς μὲν ἤδη ἐκδοθέντας δύο τόμους ἀπέσυρε τῆς κυκλοφορίας, τῶν δὲ λοιπῶν ἐματαίωσε τὴν ἔκδοσιν. Ἤδη ὅμως πληροφορούμεθα ἐξωδίκως ὅτι τῆς οὕτω ματαιωθείσης ἐκδόσεως τὴν συνέχειαν προτίθεται νὰ ἀναλάβῃ ὁ Ἐκδοτικὸς Οἶκος Ι. Σιδέρη πρὸς μεγίστην καὶ ἀναμφισβήτητον ἠθικὴν ζημίαν τοῦ Ἑλληνικοῦ Λαοῦ, διὰ τὴν ἐξύψωσιν καὶ φρονηματισμὸν τοῦ ὁποίου τοιαύτην καταβάλλει φροντίδα ἡ Ἐθνικὴ Κυβέρνησις. Καὶ εἶναι μὲν ἀληθὲς ὅτι ὅ τε Ἐμμ. Ροΐδης καὶ οἱ κατὰ καιροὺς ὑπερασπισταὶ αὐτοῦ ἰσχυρίζονται ὅτι τὸ ἔργον του ἀποβλέπει νὰ σατυρίσῃ παρεκτροπάς τινας μόνον τοῦ καθολικισμοῦ, ἀλλὰ τοῦτο δὲν ἀνταποκρίνεται πρὸς τὰ πράγματα, ὡς ἐμφαίνηται ἐκ τῆς παραθέσεως καὶ χωρίων τινῶν μόνον ἐκ τῶν ἔργων του. Οὕτως ἐν σελ. 91 τοῦ ὑπὸ τὸν τίτλον «Πάπισσα Ἰωάννα» (ἔκδοσις Γ. Βασιλείου) ἔργου του, σατυρίζων αὐτὴν ταύτην τὴν θρησκείαν γράφει: (ἀπόσπασμα 4) «Αἱ θρησκεῖαι ὁμοιάζουσι τὰς γυναῖκας. Ἀμφότεραι ἐφ’ ὅσον εἶναι νέαι, οὔτε καλλωπισμῶν χρῄζουσιν οὔτε ψιμυθίου, ἵνα περικυκλῶνται ὑπὸ λατρευτῶν προσκλινῶν, ἑτοίμων, ὡς οἱ ἐρασταὶ καὶ οἱ πρῶτοι χριστιανοί, καὶ τὴν ζωὴν ὑπὲρ αὐτῶν νὰ θυσιάσωσιν... Ἡ εὐλάβεια ἐξέλιπε πρὸ πολλοῦ ἐκ τῆς οἰκουμένης». Τοιαύτην περὶ τῆς θρησκείας γενικῶς διατυπῶν γνώμην, φυσικὸν εἶναι νὰ μὴ φείδηται οὐδ’ αὐτοῦ τοῦ Χριστιανισμοῦ, ὃν ὁτὲ μὲν θεωρεῖ ὡς κληρονόμον τῆς εἰδωλολατρείας (Πάπισσα σ. 139), ὁτὲ δὲ καὶ κατώτερον αὐτῆς («Πάρεργα καὶ παραλειπόμενα» σ. 112 καὶ «Κριτικαὶ Μελέται» σ. 27). Ἀλλαχοῦ δὲ τῆς «Παπίσσης» (σ. 62), συκοφαντῶν πᾶσαν ἐκδήλωσιν εὐσεβείας, λέγει ὅτι (ἀπόσπασμα 2) «ἡ πλῆξις καὶ ἡ ἀργία εἶναι, νομίζω, τὰ κυριώτερα ἐλατήρια τῆς εὐσεβείας. Εἰς οὐρανὸν ἀτενίζομεν τότε μόνον, ὅταν δὲν ἔχομεν τί νὰ κάμωμεν ἢ τί νὰ ἐλπίσωμεν ἐπὶ τῆς γῆς, τὰς δὲ ἁγίας εἰκόνας ἀσπαζόμεθα, ὁσάκις δὲν ἔχομεν ἄλλο τι ν’ ἀσπασθῶμεν». Ἱερὰ Σύνοδος, Πρακτικὰ τῆς 17 Ὀκτωβρίου 1940: Ἐνημερώνει γιὰ τὴν ἀπάντηση τοῦ ὑφυπουργοῦ Θ. Νικολούδη, πὼς «δὲν κρίνει ὅτι συντρέχει λόγος εἰδικῆς καὶ ἐπισήμου ἀπαγορεύσεως καὶ ὅτι προέβη ἀνεπισήμως εἰς σχετικὰς συστάσεις πρὸς τὸν ἐκδοτικὸν οἶκον Σιδέρη». Μετὰ τὴν τοιαύτην κατὰ τῆς θρησκείας, τοῦ Χριστιασμοῦ καὶ πάσης εὐσεβείας ἐπίθεσιν δὲν θὰ πρέπῃ νὰ ἀναμένηται ὅτι ὁ Ροΐδης ἐφείσθη τῶν ἱερῶν τοῦ Χριστιανισμοῦ προσώπων. Καὶ πράγματι περὶ μὲν τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ, τῆς διδασκαλίας του καὶ τῶν θαυμάτων του ἐκφράζεται οὕτως (ἀπόσπασμα 14) «Ὁ Ἰησοῦς δὲν ἐβαρύνετο νὰ ἐπαναλαμβάνῃ τὸ “ἀγαπᾶτε ἀλλήλους”, “ὃ σὺ μισεῖς ἑτέρῳ μὴ ποιήσῃς”, “εὐεργετεῖτε τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν” καὶ ἄλλα οὐχ’ ἧττον παλαιὰ καὶ τετριμμένα παραγγέλματα» («Ἡ Πάπισσα Ἰωάννα καὶ ἡ Ἠθική – Ἐπιστολαὶ ἑνὸς Ἀγρινιώτου» σ. 13) καὶ (ἀπόσπασμα 12) «ὁ ἔνδοξος ἐκεῖνος Ποντίφηξ, καίτοι ἅγιος ὤν, οὐδέποτε ὑπῆρξεν ὑπὲρ τὸ δέον εὐλαβής... Ἂν δὲ ἠναγκάσθη ἐνίοτε νὰ θαυματουργήσῃ, ἔπραξε τοῦτο χαριζόμενος εἰς τοὺς ἠλιθίους ὑπηκόους του, ὡς ὁ Ἰησοῦς εἰς τοὺς ὀλιγοπίστους Ἑβραίους» («Πάπισσα» σ. 194). Περὶ δὲ τῆς ἐπικλήσεως τῆς βοηθείας τῆς Θεομήτορος γράφει (ἀπόσπασμα 1): «Ἡ Ἰωάννα ηὐχήθη εἰς τὴν Παρθένον ζητοῦσα προστασίαν καὶ ὁδηγὸν ἵνα ἐξέλθῃ τοῦ πολυδένδρου ἐκείνου λαβυρίνθου. Αἱ εὐχαὶ αὐτῆς εἰσηκούσθησαν· τριπλοῖ ὄνων ὀγκηθμοὶ ἀπεκρίθησαν εἰς τῆς νεάνιδος τὰς δεήσεις» («Πάπισσα» σ. 48). Ἀμείλικτος ὡσαύτως ἐπιτίθεται κατὰ τῶν βάσεων τῆς πίστεως ἡμῶν, περὶ μὲν τῆς ἁγίας Γραφῆς λέγων: (ἀπόσπασμα 15) «δὲν εἶμαι καὶ πολὺ βέβαιος ἂν δύναται νὰ θεωρηθῇ ὡς ἠθικὸν βιβλίον ἡ Γραφή» («Ἡ Πάπισσα Ἰωάννα καὶ ἡ Ἠθική» σ. 13), περὶ δὲ τῶν δογμάτων τῆς Ἐκκλησίας ἡμῶν γράφων: (ἀπόσπασμα 10) «Κατὰ τοὺς νομικοὺς ἑκάστη κατάχρησις γεννᾷ νέον τινὰ νόμον· ἐν δὲ τῇ Ἐκκλησίᾳ τοῦ Χριστοῦ γεννᾶται πάντοτε ὀρθόδοξον δόγμα ἐξ ἑκάστης αἱρέσεως» («Πάπισσα» σ. 140). Οὐ μόνον δὲ ταῦτα, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ μέρους, πλὴν βασικαί, θρησκευτικαὶ διδασκαλίαι δὲν διαφεύγωσι τὴν σάτυραν τοῦ φιλοσκώμμωνος συγγραφέως. Οὕτω περὶ τοῦ Παραδείσου λέγει τὰ ἑξῆς: (ἀπόσπασμα 13) «Τὸ παπικὸν δωμάτιον ὡμοίαζε τὸν παράδεισον τοῦ ἁγίου Ἰωάννου, ὅστις ὡς γνήσιος Ἑβραῖος, ἠρέθιζε τῶν συμπατριωτῶν του τὴν πλεονεξίαν, περιγράφων τὴν χώραν τῶν μακάρων διὰ χρυσοῦ καὶ ἀδαμάντων ἐστρωμένην. Καὶ τοῦτο οὐκ ὀλίγον συνέτεινε πρὸς ἐξάπλωσιν τῆς χριστιανικῆς πίστεως· καθότι πάντες ἐπροτίμων τὸν πολυτάλαντον ἑβραϊκὸν παράδεισον μᾶλλον ἢ τὰ πτωχὰ Ἠλύσια τῶν ἀρχαίων» («Πάπισσα» σ. 201). Εἰρωνευόμενος δὲ τὴν περὶ προπατορικοῦ ἁμαρτήματος χριστιανικὴν διδασκαλίαν γράφει: (ἀπόσπασμα 7) «Οἱ πρῶτοι γονεῖς τοῦ δυστυχοῦς τούτου ζώου ἔφαγον ἴσως κἀκεῖνοι στάχεις τινὰς ἀπηγορευμένης κριθῆς εἴς τινα γωνίαν τοῦ Παραδείσου, οἱ δὲ ἀπόγονοι αὐτῶν ἀποτίουσιν ἴσως, ὡς καὶ ἡμεῖς, τοῦ προγονικοῦ ἁμαρτήματος τὸν φόρον» («Πάπισσα» σ. 130). Ταῦτα σταχυολογούμενα ἐκ τῶν ἔργων τοῦ Ροΐδου προχείρως, θὰ ἦσαν ἀρκετὰ νὰ ἀποδείξωσιν ὁποίαν βλάβην δύνανται νὰ προξενήσωσι καὶ αὖθις τὰ ἔργα ταῦτα εἰς τὸ θρησκευτικὸν τοῦ λαοῦ αἴσθημα. Πλὴν πρὸς ἀπόκρουσιν τοῦ ἰσχυρισμοῦ ὅτι ὁ Ροΐδης δὲν ἐστράφη κατὰ τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας παραθέτομεν τὸ ἑξῆς ἀπόσπασμα, ἐν τῷ ὁποίῳ σατυρίζει τὸν ὀρθόδοξον κλῆρον· (ἀπόσπασμα 6) «Πάντα τὰ κακοποιὰ ζῶα, οἱ ὄφεις, οἱ σφῆκες, οἱ κώνωπες καὶ οἱ σκορπίοι, γίνονται τοσούτῳ μᾶλλον φαρμακερά, ὅσῳ ζῶσι πλησιέστερον τοῦ ἡλίου. Μόνον οἱ ἱερεῖς ἐξαιροῦνται, οἵτινες εἰς μὲν τὰς ἀνηλίους χώρας τῆς Δύσεως ἀπέκτησαν ὀξεῖς ὄνυχας καὶ ἰοβόλους ὀδόντας, ἐν δὲ τῇ Ἀνατολῇ κατήντησαν βαθμηδὸν ἀβλαβεῖς καὶ χειροήθεις[1], ὡς οἱ ἐγχέλεις τῆς Κωπαΐδος· ὥστε ἀφοῦ οὔτε τρώγονται, ὡς ἐκεῖνοι, οὔτε δάκνουσιν, ὡς οἱ Φράγκοι, ἀλλ’ ἡσύχως καὶ τιμίως μετέρχονται τὸ ἐπάγγελμά των σταυροκοποῦντες, θυμιάζοντες, βαπτίζοντες καὶ ἐξομολογοῦντες, ἁμαρτία ἤθελεν εἶναι νὰ πειράξῃ τις τοὺς ἀκάκους τούτους κληρονόμους τῆς Βασιλείας τῶν Οὐρανῶν. Ταῦτα σοὶ εἶπον, ἀναγνῶστα, ἵνα σὲ πείσω περὶ τῆς ὀρθοδοξίας μου». («Πάπισσα» σ. 108). Ἀλλαχοῦ δὲ ἐπιτίθεται κατὰ τοῦ μοναχισμοῦ τῆς Ἀνατολικῆς Ἐκκλησίας (Αὐτόθι σ. 141 ἑξ.), ἐπεκτεινόμενος εἰς πεντήκοντα ὁλοκλήρους σελίδας τῆς «Παπίσσης» κατὰ παντὸς ὅ,τι ἡ καθ’ ἡμᾶς Ἐκκλησία θεωρεῖ ὡς ἱερὸν καὶ ὅσιον. Τέλος δὲν θὰ ἔπρεπε νὰ παραλειφθῇ, ὅτι καὶ κοινωνικαὶ ἀνατρεπτικαὶ ἰδέαι περιέχονται εἰς τὰ ἐν λόγῳ συγγράμματα, ὡς ἡ ἐν σελ. 135 τῆς «Παπίσσης» ἀναπτυσσομένη: (ἀπόσπασμα 8) «ὁ πολύπειρος ἐκεῖνος ναύτης ἦτο συγχρόνως καὶ βαθὺς πολιτικός, ἐννοήσας ὅτι μόνον διὰ τῶν ἱερέων καὶ δημίων καθίστανται οἱ ἄνθρωποι εὐάγωγος ἀγέλη προσφέρουσα εὐπειθῆ ῥάχιν εἰς τὴν ψαλίδα τοῦ κουρέως», ἔτι δὲ καὶ δοξασίαι προσβάλλουσαι καὶ αὐτὴν ἔτι τὴν ἠθικὴν (ἰδίᾳ εἰς τὰ «Διηγήματα»). Ταῦτα ἔχοντες ὑπ’ ὄψει καὶ φρονοῦντες ὅτι μεγάλη θὰ προκύψῃ ἐκ τῆς ἀναδημοσιεύσεως καὶ κυκλοφορίας τῶν συγγραμμάτων τοῦ Ροΐδη ἡ βλάβη οὐ μόνον ἐπὶ τὴν ἀδιάπλαστον ἔτι ἑλληνικὴν νεότητα, ἀλλὰ καὶ ἐπὶ σύμπασαν τὴν ἑλληνικὴν κοινωνίαν, βάσει τῶν ἐδαφ. 2 καὶ 3 τοῦ ἄρθρου 8 τοῦ ὑπ’ ἀριθ. 2170/1940 Ἀναγκ. Νόμου, Συνοδικῇ διαγνώμῃ, προαγόμεθα παρακαλέσαι ὑμᾶς, ἵνα διατάξητε τὰ δέοντα πρὸς παρεμπόδισιν πάσης ἐνεργείας, ἀποσκοπούσης εἰς τὴν παρ’ οἱουδήποτε δημοσίευσιν καὶ διάδοσιν τῶν ἀνωτέρω μνημονευθέντων συγγραμμάτων, ὡς συντελούντων εἰς κλονισμὸν τοῦ θρησκευτικοῦ αἰσθήματος τοῦ λαοῦ καὶ καθαπτομένων τῶν διδασκαλιῶν καὶ τῆς ἱερᾶς παραδόσεως τῆς ἡμετέρας Ἐκκλησίας. † ὁ Ἀθηνῶν Χρύσανθος Πρόεδρος † ὁ Σερβίων καὶ Κοζάνης Ἰωακείμ † ὁ Δράμας Βασίλειος † ὁ Τρίκκης καὶ Σταγῶν Πολύκαρπος † ὁ Μονεμβασίας καὶ Σπάρτης Διονύσιος † ὁ Λαρίσης Ἱερόθεος ΒΑΣΙΛΕΙΟΝ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ ΥΦΥΠΟΥΡΓΕΙΟΝ ΤΥΠΟΥ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ Ἐν Ἀθήναις τῇ 28 Σ/βρίου 1940 Γραφεῖον Ὑφυπουργοῦ Ἀριθ. πρωτ. 35096/Ν (Παρακαλεῖσθε ἀπαντῶντες ὅπως ἀναφέρητε τὸν ἀριθμὸν τοῦ παρόντος) Πρὸς τὴν Ἱερὰν Σύνοδον τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος Ἐνταῦθα ΙΕΡΑ ΣΥΝΟΔΟΣ Ἀριθ. Πρωτ. 2746 Ἐλήφθη τῇ 30 Σ/βρίου 1940 Ἔχομεν τὴν τιμὴν νὰ γνωρίσωμεν ὑμῖν τὴν λῆψιν τοῦ ἀπὸ 12 Σεπ/βρίου ὑπ’ ἀρ. 1594 ὑμετέρου ἐγγράφου σχετικῶς μὲ τὸ ζήτημα τῆς ἐκδόσεως τῶν «Ἁπάντων» τοῦ Ἐμμ. Ροΐδου. Καίτοι τὰ ἐπιχειρήματα καὶ αἱ σκέψεις, αἵτινες ἤγαγον τὴν Ἱερὰν Σύνοδον τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος νὰ προτείνῃ πρὸς τὸ καθ’ ἡμᾶς Ὑφυπουργεῖον τὴν διὰ διοικητικοῦ μέτρου ἀπαγόρευσιν τῆς ἐκδόσεως ἐκ τῶν ἁπάντων τοῦ Ἐμμ. Ροΐδου τῶν βιβλίων «Πάπισσα Ἰωάννα» καὶ «Ἐπιστολαὶ ἑνὸς Ἀγρινιώτου» εἶναι ἀπὸ θρησκευτικῆς ἀπόψεως καὶ βάσιμοι καὶ ὀρθαί, ἐν τούτοις ἡ Κυβέρνησις τηρήσασα τὴν ἀρχὴν μέχρι τοῦδε νὰ ἐπιτρέπῃ ἐλευθερίαν εἰς τὰ ζητήματα τῆς τέχνης, τῆς λογοτεχνίας καὶ τῆς ἐπιστήμης καὶ διότι προσθέτως φρονεῖ ὅτι ἡ «Πάπισσα Ἰωάννα» κατὰ τὴν ἐποχὴν τῆς ἐκδόσεώς της ἔτυχε τῶν κυρώσεων τῆς Ἐκκλησίας καὶ πεπαλαιωμένη εἶναι καὶ ἐλαχίστην ἀπήχησιν δύναται νὰ ἔχῃ σήμερον παρὰ τῷ ἀναγνωστικῷ κοινῷ, δὲν κρίνει ὅτι συντρέχει λόγος εἰδικῆς καὶ ἐπισήμου ἀπαγορεύσεως. Οὐχ ἧττον προέβημεν ἀνεπισήμως εἰς συστάσεις πρὸς τὸν ἐκδοτικὸν οἶκον Σιδέρη, περὶ μὴ ἐκτυπώσεως τῶν βιβλίων τούτων καὶ ἔχομεν πάντα λόγον νὰ πιστεύωμεν ὅτι ἡ σύστασις αὕτη θὰ ληφθῇ ὑπ’ ὄψιν κατὰ τὴν ἐπανέκδοσιν τῶν «Ἁπάντων» τοῦ Ροΐδου. Ὁ Ὑφυπουργός Θ. ΝΙΚΟΛΟΥΔΗΣ Ἀκριβὲς ἀντίγραφον Ὁ Προϊστάμενος (Ὑπογραφή) Σύνοδος περὶ τῶν ἔργων του συγγραφέως Ἐμ. Ροΐδου Πρακτ. τῆς 17 Ὀκτωβρίου 1940 Ἀνεγνώσθη τὸ ὑπ’ ἀριθ. Σ Πρ. 2746 ἐ.ἔ. ἔγγραφον τοῦ Ὑφυπουργείου Τύπου καὶ Τουρισμοῦ, δι’ οὗ ἀπαντᾷ εἰς τὸ ὑπ’ ἀριθ. 2594 ἐ.ἔ. Συνοδικὸν ἔγγραφον περὶ ἀπαγορεύσεως τῆς ἐκδόσεως τῶν ἁπάντων τοῦ Ἐμ. Ροΐδου, ὅτι δι’ οὓς ἐκτίθησι λόγους, δὲν κρίνει ὅτι συντρέχει λόγος εἰδικῆς καὶ ἐπισήμου ἀπαγορεύσεως καὶ ὅτι προέβη ἀνεπισήμως εἰς σχετικὰς συστάσεις πρὸς τὸν ἐκδοτικὸν οἶκον Σιδέρη. ΒΑΣΙΛΕΙΟΝ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ Η ΙΕΡΑ ΣΥΝΟΔΟΣ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ ΑΡΙΘ. ΠΡΩΤ. 2746 ΔΙΕΚΠ. 110 ΑΘΗΝΗΣΙ 24 Ὀκτωβρίου 1940. Πρὸς Τὸ Ὑφυπουργεῖον Τύπου καὶ Τουρισμοῦ Γραφεῖον Ὑφυπουργοῦ. Ἡ Ἱερὰ Σύνοδος τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος μετ’ ἐπιστασίας ἐμελέτησε τὸ ὑπ’ ἀριθ. 35096/Ν καὶ ἀπὸ 28 π. μηνὸς ὑμέτερον ἔγγραφον, δι’ οὗ συμφωνεῖτε, ὅτι αἱ σκέψεις αὐτῆς εἶναι ἀπὸ θρησκευτικῆς ἀπόψεως βάσιμοι καὶ ὀρθαὶ καὶ ὅτι, κατόπιν τούτου, συνεστήσατε πρὸς τὸν ἐκδοτικὸν Οἶκον Σιδέρη τὴν μὴ ἐκτύπωσιν ὡρισμένων βιβλίων τοῦ Ἐμμανουὴλ Ροΐδη, ἐφ’ ᾧ καὶ εὐχαριστεῖ ὑμᾶς. Ἡ ἐγνωσμένη εὐσέβεια τῆς ὑμετέρας Ἐξοχότητος καὶ τῆς Ἐθνικῆς Κυβερνήσεως πρός τε τὴν Ἁγίαν ἡμῶν Θρησκείαν καὶ τὴν Ἐκκλησίαν παρεκίνησε τὴν Ἱερὰν Σύνοδον νὰ ἐπικαλεσθῇ τὴν ἐπέμβασιν τοῦ καθ’ ὑμᾶς Ὑπουργείου καὶ ἐπὶ τοῦ ζητήματος τούτου. Παρὰ τῆς εὐσεβείας ὑμῶν ἀπεκδέχεται ἡ Ἱερὰ Σύνοδος καὶ τὴν τροποποίησιν τῆς ἐν τῷ ἐγγράφῳ ὑμῶν διατυπουμένης γενικῆς ἀρχῆς, καθ’ ἣν ἡ Κυβέρνησις ἀφήνει ἐλευθερίαν εἰς τὰ ζητήματα τῆς τέχνης, τῆς λογοτεχνίας καὶ τῆς ἐπιστήμης. Διότι, ὡς γνωστόν, αἱ ἀνατρεπτικαὶ τῆς θρησκείας καὶ ἠθικῆς καὶ τῆς Πατρίδος ἰδέαι διεδόθησαν ὑπὸ τὸ ὡραῖον περίβλημα τῆς τέχνης καὶ λογοτεχνίας καὶ ὑπὸ τὸ κάλυμμα τῆς ἐπιστήμης· διότι τὰ θύματα τῶν ἀνατρεπτικῶν τούτων ἰδεῶν προσέχοντα κυρίως εἰς τὸ μέλι τῶν μεταδιδόντων τὰς ἰδέας ταύτας λογοτεχνικῶν ἔργων, ἀσυναισθήτως ἐκμυζῶσι καὶ τὸ συνὸν εἰς τὸ μέλι τοῦτο δηλητήριον. Οὐδὲ λανθάνει τὴν βαθυτάτην μόρφωσιν τῆς ὑμετέρας Ἐξοχότητος, ὅτι οἱ διάφοροι Γάλλοι συγγραφεῖς πολλὰ τοιαῦτα πονηρὰ σπέρματα ἐγκατασπείραντες εἰς τὰ λογοτεχνικῶς ὡραῖα ἔργα των, ἐδηλητηρίασαν τὰς ἁπαλὰς ψυχὰς τῆς Γαλλικῆς νεολαίας καὶ ὑπέσκαψαν τὸ θρησκευτικὸν καὶ ἠθικὸν καὶ πατριωτικὸν φρόνημα τοῦ Γαλλικοῦ λαοῦ καὶ ὅτι τοῦτο κυρίως ἦτο ἡ αἰτία τῆς κατὰ τὸν παρόντα πόλεμον οἰκτρᾶς καταρρεύσεως τῆς Γαλλίας. Ταῦτα πάντα ἔχουσα ὑπ’ ὄψει ἡ Ἱερὰ Σύνοδος καὶ ὅτι ἡ καλῶς ἐννοουμένη ἐλευθερία εἶνε περιορισμὸς τῆς διὰ τῆς τέχνης καὶ τῆς λογογραφίας καὶ τῆς δῆθεν ἐπιστήμης ἐκδηλουμένης ἀκολασίας τῶν ἀνατρεπτικῶν ἰδεῶν, παρακαλεῖ, ἵνα ἡ διὰ τῶν ἐφαρμοζομένων μέτρων πᾶν εἶδος ἀκολασίας πατάσσουσα Ἐθνικὴ Κυβέρνησις θέτῃ ἑκάστοτε φραγμὸν καὶ εἰς πᾶσαν δι’ οἱουδήποτε τρόπου καὶ μέσου ἐνεργουμένην διάδοσιν τῶν ἀντιθρησκευτικῶν καὶ ἀνηθίκων ἰδεῶν, ἐξαιτουμένη τοῦτο καὶ συνῳδὰ τῷ ἄρθρῳ 8ῳ τοῦ ὑπ’ ἀριθ. 2170/1940 Ἀναγκαστικοῦ Νόμου «περὶ Καταστατικοῦ Νόμου τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος», θεσπίζοντι: «Ὁσάκις ἡ Ἱερὰ Σύνοδος ἢ ὁ κατὰ τόπους Μητροπολίτης ἤθελε παρατηρήσει, ὅτι ἔντυπον... (ἐκ τῶν εἰς χρῆσιν τοῦ Κλήρου καὶ τῆς Νεολαίας) περιέχῃ τι ἀντικείμενον εἰς τὰ θεῖα δόγματα, τὰ ἱερὰ Μυστήρια καὶ τοὺς Ἐκκλησιαστικοὺς Κανόνας, τὴν Ἱερὰν διδασκαλίαν, τὰς Ἱερὰς Παραδόσεις, τὰς Ἱερὰς Τελετὰς καὶ ἔθιμα τῆς Ὀρθοδόξου Ἀνατολικῆς Ἐκκλησίας, ἢ ἀνευλαβεῖς ἐκφράσεις κατὰ τῆς θρησκείας καὶ τῶν λειτουργῶν της, ζητεῖ τὴν ἐπέμβασιν τῶν ἁρμοδίων πολιτικῶν Ἀρχῶν πρὸς ἐνέργειαν τῶν κατὰ τοὺς κειμένους Νόμους ὁριζομένων». † ὁ Ἀθηνῶν Χρύσανθος Πρόεδρος † Ὁ Δράμας Βασίλειος † ὁ Τρίκκης καὶ Σταγῶν Πολύκαρπος † ὁ Φιλιππουπόλεως Ἰωακείμ † ὁ Χαλκίδος Γρηγόριος † ὁ Ἐλασσῶνος Καλλίνικος Ἀνυπόγραφη Ἔκθεση πρὸς τὴν Ἱερὰ Σύνοδο Ἡ Ἱερὰ Σύνοδος τὸ 1940 ἀνέθεσε σὲ κάποιον ὁ ὁποῖος ἐγνώριζε ἄριστα τὸ ἔργο τοῦ Ροΐδη νὰ συντάξει ἔκθεση, ὅπως τὸ 1866 εἶχε ἀναθέσει σὲ ἐπιτροπὴ ἀποτελούμενη ἀπὸ τοὺς Κων. Κοντογόνη, Ἀρχιμ. Ἀλ. Λυκοῦργο καὶ Π. Ρομπότη νὰ κάνουν τὸ ἴδιο γιὰ τὴν Πάπισσα Ἰωάννα. Ὁ ἐν λόγῳ συνεργάτης παρέδωσε μιὰ εὐσύνοπτη ἀνθολόγηση μὲ καίρια σημεῖα τῆς ροϊδικῆς κριτικῆς στὸν χριστιανισμό. Μόνο ποὺ ὁ συνεργάτης αὐτὸς φρόντισε εὐσχήμως νὰ μὴν ὑπογράψει τὸ πόνημά του. Παρέδωσε τὸ συμπίλημά του στοὺς Ἱεράρχες ἀνυπόγραφο, ὅπως σήμερα τὰ think tank τῶν κομμάτων τὰ non paper. (Τὰ πλάγια εἶναι τοῦ συντάκτη τῆς ἔκθεσης, ὄχι τοῦ Ροΐδη). Πρόκειται περὶ ἑνὸς προσώπου καὶ ὄχι ἐπιτροπῆς, ἐφόσον λ.χ. γράφει: «Πρόκειται περὶ τῶν μελετῶν περὶ τῶν ὁποίων ὡμίλησα ἀνωτέρω». Ὁ Ροΐδης, δικαιολογῶν ἑαυτὸν καὶ τὸ βιβλίον του «Πάπισσα Ἰωάννα», ἰσχυρίσθη ὅτι ἐν αὐτῷ οὐδόλως ἔθιγε τὴν Χριστιανικὴν θρησκείαν καὶ ὅτι περιωρίσθη ἁπλῶς νὰ σατυρίσῃ παρεκτροπὰς τοῦ καθολικισμοῦ τοῦ Μεσαίωνος, σεβασθεὶς «τὸν Χριστιανισμὸν τοῦ Ἰησοῦ καὶ τῶν Πατέρων». Τὸν ἰσχυρισμὸν τοῦτον τοῦ Ροΐδη ἔχουν ἐπαναλάβει καὶ πάντες οἱ σύγχρονοί του καὶ μεταγενέστεροι ὑποστηρικταὶ τοῦ ἔργου του. Ἡ πρώτη καὶ ἡ τελευταία σελίδα τῆς ἀνυπόγραφης ἔκθεσης πρὸς τὴν Ἱερὰ Σύνοδο, τὸ 1940, ἡ ὁποία εἶναι μιὰ εὐσύνοπτη ἀνθολόγηση μὲ καίρια σημεῖα τῆς ροϊδικῆς κριτικῆς στὸν χριστιανισμό. Τὰ ἐπιχειρήματα ἀπὸ τὴν ἔκθεση αὐτὴ ἔμειναν ἀναξιοποίητα καὶ οἱ ἐκκλήσεις πρὸς τὴν «Ἐθνικὴν Κυβέρνησιν» Μεταξᾶ γιὰ πόλεμο κατὰ τοῦ Ροΐδη ἔπεσαν στὸ κενό, καθὼς τέσσερις ἡμέρες μετὰ ἦρθε ὁ πραγματικὸς πόλεμος. Πρόκειται ὅμως περὶ ψευδοῦς ἰσχυρισμοῦ. Μία ἁπλῆ ἀνάγνωσις πείθει ὅτι εἰς τὴν «Πάπισσαν» ὁ Ροΐδης δὲν κτυπᾶ μόνον τὸ ἄτοπον, δὲν σατυρίζει μόνον πρόσωπα καὶ πράξεις ὡρισμένης ἐποχῆς καὶ ὡρισμένης Ἐκκλησίας, ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ συνόλῳ του τὸν Χριστιανισμόν. Εἰρωνεύεται τὰ μυστήρια, τὴν πίστιν εἰς τὸ θαῦμα, τοὺς μάρτυρας τῆς πίστεως, τοὺς κήρυκας τῆς Χριστιανικῆς ἀληθείας. Οἱ Πατέρες σατυρίζονται καὶ αὐτοί, τὰ δόγματα δέχονται σαρκασμούς, ἀκόμη καὶ ἡ Ἁγία Γραφὴ παίρνει ὄχι μικρὸν μέρος ἀπὸ τὴν σάτυραν. Ἰδοὺ μερικὰ ἀποσπάσματα προχείρως εἰλημμένα: «Ἡ Ἰωάννα ηὐχήθη εἰς τὴν Παρθένον ζητοῦσα προστασίαν καὶ ὁδηγόν, ἵνα ἐξέλθῃ τοῦ πολυδένδρου ἐκείνου λαβυρίνθου. Αἱ εὐχαὶ αὐτῆς εἰσηκούσθησαν· τριπλοῖ ὄνων ὀγκηθμοὶ ἀπεκρίθησαν εἰς τῆς νεάνιδος τὰς δεήσεις». (σελ. 48)[2] «Ἡ πλῆξις καὶ ἡ ἀργία εἶναι, νομίζω, τὰ κυριώτερα ἐλατήρια τῆς εὐσεβείας. Εἰς οὐρανὸν ἀτενίζομεν τότε μόνον, ὅταν δὲν ἔχομεν τί νὰ κάμωμεν ἢ τί νὰ ἐλπίσωμεν ἐπὶ τῆς γῆς, τὰς δὲ ἁγίας εἰκόνας ἀσπαζόμεθα, ὁσάκις δὲν ἔχομεν ἄλλο τι ν’ ἀσπασθῶμεν». (σελ. 62) «...ὁτὲ δὲ χώνουσα τοὺς δακτύλους εἰς τὴν ξανθὴν κόμην της ἀπέτεινεν εἰς ἑαυτὴν τὰς ἐρωτήσεις ἐκείνας περὶ τῆς παρούσης ἡμῶν καὶ μελλούσης ὑπάρξεως, τὰς ὁποίας πάντες οἱ κάτοικοι τῆς “κοιλάδος τοῦ κλαυθμῶνος” ἀποτείνουσιν εἰς ἑαυτοὺς μετ’ ἀπελπισίας, οἱ δὲ πνευματικοὶ καὶ θεολόγοι ἀποκρίνονται εἰς αὐτὰς δι’ ὑπεκφυγῶν καὶ “κοινῶν τόπων”, ὡς οἱ ὑπουργοὶ εἰς τοὺς ὀχληροὺς θεσιθήρας». (σελ. 63) «Ἀλλ’ ὁ δεκαοκταετὴς ἐκεῖνος νεανίας, … ὁ οὔτε τὴν Γραφὴν ἀναγνώσας, οὔτε τοῦ Αὐγουστίνου τὰς Ἐξομολογήσεις, οὔτε τὸν περὶ παρθενίας λόγον τοῦ ἁγίου Βασιλείου, ἢ ἄλλο ἱερὸν βιβλίον, ἦτο ὡς ἐκ τούτου ἁγνὸς καὶ ἄσπιλος ὡς ἡ χιών». (σελ. 69) «Αἱ θρησκεῖαι ὁμοιάζουσι τὰς γυναῖκας. Ἀμφότεραι ἐν ὅσῳ εἶναι [ἦναι στὸν Ρ.] νέαι, οὔτε καλλωπισμῶν χρῄζουσιν οὔτε ψιμυθίου, ἵνα περικυκλῶνται ὑπὸ λατρευτῶν προσκλινῶν[3], ἑτοίμων, ὡς οἱ ἐρασταὶ καὶ οἱ πρῶτοι χριστιανοί, καὶ τὴν ζωὴν ὑπὲρ αὐτῶν νὰ θυσιάσωσιν,... Ἡ εὐλάβεια ἐξέλειπεν πρὸ πολλοῦ ἐκ τῆς οἰκουμένης». (σελ. 91) «[Ἀλλὰ] κατὰ τὸν καιρὸν ἐκεῖνον ὁ χορός, ὃν ἀπαγορεύουσι σήμερον οἱ πνευματικοὶ ὡς ἐφεύρεσιν τοῦ Σατανᾶ, οὐδὲν εἶχε τὸ ἀσεβὲς καὶ τὸ ἀντίθρησκον, ἀλλ’ ἦτο ἁπλῶς προσευχὴ γινομένη διὰ τῶν ποδῶν ὡς οἱ ψαλμοὶ διὰ τῶν χειλέων, ἀμφότεροι δὲ ἐφευρέθησαν ὑπὸ τοῦ προφητάνακτος Δαυίδ, ὥστε συγγενεύουσιν ὡς γνήσια τέκνα τοῦ αὐτοῦ πατρός». (σελ. 90) «Κατὰ τοὺς κριτικοὺς ἐπὶ ἀσπίδος φαίνεται γραφεῖσα τοῦ Τάσ[σ]ου ἡ “Ἱερουσαλήμ”, τοῦ δὲ ἁγίου Βασιλείου ἡ “παρθενικὴ πραγματεία” ἐπὶ τῶν γονάτων[4] καλῆς τινος παρθένου φαίνεταί μοι γεγραμμένη». (σελ. 99) «Πάντα τὰ κακοποιὰ ζῶα, οἱ ὄφεις, οἱ σφῆκες, οἱ κώνωπες καὶ οἱ σκορπίοι, γίνονται τοσούτῳ μᾶλλον φαρμακερά, ὅσῳ ζῶσι πλησιέστερον τοῦ ἡλίου. Μόνον οἱ ἱερεῖς ἐξαιροῦνται, οἵτινες εἰς μὲν τὰς ἀνηλίους χώρας τῆς Δύσεως ἀπέκτησαν ὀξεῖς ὄνυχας καὶ ἰοβόλους ὀδόντας, ἐν δὲ τῇ Ἀνατολῇ κατήντησαν βαθμηδὸν ἀβλαβεῖς καὶ χειροήθεις, ὡς αἱ ἐγχέλεις τῆς Κωπαΐδος· ὥστε ἀφοῦ οὔτε τρώγονται, ὡς ἐκεῖναι, οὔτε δάκνουσιν, ὡς οἱ Φράγκοι, ἀλλ’ ἡσύχως καὶ τιμίως μετέρχονται τὸ ἐπάγγελμά των σταυροκοποῦντες, θυμιάζοντες, βαπτίζοντες καὶ ἐξομολογοῦντες, ἁμαρτία ἤθελεν εἶναι νὰ πειράξῃ τις τοὺς ἀκάκους τούτους κληρονόμους τῆς βασιλείας τῶν Οὐρανῶν. Ταῦτα σοὶ εἶπον, ἀναγνῶστα, ἵνα σὲ πείσω περὶ τῆς ὀρθοδοξίας μου». (σελ. 108) «Μεταξὺ τῶν νυμφῶν [τούτων] τοῦ Ἰησοῦ ὑπῆρχον, ὡς καὶ εἰς τὸν γυναικῶνα τοῦ Σουλτάνου, παντὸς ἔθνους καὶ πάσης χροιᾶς παρθένοι· ... Ἡ μὲν τῶν κοιμωμένων, κατεχομένη ὑπὸ ἡδυπαθοῦς ὀνείρου, ἐμειδία στηρίζουσα ἐπὶ τοῦ βραχίονος τὴν φλέγουσαν παρειάν, ἐνῷ τὰ τεταραγμένα στήθη της διεφαίνοντο ὑπὸ τὸν λευκὸν χιτῶνα ὡς ἡ σελήνη ὄπισθεν νέφους... ἑτέρα ἐφαίνετο τείνουσα τὰς χεῖρας εἰς ῥάβδον ἡγουμένης, καὶ ἄλλη ἀνοίγουσα τὰς ἀγκάλας εἰς τὸν οὐράνιον αὑτῆς μνηστῆρα. Ἀλλ᾿ αἱ πλεῖσται ἐκοιμῶντο ἡσύχως καὶ κοσμίως ὡς οἱ Φαραὼ ἐντὸς τῆς μεγάλης πυραμίδος, τινὲς δὲ μάλιστα καὶ ἔῤῥεγχον, ἀλλ’ αὗται ἦσαν γραῖαι ὀνειρευόμεναι τὴν μακαριότητα τοῦ Παραδείσου». (σελ. 123-124) «Οἱ πρῶτοι γονεῖς τοῦ δυστυχοῦς τούτου ζώου ἔφαγον ἴσως κἀκεῖνοι στάχεις τινὰς ἀπηγορευμένης κριθῆς εἴς τινα γωνίαν τοῦ Παραδείσου, οἱ δὲ ἀπόγονοι αὐτῶν ἀποτίουσιν ἴσως ὡς καὶ ἡμεῖς τοῦ προγονικοῦ ἁμαρτήματος τὸν φόρον». (σελ. 130) «Ὁ πολύπειρος ἐκεῖνος ναύτης ἦτο συγχρόνως καὶ βαθὺς πολιτικός, ἐννοήσας [ὡς οἱ τότε βασιλεῖς] ὅτι μόνον διὰ τῶν ἱερέων καὶ δημίων καθίστανται οἱ ἄνθρωποι εὐάγωγος ἀγέλη προσφέρουσα εὐπειθῆ ράχιν εἰς τὴν ψαλίδα τοῦ κουρέως». (σελ. 135) «...ἐλπίζοντες νὰ εὕρωσι τέλος ἀνάπαυσιν μεταξὺ τῶν κυμάτων, ὡς ὁ Νῶε ἐν τῇ Κιβωτῷ, εἰς ἣν οὐδὲν πονηρὸν ἐπετράπη νὰ εἰσέλθῃ πλὴν μόνον τῶν τίγρεων, ὄφεων, σκορπίων καὶ τῶν φθειρῶν, ὅσαι εὑρέθησαν εἰς τοῦ Πατριάρχου τὴν γενειάδα». (σελ. 135) «Ὁ Χριστιανισμὸς κατέπνιξε τὴν εἰδωλολατρείαν καὶ ἐν τούτοις τὸ ἄκακον τοῦτο θῦμα κατέστησε τὸν φονέα του γενικὸν κληρονόμον, κληροδοτῆσαν αὐτῷ τοὺς ναούς, τὰς τελετάς, τὰς θυσίας, τοὺς μάντεις, τοὺς ἱερεῖς, καὶ τοὺς ὀνειροκρίτας. Ταῦτα πάντα παραλαβόντες οἱ χριστιανοὶ μετεσχημάτισαν ὁπωσοῦν πρὸς χρῆσίν των, ὡς οἱ λογοκλόποι τὰς ξένας ἰδέας». (σελ. 139) «Κατὰ τοὺς νομικοὺς ἑκάστη κατάχρησις γεννᾷ νέον τινὰ νόμον, ἐν δὲ τῇ Ἐκκλησίᾳ τοῦ Χριστοῦ γεννᾶται πάντοτε ὀρθόδοξον δόγμα ἐξ ἑκάστης αἱρέσεως». (σελ. 140) Ἡ Ἱερὰ Σύνοδος ἀπευθύνεται πρὸς τὸ Ὑφυπουργεῖον Τύπου καὶ Τουρισμοῦ στὶς 24 Ὀκτωβρίου 1940, σὲ συνέχεια του διαβήματός της ὥστε νὰ ἀπαγορευθεῖ ἡ κυκλοφορία τῆς Πάπισσας Ἰωάννας, τέσσερις ἡμέρες πρὶν ἀπὸ τὴν ἔναρξη του ἑλληνοϊταλικοῦ πολέμου: «ζητεῖ τὴν ἐπέμβασιν τῶν ἁρμοδίων πολιτικῶν Ἀρχῶν» προκειμένου νὰ πατάξουν τὴν ἀκολασίαν καὶ τὶς ἀντιθρησκευτικές, ἀνήθικες κλπ. ἰδέες ποὺ δηλητηρίαζαν τὰς ἁπαλὰς ψυχὰς ὑπὸ τὸ πρόσχημα τῆς τέχνης καὶ τῆς λογοτεχνίας. «Κατόπιν τούτ[ων] ἦλθον καὶ ἄλλοι ὀρεινοὶ καλόγηροι, στηρίζοντες διὰ μακρᾶς ῥάβδου τὸ βραδὺ καὶ κλονούμενον βῆμά των. Τινὲς τούτων ἦσαν ὡς ἀρχαῖα ἀγάλματα ἠκρωτηριασμένοι, πάντες δὲ ἀνεξαιρέτως ρυπαροί, φθειραλέοι καὶ ἀνυπόφορον ὀσμὴν νηστείας, ἁγιότητος καὶ σκορόδων[5] ἀποπνέοντες. Ἡ ταλαίπωρος Ἰωάννα ὠπισθοδρόμει μετὰ φρίκης ἐνώπιον τῶν βδελυρῶν ἐκείνων προϊόντων τοῦ ἀνατολικοῦ φανατισμοῦ [τὸ ἀπόσπασμα εἶναι εἰλημμένον ἀπὸ τὸ τμῆμα τοῦ βιβλίου τὸ ἀναφερόμενον εἰς τὴν ἐκκλησίαν τῶν Ἀθηνῶν] ... ἀκουσίως ἀναπολοῦσα ὅσα ἀνέγνωσε παρὰ τοῖς ἀρχαίοις περὶ τῶν κυνοκεφάλων καὶ πιθηκανθρώπων ἢ ἐν τοῖς Συναξαρίοις περὶ τῶν Σατύρων...»[6] «Ἀναγινώσκουσα νυχθημερὸν Ἕλληνας φιλοσόφους ἐνίοτε δὲ καὶ ἀποστολικοὺς ἢ καὶ αἱρετικοὺς πατέρας, ζήσαντας πρὸ τῆς ἐφευρέσεως τῶν νηστειῶν, τῶν δογμάτων καὶ τροπαρίων, εἶχε βαθμηδὸν ἀποξύσει τὴν καλογηρικὴν σκωρίαν». (σελ. 164) «Ἂν ἡ κριτικὴ φωτοχυσία τύχῃ πολὺ ζωηρά, καὶ ὁ ἥρως αὐτὸς ἐξαφανίζεται πολλάκις εἰς τὰ ὄμματα τοῦ κριτικοῦ ὡς ὁ Ὅμηρος εἰς τὰ τοῦ Βολφίου καὶ ὁ Ἰησοῦς εἰς τὰ τοῦ Στράους». (σελ. 182) «Ὁ ἔνδοξος ἐκεῖνος Ποντίφηξ, καίτοι ἅγιος ὤν, οὐδέποτε ὑπῆρξεν ὑπὲρ τὸ δέον εὐλαβής,... Ἂν δὲ ἠναγκάσθη ἐνίοτε καὶ νὰ θαυματουργήσῃ, ἔπραξε τοῦτο χαριζόμενος εἰς τοὺς ἠλιθίους ὑπηκόους του, ὡς ὁ Ἰησοῦς εἰς τοὺς ὀλιγοπίστους Ἑβραίους». (σελ. 194) «Τὸ παπικὸν δωμάτιον ὡμοίαζε τὸν παράδεισον τοῦ Ἁγίου Ἰωάννου, ὅστις ὡς γνήσιος Ἑβραῖος, ἠρέθιζε τῶν συμπατριωτῶν του τὴν πλεονεξίαν, περιγράφων τὴν κατοικίαν τῶν μακάρων διὰ χρυσοῦ καὶ ἀδαμάντων ἐστρωμένην. Καὶ τοῦτο οὐκ ὀλίγον συνέτεινε πρὸς ἐξάπλωσιν τῆς χριστιανικῆς πίστεως· καθότι πάντες ἐπροτίμων τὸν πολυτάλαντον[7] ἑβραϊκὸν Παράδεισον μᾶλλον ἢ τὰ πτωχὰ Ἠλύσια τῶν ἀρχαίων». (σελ. 201) «Ἀγνοῶ ἂν ἡ περιγραφὴ αὕτη εἶναι ἱστορική ἢ ἂν ἠρανίσθησαν αὐτὴν οἱ Χρονογράφοι ἐκ τῆς Ἀποκαλύψεως, ὡς οἱ Εὐαγγελισταὶ τὴν Καινὴν Διαθήκην ἐκ τῆς Παλαιᾶς». (σελ. 228) «...ἀκαμάτως ὑφαίνουσα τὸ δογματικὸν ἐκεῖνο δίκτυον, τὸ προωρισμένον ν’ ἀποκρύπτῃ τὸν οὐρανὸν εἰς τὰ ὄμματα τῶν εὐσεβῶν χριστιανῶν». (σελ. 205) Ὁμοίας ἀντιλήψεις ἐκφράζει ὁ Ροΐδης καὶ εἰς τὰς ἐπιστολὰς τὰς ὁποίας ἐδημοσίευσεν εἰς τὴν ἐφημερίδα «Αὐγὴ» μὲ τὸ ψευδώνυμον Ἀγρινιώτης Σουρλῆς, ἵνα ὑπερασπίσῃ τὴν «Πάπισσαν» κατὰ τῶν ψεξάντων αὐτήν. Αἱ ἐπιστολαὶ ἐξεδόθησαν καὶ εἰς ἴδιον τεῦχος, μὲ τίτλον «Ἡ Πάπισσα Ἰωάννα καὶ ἡ ἠθική – Ἐπιστολαὶ ἑνὸς Ἀγρινιώτου». Δείγματα: «Ἡ ἀθυροστομία εἶναι ἐπίσης ἀναγκαία εἰς τοὺς σατυρικούς ὅσον ἡ ὑποκρισία εἰς τοὺς ἱερεῖς». (σελ. 12) «ὁ Ἰησοῦς … δὲν ἐβαρύνετο νὰ ἐπαναλαμβάνῃ τὸ “Ἀγαπᾶτε ἀλλήλους”, “ὃ σὺ μισεῖς ἑτέρῳ μὴ ποιήσῃς”, “εὐεργετεῖτε τοὺς ἐχθροὺς ὑμῶν” καὶ ἄλλα οὐχ ἧττον παλαιὰ καὶ τετριμμένα παραγγέλματα». (σελ. 13) «Δὲν εἶμαι καὶ πολὺ βέβαιος ἂν δύναται νὰ θεωρηθῇ ὡς ἠθικὸν βιβλίον ἡ Γραφή». (σελ. 13) «Τὴν “Ἰωάνναν” θεωρῶ [κἀκείνην] ὡς ἠθικὸν ἢ τουλάχιστον ἀβλαβὲς βιβλίον». (σελ. 46) Ἀργότερα ὅμως, μετὰ παρέλευσιν ἐτῶν ὁ ἴδιος ὁ Ροΐδης ἐχαρακτήρισε τὸ βιβλίον του αὐτὸ μὲ τὰς λέξεις: «νεανικὸν πόνημα ἢ μᾶλλον νεανικὸν ἡμῶν ἁμάρτημα». (Κριτικαὶ Μελέται, σελ. 53). Κριτικὴν τοῦ Χριστιανισμοῦ καὶ τῆς Ἐκκλησίας ἐπεχείρησεν ὁ Ροΐδης, πλὴν τῆς «Παπίσσης», καὶ διά τινων πραγματειῶν, οἷαι αἱ ὑπὸ τοὺς τίτλους «Αἱ μάγισσαι τοῦ Μεσαίωνος», «Οἱ ρωμαῖοι δοῦλοι καὶ ὁ Χριστιανισμός», «Ἡ ἑορτὴ τοῦ ὄνου κατὰ τὸν Μεσαίωνα», «Ἀπόκρυφα καὶ συναξάρια», αἵτινες εἰς τὴν ἔκδοσιν τῶν «ἁπάντων» τοῦ Ροΐδη, τὴν γενομένην ὑπὸ Ἀ. Ἀνδρεάδου καὶ Δ. Πετροκοκκίνου, περιελήφθησαν εἰς τὸν τόμον «Πάρεργα καὶ Παραλειπόμενα». Πλὴν ὅμως τούτων, συχνότατα ὁ Ροΐδης εἰς μελέτας αὐτοῦ καὶ ἄρθρα διάφορα παρεμβάλλει σκέψεις συντόμους ἢ καὶ ἐκτεταμένας, δι’ ὧν ψέγει τὴν ἐκκλησίαν καὶ καταφέρεται κατὰ τοῦ Χριστιανισμοῦ. Τοιαῦτα σημεῖα εὑρίσκει τις συχνὰ εἰς τοὺς τόμους «τὸ Πνεῦμα τοῦ Ροΐδου», «Κριτικαὶ Μελέται», «Πάρεργα καὶ Παραλειπόμενα». Βλέπε κυρίως: «Τὸ Πνεῦμα τοῦ Ροΐδου» σελ. 15, 110, 141, 165, 172 κλπ., «Πάρεργα...» σελ. 104 (ἔνθα ὑποστηρίζει ὅτι ὁ Χριστιανισμὸς ἔβλαψε παραχωρήσας δικαιώματα εἰς τὴν γυναῖκα) – σελ. 112 (ἔνθα ἐξυμνεῖ τὴν εἰδωλολατρικὴν θρησκείαν καὶ καταφέρεται δριμέως κατὰ τοῦ Χριστιανισμοῦ), σελ. 115, ἔνθα ὁμιλεῖ περὶ «ἠθικῆς ἀποκτηνώσεως ἣν ἐπέβαλεν ἡ Ἐκκλησία» καὶ ἀπὸ τὴν ὁποίαν ἔσωσαν τὴν ἀνθρωπότητα αἱ Μάγισσαι τοῦ μεσαίωνος (πρόκειται περὶ ὁλοκλήρου πραγματείας, εἰς ἣν ὁ Ροΐδης προσπαθεῖ νὰ ἀποδείξῃ τὴν θέσιν ταύτην), σελ. 120-121 ἔνθα καὶ πάλιν πλέκονται ὕμνοι πρὸς τὰς εἰδωλολατρικὰς θεότητας, τὰς ὁποίας ἐπὶ ζημίᾳ τῆς ἀνθρωπότητος κατεπολέμησεν ὁ Χριστιανισμός, κλπ., κλπ. Ἐπίσης: «Κριτικαὶ μελέται» σελ. 27, ἔνθα κατηγορεῖ πάλιν τὸν Χριστιανισμὸν καὶ ἐξυψώνει τὴν εἰδωλολατρικὴν θρησκείαν, σελ. 29 («τὸ θρησκευτικὸν αἴσθημα [ζῇ ἔτι] σφαδάζει ὑπὸ τοὺς ὄνυχας τῆς ἐπιστήμης») κλπ. Ἐπίσης καὶ εἰς τὰ «Διηγήματά» του, τὰ ὁποῖα ἐξέδωσεν ἤδη καὶ ὁ Σύλλογος πρὸς διάδοσιν ὠφελίμων βιβλίων, πλειστάκις ἀπαντῶνται σελίδες θίγουσαι τὸ θρησκευτικόν, ἰδίᾳ δὲ τὸ ἠθικὸν αἴσθημα. Δυὸ σελίδες τοῦ χειρογράφου σχεδίου τοῦ ἐγγράφου ποὺ ἀπέστειλε ἡ Ἱερὰ Σύνοδος στὶς 12 Σεπτεμβρίου 1940 πρὸς τὸ Ὑφυπουργεῖον Τύπου καὶ Τουρισμοῦ. Δυστυχῶς καὶ αἱ τάσεις τῆς ὑπὸ τοῦ «Συλλόγου πρὸς διάδοσιν ὠφελίμων βιβλίων» ἀρξαμένης ἐκδόσεως τῶν «Ἔργων» Ροΐδου, συμπεριλαμβανομένων καὶ τῶν μέχρι τοῦδε ἀνεκδότων, εἶναι νὰ ἐξυψωθῇ ἐξαιρετικῶς ὁ Ροΐδης, ὁ ὁποῖος ἀποκαλεῖται ἐπανειλημμένως «ὁ μεγαλύτερος τῶν Ἑλλήνων πεζογράφων». Εὐθὺς εἰς τὴν Εἰσαγωγὴν τοῦ πρώτου τόμου δηλοῦται ὅτι δὲν πρόκειται νὰ παραλειφθῇ ἐκ τῆς ἐκδόσεως ταύτης οὔτε ἡ «Πάπισσα» οὔτε ἄλλη τις ἀντιθρησκευτικὴ ἐργασία ἢ καὶ σελὶς ἔστω τοῦ Ροΐδου, καθ’ ὅσον «θὰ ἦτο αὐτόχρημα ἱεροσυλία νὰ μεταβληθῇ καὶ μία ἔστω λέξις εἰς τὸ λαξευμένον ἀληθῶς ὕφος τοῦ μεγάλου μας στυλίστ». Ὁ ἐπιμελούμενος τὴν ἔκδοσιν ταύτην κ. Κ. Καιροφύλας, εἰς τὴν βιογραφικὴν καὶ κριτικὴν περὶ Ροΐδου μελέτην, ἣν προτάσσει εἰς τὸν Α´ τόμον, καταβάλλει πᾶσαν φροντίδα νὰ ἀποκρύψῃ κάθε σκιερὰν ὄψιν τῆς ζωῆς τοῦ συγγραφέως, τάσσεται δὲ πάντοτε ὑπέρμαχός του εἰς κάθε περίπτωσιν. Τὴν ἐξέγερσιν τὴν προκληθεῖσαν διὰ τὴν «Πάπισσαν» χαρακτηρίζει ὡς ἀνοήτους διωγμούς, ποὺ ἐπροκάλεσαν στενοχωρίαν καὶ ἀηδίαν εἰς τὸν Ρ. (σελ. 11). Εἰς τὴν σελ. 21 ὁ κ. Καιροφύλας γράφει: «Τίποτε ἀπὸ τὸ ἔργον του δὲν εἶναι νεκρὸν σήμερον. Ὁλόκληρον παραμένει ζωντανὸν καὶ διαβάζεται σὰν νὰ ἐγράφη τώρα. Τοῦτο ὀφείλεται ὄχι μόνον εἰς τὸ θαυμάσιον ὕφος καὶ τὸ σπινθηροβόλον πνεῦμά του, ἀλλὰ καὶ εἰς τὴν οὐσίαν τοῦ περιεχομένου. Ἡ ὑπόθεσις τῆς “Παπίσσης Ἰωάννας” ἀπεδείχθη ἀπὸ τὴν ἱστορικὴν ἔρευναν ὡς ἀναληθής. Ἐν τούτοις τὸ ἔργον αὐτὸ διατηρεῖ τὴν ἀνθηρότητά του καὶ σήμερον ἀκόμη κλπ.». Εἰς τὴν σελ. 22: «Ἀλλὰ μήπως ὀλιγώτερον ἐνδιαφέρον ἔχουν αἱ θρησκευτικοϊστορικαὶ μελέται του, αἱ ὁποῖαι ἀποδεικνύουν αὐτὸν ἄνθρωπον τελείως κάτοχον τοῦ πολυπλόκου καὶ δυσκόλου τούτου θέματος;» (Σημ. Πρόκειται περὶ τῶν μελετῶν περὶ τῶν ὁποίων ὡμίλησα ἀνωτέρω). Τὴν λογοκλοπικὴν τάσιν τοῦ Ροΐδου, περὶ τῆς ὁποίας ἔγινε τόσος λόγος καὶ εἰς τὰς ἡμέρας του καὶ ἐπ’ ἐσχάτων, ὁ κ. Καιροφ[ύλας] συγκαλύπτει βεβιασμένως. Πρόκειται, κατὰ τὴν γνώμην του, περὶ ἐπιθέσεων «ὀλίγων λεπτολόγων ἢ ἐκ προκαταλήψεως πολεμίων τοῦ ἔργου τοῦ Ροΐδου» (σελ. 25). Καὶ εἰς τὸν πρόλογον τοῦ Β´ τόμου ὁ κ. Καιροφύλας ὑποστηρίζει ὅτι «ὁ Ροΐδης δέον νὰ ταχθῇ μεταξὺ τῶν κυριωτέρων ἠθοπλαστῶν καὶ καθοδηγητῶν τῆς νεοελληνικῆς κοινωνίας». Ὁμιλῶν δὲ εἰς τὴν σελ. 309 τοῦ αὐτοῦ τόμου περὶ Λασκαράτου καὶ Ροΐδου καὶ ἀναφέρων ὅτι «καὶ οἱ δύο ὑπέστησαν τὴν ἐπίθεσιν τῆς ἐκκλησίας δι’ ἀφορισμοῦ» καὶ κατεδιώχθησαν ὑπὸ τῶν κομμάτων κλπ., ἐπιλέγει: «Αὐτὴ εἶναι ἡ τύχη τῶν ἀποστόλων μιᾶς ὑψηλῆς καὶ εὐγενοῦς ἰδέας». Σημείωση τοῦ ἐπιμελητῆ: Ὅλο τὸ ὑλικὸ τοῦ παρόντος ἀφιερώματος ἀπόκειται στὸ Ἱστορικὸ Ἀρχεῖο τῆς Ἱερᾶς Συνόδου τῆς Ἐκκλησίας τῆς Ἑλλάδος. Εὐχαριστοῦμε τοὺς ὑπεύθυνους τοῦ Ἱστορικοῦ Ἀρχείου γιὰ τὴν προθυμία τους νὰ διευκολύνουν τὴν ἐπιστημονικὴ ἔρευνα καὶ νὰ θέσουν στὴ διάθεσή μας τὰ ἔγγραφα ποὺ ζητήσαμε σὲ ψηφιοποιημένη μορφή. Ἰδιαιτέρως εὐχαριστοῦμε τὸν Ἀρχιγραμματέα τῆς Ἱερᾶς Συνόδου Ἐπίσκοπο Ὠρεῶν κ. Φιλόθεο καὶ τὸν Διευθυντὴ τοῦ Ἱστορικοῦ Ἀρχείου κ. Βασίλειο Τζέρπο. [1] ἥμερος, ἐξημερωμένος. (Σ.τ.Ε.) [2] Αἱ παραπομπαὶ ἔχουν ὑπ’ ὄψιν τὴν ἔκδοσιν Βασιλείου. [3] ἐπιδιώκοντες τὴν κλίνην, ἐραστῶν. (Σ.τ.Ε.) [4] ὲπὶ τοῦ στήθους στὸν Ροΐδη. (Σ.τ.Ε.) [5] σκόρδων στὸν Ροΐδη. (Σ.τ.Ε.) [6] Σημείωσις. Τὰ πλεῖστα γεγονότα τοῦ μυθιστορήματος ἐκτυλίσσονται ἐν τῇ Δύσει. Αἴφνης ὅμως οἱ πρωταγωνισταὶ μεταφέρονται εἰς τὴν Ἑλλάδα καὶ ὁ συγγραφεὺς δημιουργεῖ οὕτω εὐκαιρίας διὰ νὰ σαρκάσῃ καὶ τὴν Ἀνατολικὴν Ἐκκλησίαν. Ὁ δὲ σαρκασμὸς καὶ ἡ σάτυρα γίνεται καὶ ἐν προκειμένῳ μετ’ ἴσης δριμύτητος. Οὐδεμία διάκρισις γίνεται μεταξὺ Δυτικῆς καὶ Ἀνατολικῆς Ἐκκλησίας. Τὸ ὕφος οὐδόλως μεταβάλλεται, οὐδεμία ὕφεσις παρατηρεῖται εἰς τὴν μυκτηριστικὴν διάθεσιν. Εἰς τὰς πεντήκοντα σελίδας ποὺ ἀφιερώνει ὁ συγγραφεὺς εἰς τὴν ἐξιστόρησιν τῆς διαμονῆς τῶν ἡρώων του ἐν Ἑλλάδι, δὲν μένει σχεδὸν καμμία ὄψις τῆς ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας, τὴν ὁποίαν νὰ μὴ περιλούσῃ μὲ χλευασμὸν καὶ καυστικὸν σαρκασμόν. Δεῖγμα καὶ τοῦτο ὅτι ἐψεύσθησαν καταφώρως τόσον ὁ Ροΐδης ὅσον καὶ οἱ ὑπερασπισταί του, ὅταν ἰσχυρίζοντο ὅτι τὴν Ἀνατολικὴν Ἐκκλησίαν ἐσεβάσθη ὁ Ροΐδης καὶ δὲν τὴν ἔθιξε ποσῶς... [7] πλουσιότατο < τάλαντο· ἡ μεγαλύτερη νομισματικὴ καὶ (μετρικὴ) μονάδα στὴν ἀρχαιότητα . (Σ.τ.Ε.)

Καταδίωξη και μετά θάνατον

Σύνδεση