Η Ουκρανία και οι λέξεις που οδηγούν σε μαζικές σφαγές

Τον τρομερό χειμώνα του 1932-33, ταξιαρχίες ακτιβιστών του Κομμουνιστικού Κόμματος πήγαιναν από σπίτι σε σπίτι στην ουκρανική επαρχία αναζητώντας φαγητό. Οι ταξιαρχίες ήταν από τη Μόσχα, το Κίεβο και το Χάρκοβο, αλλά και από κοντινά χωριά. Έσκαβαν κήπους, έσπαγαν τοίχους και χρησιμοποιούσαν μακριές ράβδους για να ψάχνουν τις καμινάδες, αναζητώντας κρυμμένα σιτηρά. Παρακολουθούσαν αν βγαίνει καπνός από τις καμινάδες, γιατί αυτό μπορεί να σήμαινε ότι μια οικογένεια είχε κρύψει αλεύρι και έψηνε ψωμί. Έπαιρναν τα εκτρεφόμενα ζώα και βλαστάρια σπόρων ντομάτας. Όταν έφυγαν, οι Ουκρανοί αγρότες, στερούμενοι τροφής, έτρωγαν αρουραίους, βατράχους και βραστό γρασίδι. Ροκάνιζαν φλοιούς δέντρων και δέρματα. Πολλοί κατέφευγαν στον κανιβαλισμό για να μείνουν ζωντανοί. Κάπου 4 εκατομμύρια πέθαναν από την ασιτία. Εκείνη την εποχή, οι ακτιβιστές δεν ένιωθαν καμία ενοχή. Η σοβιετική προπαγάνδα τους έλεγε επανειλημμένα ότι οι υποτιθέμενοι πλούσιοι αγρότες, τους οποίους αποκαλούσαν κουλάκους, ήταν δολιοφθορείς και εχθροί – πλούσιοι, χοντροκέφαλοι γαιοκτήμονες που εμπόδιζαν το σοβιετικό προλεταριάτο να πετύχει την ουτοπία που είχαν υποσχεθεί οι ηγέτες του. Οι κουλάκοι έπρεπε να αφανιστούν, να συνθλιβούν όπως τα παράσιτα ή οι μύγες. Το φαγητό τους έπρεπε να δοθεί στους εργάτες των πόλεων, που το άξιζαν περισσότερο από ό,τι εκείνοι. Χρόνια αργότερα, o γεννημένος στην Ουκρανία Σοβιετικός φυγάς Βίκτορ Κραβτσένκο[1] περιέγραψε πώς ήταν να είναι κανείς μέλος των ταξιαρχιών αυτών. «Για να γλιτώσεις τον εαυτό σου από την ψυχική οδύνη, συγκαλύπτεις τις δυσάρεστες αλήθειες μισοκλείνοντας τα μάτια και το μυαλό σου», εξήγησε. «Βρίσκεις πανικόβλητες δικαιολογίες και απορρίπτεις την πραγματικότητα με λέξεις όπως υπερβολή και υστερία». Περιέγραψε επίσης πώς η πολιτική ορολογία και οι ευφημισμοί βοήθησαν να καμουφλάρουν την πραγματικότητα αυτού που διέπρατταν. Η ομάδα του μιλούσε για το «αγροτικό μέτωπο» και την «απειλή των κουλάκων», τον «σοσιαλισμό του χωριού» και την «ταξική αντίσταση», για να αναιρέσει την ανθρώπινη υπόσταση των ανθρώπων των οποίων τα τρόφιμα έκλεβαν. Ο Λεβ Κοπέλεφ[2], ένας άλλος Σοβιετικός συγγραφέας, ο οποίος στα νιάτα του είχε υπηρετήσει σε μια ταξιαρχία ακτιβιστών της υπαίθρου (αργότερα πέρασε πολλά χρόνια στα Γκουλάγκ), έκανε πολύ παρόμοιες σκέψεις. Και εκείνος διαπίστωσε ότι τα κλισέ και η ιδεολογική γλώσσα τον βοήθησαν να κρύψει αυτό που έκανε, ακόμα και από τον εαυτό του: Έπεισα τον εαυτό μου, εξήγησα στον εαυτό μου. Δεν πρέπει να ενδώσω στον οίκτο που θα με καθιστούσε αδύναμο. Πραγματοποιούσαμε την ιστορική αναγκαιότητα. Εκτελούσαμε το επαναστατικό μας καθήκον. Προμηθεύαμε τη σοσιαλιστική πατρίδα με σιτηρά. Για το πενταετές σχέδιο. Δεν χρειαζόταν να νιώθουμε συμπάθεια για τους χωρικούς. Δεν τους άξιζε να υπάρχουν. Ο αγροτικός πλούτος τους θα ήταν σύντομα ιδιοκτησία όλων. Αλλά οι κουλάκοι δεν ήταν πλούσιοι∙ λιμοκτονούσαν. Η ύπαιθρος δεν ήταν πλούσια· ήταν έρημη γη. Αυτή ήταν η περιγραφή του Κραβτσένκο στα απομνημονεύματά του που γράφτηκαν πολλά χρόνια αργότερα: Μεγάλες ποσότητες εργαλείων και μηχανημάτων, που άλλοτε οι ιδιοκτήτες τους φρόντιζαν σαν κοσμήματα, τώρα κείτονταν διάσπαρτα κάτω από τον ανοιχτό ουρανό, βρώμικα, σκουριασμένα και φθαρμένα. Αποστεωμένες αγελάδες και άλογα, καλυμμένα με κοπριά, περιπλανιούνταν στις αυλές. Κοπάδια από κοτόπουλα, χήνες και πάπιες σκάλιζαν στα αλώνιστα σπαρτά. Αυτή η πραγματικότητα, μια πραγματικότητα που είχε δει με τα ίδια του τα μάτια, ήταν αρκετά σκληρή ώστε να χαραχθεί στη μνήμη του. Όμως τη στιγμή που την βίωνε, μπόρεσε να πείσει τον εαυτό του για το αντίθετο. Ο Βασίλι Γκρόσμαν, ένας άλλος σοβιετικός συγγραφέας, λέει τα παρακάτω λόγια μέσω ενός χαρακτήρα του μυθιστορήματός του Τα πάντα ρει: Δεν είμαι πια μαγεμένος από το ξόρκι, τώρα βλέπω ότι οι κουλάκοι ήταν άνθρωποι. Αλλά γιατί ήταν τόσο παγωμένη η καρδιά μου τότε; Όταν συνέβαιναν τέτοια τρομερά πράγματα, όταν υπήρχαν τέτοια βάσανα παντού γύρω μου; Και η αλήθεια είναι ότι πραγματικά δεν τους σκεφτόμουν ως ανθρώπινα όντα. «Δεν είναι άνθρωποι, είναι σκουπίδια κουλάκων» – αυτό άκουγα ξανά και ξανά, αυτό επαναλάμβαναν όλοι. Έχουν περάσει εννέα δεκαετίες από τότε που έλαβαν χώρα αυτά τα γεγονότα. Η Σοβιετική Ένωση δεν υπάρχει πια. Τα έργα των Κοπέλεφ, Κραβτσένκο και Γκρόσμαν είναι από καιρό στη διάθεση όσων Ρώσων αναγνωστών τα επιθυμούν. Στα τέλη της δεκαετίας του 1980, κατά την περίοδο της γκλάσνοστ, τα βιβλία τους και άλλες μαρτυρίες για το σταλινικό καθεστώς και τα στρατόπεδα των Γκουλάγκ ήταν best seller στη Ρωσία. Κάποτε θεωρούσαμε ότι η απλή εξιστόρηση αυτών των γεγονότων θα καθιστούσε αδύνατο να επαναληφθούν. Ωστόσο, παρ’ όλο που θεωρητικά τα ίδια βιβλία εξακολουθούν να είναι διαθέσιμα, λίγοι τα αγοράζουν. Το Memorial, ο πιο σημαντικός ιστορικός σύλλογος στη Ρωσία, υποχρεώθηκε να αναστείλει την λειτουργία του. Τα επίσημα μουσεία και μνημεία για τα θύματα παραμένουν μικρά και σκοτεινά. Αντί να φθίνει, η ικανότητα του ρωσικού κράτους να συγκαλύπτει την πραγματικότητα από τους πολίτες του και να απανθρωποποιεί τους εχθρούς του έχει γίνει ισχυρότερη από ποτέ. Όλα αυτά –η αδιαφορία για τη βία, η ανήθικη απάθεια για τις μαζικές σφαγές– είναι γνωστά σε όποιον γνωρίζει τη σοβιετική ιστορία. Σήμερα, απαιτείται λιγότερη βία για την παραπληροφόρηση του κοινού: Δεν έχουν γίνει μαζικές συλλήψεις στη Ρωσία του Πούτιν στην κλίμακα της Ρωσίας επί Στάλιν. Ίσως δεν είναι απαραίτητο, διότι η ρωσική κρατική τηλεόραση, η κύρια πηγή πληροφόρησης για τους περισσότερους Ρώσους, είναι πιο διασκεδαστική, πιο εκλεπτυσμένη, πιο κομψή από τα κροταλίσματα των ραδιοφωνικών προγραμμάτων της εποχής του Στάλιν. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι επίσης πολύ πιο εθιστικά και δελεαστικά από τις κακοτυπωμένες εφημερίδες εκείνης της εποχής. Τα έμμισθα troll και οι influencer μπορούν να διαμορφώσουν τις διαδικτυακές συζητήσεις με τρόπους που είναι χρήσιμοι για το Κρεμλίνο και με πολύ λιγότερο κόπο από ό,τι στο παρελθόν.[3] Επιπλέον το σύγχρονο ρωσικό κράτος έχει βάλει τον πήχη χαμηλότερα. Αντί να προσφέρει στους πολίτες του ένα ουτοπικό όραμα, θέλει να είναι κυνικοί και παθητικοί∙ το αν πραγματικά πιστεύουν αυτά που τους λέει το κράτος είναι αδιάφορο. Παρ’ όλο που οι σοβιετικοί ηγέτες έλεγαν ψέματα, προσπαθούσαν να κάνουν τα ψεύδη τους να φαίνονται αληθινά. Εξοργίζονταν όταν κάποιος τους κατηγορούσε ότι ψεύδονταν και προσκόμιζαν πλαστά «αποδεικτικά στοιχεία» ή προέβαλλαν αντεπιχειρήματα. Στη Ρωσία του Πούτιν, οι πολιτικοί και οι τηλεοπτικές προσωπικότητες παίζουν ένα διαφορετικό παιχνίδι, αυτό το οποίο στην Αμερική γνωρίζουμε από τις πολιτικές εκστρατείες του Ντόναλντ Τραμπ. Λένε συνέχεια ψέματα, κραυγαλέα, προφανή. Αλλά ακόμα κι αν τους κατηγορήσεις ότι λένε ψέματα, δεν μπαίνουν στον κόπο να προβάλουν αντεπιχειρήματα. Όταν η πτήση MH17 των Μαλαισιανών Αερογραμμών καταρρίφθηκε στην Ουκρανία το 2014, η ρωσική κυβέρνηση αντέδρασε όχι μόνο με άρνηση, αλλά με μια σειρά θεωριών, αληθοφανών και μη: ο ουκρανικός στρατός ήταν υπεύθυνος, ή η CIA, ή ήταν ένα κακόβουλο σχέδιο με το οποίο 298 πτώματα τοποθετήθηκαν σε ένα αεροπλάνο για να πλαστογραφήσουν μια συντριβή και να δυσφημήσουν τη Ρωσία. Αυτή η συνεχής ροή ψεύδους δεν προκαλεί οργή, αλλά απάθεια. Λαμβάνοντας υπόψη τόσες πολλές ερμηνείες, πώς μπορεί κάποιος να γνωρίζει αν κάτι είναι ποτέ αλήθεια; Μήπως τίποτα δεν είναι ποτέ αλήθεια; Αντί να προωθεί έναν κομμουνιστικό παράδεισο, η σύγχρονη ρωσική προπαγάνδα την τελευταία δεκαετία επικεντρώνεται στους εχθρούς. Οι Ρώσοι μαθαίνουν ελάχιστα για το τι συμβαίνει στις πόλεις ή τις περιοχές τους. Ως εκ τούτου, δεν είναι αναγκασμένοι, όπως οι Σοβιετικοί πολίτες κάποτε, να γεφυρώσουν το χάσμα μεταξύ πραγματικότητας και φαντασίας. Αντίθετα, ενημερώνονται συνεχώς για μέρη που δεν γνωρίζουν και ως επί το πλείστον δεν έχουν δει ποτέ: την Αμερική, την Γαλλία και την Βρετανία, την Σουηδία και την Πολωνία – μέρη γεμάτα εκφυλισμό, υποκρισία και «ρωσοφοβία». Μια μελέτη της ρωσικής τηλεόρασης από το 2014 έως το 2017 διαπίστωσε ότι οι αρνητικές ειδήσεις για την Ευρώπη εμφανίζονταν στα τρία κύρια ρωσικά κανάλια, όλα ελεγχόμενα από το κράτος, κατά μέσο όρο 18 φορές την ημέρα. Κάποιες από τις ειδήσεις ήταν επινοήσεις (η γερμανική κυβέρνηση αρπάζει με βία παιδιά από στρέιτ οικογένειες και τα δίνει σε γκέι ζευγάρια), αλλά ακόμη και αληθινές ιστορίες επιλέγονταν για να υποστηρίξουν την ιδέα ότι η καθημερινή ζωή στην Ευρώπη είναι τρομακτική και χαοτική, οι Ευρωπαίοι είναι αδύναμοι και ανήθικοι, η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι επιθετική και παρεμβατική. Αν μη τι άλλο, η απεικόνιση της Αμερικής είναι χειρότερη. Οι πολίτες των ΗΠΑ που σπάνια ασχολούνται με την Ρωσία θα έμεναν έκπληκτοι εάν μάθαιναν πόσο χρόνο αφιερώνει η ρωσική κρατική τηλεόραση στον αμερικανικό λαό, στην αμερικανική πολιτική, ακόμη και στις αμερικανικές πολιτιστικές διαμάχες. Τον Μάρτιο, σε μια συνέντευξη τύπου, ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντίμιρ Πούτιν, επέδειξε μια ανησυχητική οικειότητα με τα επιχειρήματα του Twitter σχετικά με την Τζ. Κ. Ρόουλινγκ και τις απόψεις της για τα δικαιώματα των τρανς. Είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς κάποιον Αμερικανό πολιτικό, ή ακόμα και οποιονδήποτε Αμερικανό, να μιλά για μια δημοφιλή ρωσική πολιτική διαμάχη με την ίδια ευχέρεια. Αλλά αυτό συμβαίνει διότι κανένας Αμερικανός πολιτικός δεν παρακολουθεί τόσο στενά τα σκαμπανεβάσματα των ρωσικών κομματικών επιχειρημάτων με τον ίδιο τρόπο που ο Ρώσος πρόεδρος παρακολουθεί τις διαμάχες που λαμβάνουν χώρα στα αμερικανικά τηλεοπτικά δίκτυα και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης – μάχες στις οποίες έμμισθα troll και πράκτορες ανταγωνίζονται και διαλέγουν στρατόπεδα, προωθώντας ό,τι θεωρούν πως είναι διχαστικό και πολωτικό. Φρεσκοσκαμμένοι τάφοι στο νεκροταφείο της Μπούτσα όπου οι ρώσοι φονιάδες του Πούτιν διέπραξαν εναντίον αμάχων αρκετά από τα πιο ειδεχθή εγκλήματα πολέμου στις 18 Απριλίου 2022. © Anastasia Vlasova/ Getty Images/ Ideal Image Μέσα στο διαρκώς μεταβαλλόμενο δράμα του θυμού και του φόβου που εκτυλίσσεται κάθε βράδυ στις ρωσικές βραδινές ειδήσεις, η Ουκρανία εδώ και καιρό παίζει έναν ιδιαίτερο ρόλο. Για την ρωσική προπαγάνδα, η Ουκρανία είναι μια ψεύτικη χώρα, μια χώρα χωρίς ιστορία ή νομιμότητα, ένα μέρος που, σύμφωνα με τα λόγια του ίδιου του Πούτιν, δεν είναι τίποτα περισσότερο από το «νοτιοδυτικό» κομμάτι της Ρωσίας, ένα αναφαίρετο κομμάτι της «ιστορίας, του πολιτισμού και του πνευματικού χώρου της Ρωσίας». Ακόμη χειρότερα, λέει ο Πούτιν, αυτό το ψευδοκράτος έχει οπλιστεί από τις εκφυλισμένες, ετοιμοθάνατες δυτικές δυνάμεις ως μια εχθρική «αντι-Ρωσία». Ο Ρώσος πρόεδρος περιγράφει την Ουκρανία ως «πλήρως ελεγχόμενη από το εξωτερικό» και ως «αποικία με καθεστώς μαριονέτας». Εισέβαλε στην Ουκρανία, είπε, για να υπερασπιστεί τη Ρωσία «από αυτούς που κρατούν την Ουκρανία σε ομηρία σε μια προσπάθεια να τη χρησιμοποιήσουν εναντίον της χώρας μας και του λαού μας». Στην πραγματικότητα, ο Πούτιν εισέβαλε στην Ουκρανία για να τη μετατρέψει ο ίδιος σε αποικία με ένα καθεστώς μαριονέτας, διότι δεν μπορεί να την φανταστεί ως κάτι άλλο. Η επηρεασμένη από την KGB αντίληψή του δεν επιτρέπει τη δυνατότητα της αυθεντικής πολιτικής, των κινημάτων από την βάση, ή ακόμη και της κοινής γνώμης. Στη γλώσσα του Πούτιν, και στη γλώσσα των περισσότερων Ρώσων τηλεοπτικών σχολιαστών, οι Ουκρανοί δεν έχουν βούληση. Δεν είναι σε θέση να επιλέγουν για τον εαυτό τους. Δεν μπορούν να εκλέξουν κυβέρνηση για τον εαυτό τους. Δεν είναι άνθρωποι καν – είναι «Ναζί». Και ως εκ τούτου, όπως οι κουλάκοι πριν από αυτούς, μπορούν να αφανιστούν χωρίς τύψεις. Η σχέση μεταξύ γενοκτονικής γλώσσας και γενοκτονικής συμπεριφοράς δεν είναι ούτε αυτόματη, ούτε καν προβλέψιμη. Οι άνθρωποι μπορούν να προσβάλλουν ο ένας τον άλλον, να υποτιμούν ο ένας τον άλλον και να κακομεταχειρίζονται λεκτικά ο ένας τον άλλον χωρίς να προσπαθούν να σκοτώσουν ο ένας τον άλλον. Όμως, παρ’ όλο που κάθε χρήση γενοκτονικής ρητορικής μίσους δεν οδηγεί σε γενοκτονία, η ρητορική μίσους έχει προηγηθεί όλων των γενοκτονιών. Το σύγχρονο ρωσικό κράτος προπαγάνδας αποδείχθηκε το ιδανικό μέσο τόσο για τη διεξαγωγή μαζικών σφαγών όσο και για την απόκρυψή τους από το κοινό. Οι γκρίζοι απαράτσικ, οι πράκτορες της FSB και οι καλοβαλμένες παρουσιάστριες που οργανώνουν και διεξάγουν τον εθνικό λόγο προετοίμαζαν για χρόνια τους συμπατριώτες τους στο να μην αισθάνονται οίκτο για την Ουκρανία. Τα κατάφεραν. Από τις πρώτες μέρες του πολέμου, ήταν προφανές ότι ο ρωσικός στρατός είχε εκ των προτέρων σχεδιάσει να σκοτωθούν, να τραυματιστούν ή να εκτοπιστούν από τα σπίτια τους στην Ουκρανία πολλοί άμαχοι, ίσως εκατομμύρια. Άλλες επιθέσεις σε πόλεις σε όλη την ιστορία –Δρέσδη, Κόβεντρι, Χιροσίμα, Ναγκασάκι– έγιναν μόνο μετά από χρόνια τρομερών συγκρούσεων. Αντίθετα, οι συστηματικοί βομβαρδισμοί αμάχων στην Ουκρανία ξεκίνησαν μόνο λίγες μέρες μετά από μια απρόκλητη εισβολή. Την πρώτη εβδομάδα του πολέμου, οι ρωσικοί πύραυλοι και το πυροβολικό στόχευαν πολυκατοικίες, νοσοκομεία και σχολεία. Καθώς οι Ρώσοι καταλάμβαναν πόλεις και χωριά της Ουκρανίας, απήγαγαν ή δολοφόνησαν δημάρχους, τοπικούς συμβούλους, ακόμη και έναν διευθυντή μουσείου από τη Μελιτόπολη, σκορπίζοντας αδιάκριτα σφαίρες και τρόμο σε όλους τους υπόλοιπους. Όταν ο ουκρανικός στρατός ανακατέλαβε την Μπούτσα, στα βόρεια του Κιέβου, βρήκε πτώματα με τα χέρια δεμένα πίσω από την πλάτη τους, να κείτονται στον δρόμο. Όταν ήμουν εκεί στα μέσα Απριλίου, είδα πτώματα που είχαν πετάξει σε έναν ομαδικό τάφο. Μόνο τις πρώτες τρεις εβδομάδες του πολέμου, το Παρατηρητήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων κατέγραψε περιστατικά μαζικών εκτελέσεων, βιασμών και λεηλασιών στις περιουσίες των αμάχων. Η Μαριούπολη, μια κυρίως ρωσόφωνη πόλη μεγέθους όσο το Μαϊάμι, υπέστη σχεδόν ολοκληρωτική καταστροφή. Σε μια συγκλονιστική συνέντευξη στα τέλη Μαρτίου, ο Ουκρανός πρόεδρος Βολοντίμιρ Ζελένσκι τόνισε ότι σε προηγούμενες ευρωπαϊκές συγκρούσεις, οι κατακτητές δεν κατέστρεφαν τα πάντα, επειδή οι ίδιοι χρειάζονταν κάπου για να μαγειρέψουν, να φάνε, να πλυθούν∙ κατά τη διάρκεια της ναζιστικής κατοχής, είπε, «οι κινηματογράφοι λειτουργούσαν στη Γαλλία». Αλλά η κατάσταση στη Μαριούπολη ήταν διαφορετική: «Τα πάντα έχουν καεί». Το ενενήντα τοις εκατό των κτιρίων καταστράφηκαν μέσα σε λίγες μόνο εβδομάδες. Ένα τεράστιο χαλυβουργείο που πολλοί υπέθεταν ότι ο στρατός του κατακτητή ήθελε να ελέγξει, ισοπεδώθηκε εντελώς. Στο αποκορύφωμα των μαχών, οι άμαχοι εξακολουθούσαν να είναι παγιδευμένοι μέσα στην πόλη, χωρίς πρόσβαση σε τρόφιμα, νερό, ρεύμα, θέρμανση ή φάρμακα. Άντρες, γυναίκες και παιδιά πέθαναν από ασιτία και αφυδάτωση. Όσοι προσπάθησαν να διαφύγουν δέχθηκαν πυρά. Οι ξένοι που προσπάθησαν να φέρουν προμήθειες δέχτηκαν επίσης πυρά. Τα πτώματα των νεκρών Ουκρανών αμάχων, αλλά και Ρώσων στρατιωτών, κείτονταν στο δρόμο, άταφα, για πολλές μέρες. Ωστόσο, ακόμη και την στιγμή που διαπράττονταν αυτά τα εγκλήματα σε κοινή θέα όλων, το ρωσικό κράτος απέκρυψε επιτυχώς αυτή την τραγωδία από τους δικούς του ανθρώπους. Όπως και στο παρελθόν, βοήθησε η χρήση της ορολογίας. Αυτό δεν ήταν εισβολή∙ ήταν μια «ειδική στρατιωτική επιχείρηση». Δεν ήταν μαζική σφαγή των Ουκρανών∙ ήταν «προστασία» των κατοίκων των ανατολικo-ουκρανικών εδαφών. Αυτό δεν ήταν γενοκτονία∙ ήταν άμυνα ενάντια στη «γενοκτονία που διέπραξε το καθεστώς του Κιέβου». Η απανθρωποποίηση των Ουκρανών ολοκληρώθηκε στις αρχές Απριλίου, όταν το ρωσικό πρακτορείο ειδήσεων RIA Novosti δημοσίευσε ένα άρθρο που υποστήριζε ότι η «αποναζιστικοποίηση» της Ουκρανίας απαιτεί την «εκκαθάριση» της ουκρανικής ηγεσίας, ακόμη και την κατάργηση του ίδιου του ονόματος της Ουκρανίας, γιατί Ουκρανός σημαίνει Ναζί: «Ο Ουκρανισμός είναι ένα τεχνητό αντι-ρωσικό κατασκεύασμα, το οποίο από μόνο του δεν έχει κανένα πολιτισμικό περιεχόμενο, και είναι υποδεέστερο στοιχείο ενός άλλου, ξένου πολιτισμού». Η υπαρξιακή απειλή έγινε σαφής την παραμονή του πολέμου, όταν ο Πούτιν επανέλαβε την προπαγάνδα μιας ολόκληρης δεκαετίας για την ύπουλη Δύση, χρησιμοποιώντας γλώσσα οικεία στους Ρώσους: «Επιδίωξαν να καταστρέψουν τις παραδοσιακές μας αξίες και να μας επιβάλουν τις ψεύτικες αξίες τους που θα μας αλλοίωναν, τους ανθρώπους μας εκ των έσω, τις νοοτροπίες που επιβάλλουν με επιθετικό τρόπο στις χώρες τους, συμπεριφορές που οδηγούν άμεσα σε παρακμή και εκφυλισμό, επειδή είναι αντίθετες με την ανθρώπινη φύση». Για όποιον μπορεί να είδε κατά λάθος φωτογραφίες από την Μαριούπολη, δόθηκαν εξηγήσεις. Στις 23 Μαρτίου, η ρωσική τηλεόραση μετέδωσε πλάνα με τα ερείπια της πόλης – λήψεις από drone, πιθανώς κλεμμένες από το CNN. Αλλά αντί να αναλάβουν την ευθύνη, κατηγόρησαν τους Ουκρανούς. Μια παρουσιάστρια, με λυπημένο ύφος, περιέγραψε τη σκηνή ως «μια φρικτή εικόνα. Οι [Ουκρανοί] εθνικιστές, καθώς υποχωρούν, προσπαθούν να μην αφήσουν τίποτα όρθιο». Το ρωσικό Υπουργείο Άμυνας κατηγόρησε στην πραγματικότητα το τάγμα Aζόφ, μια διάσημη ριζοσπαστική ουκρανική δύναμη μάχης, ότι ανατίναξε το θέατρο της Μαριούπολης, στο οποίο είχαν καταφύγει εκατοντάδες οικογένειες με παιδιά. Γιατί οι υπερπατριωτικές ουκρανικές δυνάμεις να σκοτώνουν σκόπιμα τα παιδιά των Ουκρανών; Σε αυτό δεν δόθηκε εξήγηση – εξάλλου, για τίποτα δεν δίνονται ποτέ εξηγήσεις. Και αφού κανείς δεν μπορεί να είναι σίγουρος για τίποτα, τότε κανείς δεν μπορεί να κατηγορηθεί. Μπορεί οι Ουκρανοί «εθνικιστές» να κατέστρεψαν τη Μαριούπολη. Μπορεί και όχι. Δεν μπορεί να συναχθεί κανένα σαφές συμπέρασμα και δεν μπορούν να καταλογιστούν ευθύνες σε κανέναν. Λίγοι αισθάνονται τύψεις. Οι δημοσιευμένες ηχογραφήσεις τηλεφωνικών συνομιλιών μεταξύ Ρώσων στρατιωτών και των οικογενειών τους –χρησιμοποιούν συνηθισμένες κάρτες SIM, επομένως είναι εύκολο να υποκλαπούν– είναι γεμάτες περιφρόνηση για τους Ουκρανούς. «Πυροβόλησα το αυτοκίνητο», λέει ένας στρατιώτης σε μια γυναίκα, ίσως τη γυναίκα του ή την αδερφή του, σε μια από τις συνομιλίες. «Πυροβόλησέ τους τους πούστηδες», απαντά εκείνη, «αρκεί να μην είσαι εσύ. Γάμησέ τους. Γαμημένοι ναρκομανείς και Ναζί». Μιλούν για κλοπές τηλεοράσεων, για το ότι πίνουν κονιάκ και πυροβολούν ανθρώπους στα δάση. Δεν δείχνουν να νοιάζονται καθόλου για τα θύματα, ούτε καν για τα δικά τους. Οι ασύρματες επικοινωνίες μεταξύ των Ρώσων στρατιωτών που επιτέθηκαν στους αμάχους στην Μπούτσα ήταν εξίσου ψυχρόαιμες. Ο ίδιος ο Ζελένσκι διαπίστωσε με φρίκη την αδιαφορία με την οποία οι Ρώσοι πρότειναν να στείλουν σκουπιδοσακούλες στους Ουκρανούς για να τυλίξουν τα πτώματα των στρατιωτών τους: «Ακόμη και όταν πεθαίνει ένας σκύλος ή μια γάτα, οι άνθρωποι δεν το κάνουν αυτό», είπε στους δημοσιογράφους. Όλα αυτά –η αδιαφορία για τη βία, η ανήθικη απάθεια για τις μαζικές σφαγές, ακόμη και η περιφρόνηση για τις ζωές των Ρώσων στρατιωτών– είναι γνώριμα σε όποιον γνωρίζει τη σοβιετική ιστορία (ή παρεμπιπτόντως τη γερμανική ιστορία). Αλλά οι Ρώσοι πολίτες και οι Ρώσοι στρατιώτες είτε δεν γνωρίζουν αυτήν την ιστορία είτε δεν τους νοιάζει. Ο Πρόεδρος Ζελένσκι μου είπε τον Απρίλιο ότι, όπως «οι αλκοολικοί [που] δεν παραδέχονται ότι είναι αλκοολικοί», αυτοί οι Ρώσοι «φοβούνται να παραδεχτούν την ενοχή τους». Δεν υπήρξε καμία αναγνώριση μετά τον ουκρανικό λιμό, ή τα Γκουλάγκ, ή τον Μεγάλο Τρόμο του 1937-38, καμία στιγμή που οι δράστες εξέφρασαν επίσημη, θεσμική μετάνοια. Τώρα βλέπουμε το αποτέλεσμα. Εκτός από τους Κραβτσένκο και τους Κοπέλεφ, τη φιλελεύθερη μειονότητα, οι περισσότεροι Ρώσοι έχουν αποδεχθεί τις εξηγήσεις που τους έδωσε το κράτος για το παρελθόν και γύρισαν σελίδα. Δεν είναι άνθρωποι∙ είναι σκουπίδια κουλάκων, έλεγαν στον εαυτό τους τότε. Δεν είναι άνθρωποι∙ είναι Ουκρανοί Ναζί, λένε στον εαυτό τους σήμερα. © 2022 THE ATLANTIC MONTHLY GROUP, INC. — Μετάφραση: Μιμή Βασιλάκη Σημ. ARB: Αυτό άρθρο δημοσιεύεται στην έντυπη έκδοση του The Atlantic, Ιούνιος 2022, με τον τίτλο “‘They’re Not Human Beings.’” [1] Victor Kravchenko (1905-1966). Βλ. https://archives.yale.edu/agents/people/83355 [2] Lev Zalmanovich (Zinovyevich) Kopelev (1912-1997). Βλ. https://nyti.ms/3lO4fPH [3] https://bit.ly/3NJSOoa

Η Ουκρανία και οι λέξεις που οδηγούν σε μαζικές σφαγές

Σύνδεση