Βάρβαροι εντός των τειχών

Anne Applebaum, Τὸ λυκόφως τῆς δημοκρατίας: ἡ σαγήνη τοῦ ἀπολυταρχισμοῦ, Ἐκδόσεις Ἀλεξάνδρεια, Ἀθήνα 2022, σελ. 220 Ἡ συγγραφέας τοῦ βιβλίου αὐτοῦ εἶναι πολυβραβευμένη δημοσιογράφος καὶ ἱστορικός. Μαζὶ μὲ τὸν Τίμοθυ Σνάιντερ ἀποτελοῦν σήμερα τοὺς πλέον ἔγκριτους ἀναλυτὲς τῆς ἱστορίας τῆς κεντρικῆς καὶ ἀνατολικῆς Εὐρώπης κατὰ τὸν πρῶτο καὶ δεύτερο μεταπόλεμο. Ἡ Ἄπλμπαουμ γράφει ὑπὸ τὸ φῶς τοῦ πιὸ καθοριστικοῦ γεγονότος τοῦ τέλους τοῦ περασμένου αἰώνα, δηλαδὴ τὴν κατάρρευση τῶν σταλινικῶν καθεστώτων, καὶ μὲ προσωπικὴ πείρα τῶν κοινωνικῶν καὶ πολιτιστικῶν ἐντάσεων ποὺ προκάλεσαν ἐκείνη τὴ σημαδιακὴ ἀνατροπή. Κι ἔτσι, σὲ ἀντίθεση μὲ παλιότερους ἱστορικοὺς (ὅπως λ.χ. ὁ Χόμπσμπαουμ, ποὺ παρ’ ὅλη τὴν κριτικὴ διάθεση τελοῦσαν ἀκόμα ὑπὸ τὴν ἐπήρεια τῶν ἰδεολογικῶν μυθευμάτων τῆς ἐξουσίας ποὺ σαρώθηκε ἀπὸ τὶς ἐπαναστάσεις τοῦ 1989) εἶναι σὲ θέση νὰ ἀναδείξει, γυμνὴ καὶ ἀποτρόπαια, τὴ βία ποὺ ἦταν τὸ θεμέλιο ἐκείνου τοῦ ψεύτικου κόσμου. Γι’ αὐτήν, ὅπως καὶ γιὰ τὴν Χάνα Ἄρεντ στὴν ὁποία παραπέμπει, ἡ πολιτικὴ οὐσία τοῦ κάθε ὁλοκληρωτισμοῦ εἶναι τὰ στρατόπεδα θανάτου. Ὅσο γιὰ τὸν λιμὸ στὴν Οὐκρανία, ἐξηγεῖ ὅτι ἐπρόκειτο γιὰ μιὰ ἐν ψυχρῷ ὀργανωμένη ἐκ τῶν ἄνω ἐκστρατεία γιὰ τὴν ἐξόντωση τῶν παραγωγικῶν δυνάμεων τῆς κοινωνίας ἐκείνης καθὼς καὶ τῆς πνευματικῆς της ἡγεσίας. Ἐδῶ ἀκολουθεῖ τὴν κρίση τοῦ Λέσεκ Κολακόφσκι. Οἱ δημοσιογραφικὲς ἀπόψεις τῆς Ἄπλμπαουμ γιὰ τὴν σημερινὴ κατάσταση τοῦ δυτικοῦ κόσμου ριζώνουν συνεπῶς σὲ βαθιὰ ἀντίληψη ἱστορικῶν καταβολῶν και διεργασιῶν στὸ τμῆμα τῆς Εὐρώπης ποὺ ἔχει συστηματικὰ μελετήσει. Τούτη ἡ ἐκ τῶν ἔσω γνώση τοῦ ὑπαρκτοῦ δολοφονικοῦ σταλινισμοῦ προστατεύει τὴ σκέψη της ἀπὸ τὰ προσβλητικὰ γιὰ τοὺς λαοὺς ποὺ ποδοπατήθηκαν ἀπ’ αὐτὸν φληναφήματα, τὰ ὁποῖα κυριαρχοῦν στὸν πολιτικὸ καὶ δημοσιογραφικὸ λόγο τῆς χώρας μας: ὅτι δῆθεν τὰ ἐγκλήματά του δικαιολογοῦνται –ἢ καὶ ἦταν ἀναγκαῖα ἀκόμη– ἀπὸ τὶς ἀνύπαρκτες «ἀνθρωπιστικές» του προθέσεις. 1. Ἡ Ἄπλμπαουμ ὡς ἱστορικὸς Τὰ ἱστορικὰ ἔργα τῆς Ἄπλμπαουμ γιὰ τὰ σταλινικὰ κάτεργα καὶ τὴν ἐπέκταση τοῦ συστήματος μεταπολεμικὰ σὲ ὅλη τὴν ἀνατολικὴ Εὐρώπη ἀφηγοῦνται μιὰ ἱστορία γνωστὴ στὰ βασικά της σημεῖα. Ἀλλὰ τὴν ἀφηγοῦνται μὲ ἕναν καινούργιο τρόπο. Ὅπως προείπαμε, εἶναι σήμερα καθολικὰ τελεσίδικη καὶ ἀπρόσβλητη ἡ ἱστορικὴ καταδίκη τῆς ἀθλιότητας τοῦ σταλινισμοῦ, καὶ ἡ ἐτυμηγορία αὐτὴ συνιστᾶ τὸν ἠθικὸ ὁρίζοντα τῶν ἐρευνῶν της. Μόνο σημαντικὰ τμήματα τῆς ἑλληνικῆς ἀριστερᾶς ἐξακολουθοῦν δυστυχῶς μέχρι σήμερα νὰ τὴν ἀμφισβητοῦν, δείχνοντας πόσο ἐκτὸς τοῦ εὐρωπαϊκοῦ πολιτιστικοῦ κεκτημένου βρίσκεται ὁ κυρίαρχος πολιτικὸς λόγος στὴ χώρα μας. Κατὰ δεύτερον, ὅταν γράφονταν τὰ παλαιότερα σημαδιακὰ ἔργα γιὰ τὴν σταλινικὴ τρομοκρατία, ὅπως τοῦ Κόνκουεστ καὶ τοῦ Σολζενίτσιν, τὸ ἀρχειακὸ ὑλικὸ ποὺ διέθεταν ἦταν περιορισμένο. Τὸ Ἀρχιπέλαγος, μὲ ὅλη τὴν ἐκρηκτική του ἀπήχηση, βασιζόταν στὶς μαρτυρίες 227 μόνο ἐγκλείστων. Τὸ βιβλίο τῆς Ἄπλμπαουμ[1] ἀντίθετα ἐνσωματώνει τὸ τεράστιο ἀρχειακὸ ὑλικὸ ποὺ δημοσιεύθηκε μετὰ τὸ 1991, ἰδίως ὅπως αὐτὸ κωδικοποιήθηκε ἀπὸ τοὺς ἐρευνητὲς τοῦ σωματείου «Μεμοριάλ», ποὺ ἀπὸ τὸ 1997 καταπιάνεται μὲ τὴν διάσωση τῆς μνήμης τῶν θυμάτων τοῦ δολοφονικοῦ διωγμοῦ. Προεκλογικά γκράφιτι στη Βουδαπέστη το 1945: «Νίκη του Κομμουνιστικού Κόμματος – Περισσότερο ψωμί, περισσότερα τρόφιμα!», «Φυλακή στους μαραυγορίτες!». © Magyar Nemzeti Múzeum Ἀπὸ τὴν πληθώρα αὐτὴ τῶν τεκμηρίων προκύπτει ὅτι τὸ Γκουλὰγκ εἶχε μιὰ κρίσιμη οἰκονομικὴ λειτουργία στὴν «οἰκοδόμηση τοῦ σοσιαλισμοῦ»: ἦταν ἕνα σύστημα δουλοκτητικῆς ἐργασίας ἀπὸ τὴν ὁποία ἀντλοῦσε κατὰ βούληση τὸ καθεστὼς γιὰ τὰ φαραωνικὰ σχέδιά του – ὅπως ἡ ἄχρηστη ὅπως τελικὰ ἀποδείχθηκε διώρυγα τῆς Λευκῆς Θάλασσας ποὺ ἐξυμνοῦσε ὁ Γκόρκι. Κατὰ μία τεχνικὴ ἔννοια τὰ σοβιετικὰ στρατόπεδα καταναγκαστικῆς ἐργασίας δὲν ἦταν στρατόπεδα θανάτου ὅπως τὰ ναζιστικά: οἱ κατάδικοι στέλνονταν ἐκεῖ γιὰ νὰ δουλέψουν, ὄχι γιὰ νὰ ἐκτελεστοῦν. Ὅσοι ἦταν νὰ ἐξοντωθοῦν εἶχαν ἤδη ἐκτελεστεῖ πρὶν σταλοῦν σὲ ὁποιοδήποτε στρατόπεδο (περίπου ἕνα ἑκατομμύριο τοὺς ὑπολογίζει ἡ συγγραφέας). Στὰ Γκουλὰγκ βέβαια οἱ συνθῆκες ἐργασίας καὶ ζωῆς ἦταν τόσο φρικτὲς ποὺ οἱ ἔγκλειστοι πέθαιναν καὶ ἐκεῖ μαζικά: ἀπὸ τὰ 18 ἑκατομμύρια ποὺ πέρασαν ἀπ’ αὐτὰ ἀνάμεσα στὸ 1928 καὶ τὸ 1953 πέθαναν τὰ 2 ἑκατομμύρια. Γιὰ σύγκριση ἂς θυμηθοῦμε ὅτι σὲ ὅλον τὸν 19ο αἰώνα οἱ πολιτικοὶ ἐξόριστοι στὴν Σιβηρία ἀπὸ τὸν Τσαρισμὸ ἦταν περίπου 30 χιλιάδες. Τέλος, στὴν ἀφήγηση τοῦ Σολζενίτσιν κυριαρχεῖ ἡ βροντώδης ἠθικὴ διαμαρτυρία τοῦ συγγραφέα, διάστικτη μὲ τὶς ὑπόρρητες ἐθνικοθεολογικές του πεποιθήσεις – ποὺ ἔγιναν ἀργότερα ἐπίσημη κρατικὴ ἰδεολογία στὴ Ρωσία τοῦ Πούτιν. Τὸ γεγονὸς αὐτὸ διευκόλυνε τὶς ad hominem ἐπιθέσεις τῆς σοβιετικῆς ἐξουσίας καὶ τῶν δυτικῶν ἀπολογητῶν της κατὰ ἑνὸς «ἀντιδραστικοῦ ἐθνικιστῆ». Ὁ Σολζενίτσιν σταδιακὰ φανερώθηκε ὄντως ὡς ὁ μεγαλορῶσος ἀντιδραστικὸς ἐθνικιστὴς ποὺ ἀνέκαθεν ἦταν, ἐξ οὗ καὶ οἱ ἐναγκαλισμοὶ μὲ τὸν Πούτιν.[2] Ὅπως καὶ γιὰ τὸν Ντοστογιέφσκι, τὰ ἐγκλήματα τοῦ κομμουνισμοῦ ἦταν γι’ αὐτὸν πλήγματα κατὰ τῆς βαθιᾶς ρωσικῆς ψυχῆς ποὺ εἶχε καταφέρει ὁ σατανικὸς πολιτισμὸς τῆς ὀρθολογικῆς Δύσης. Τὸ πράγμα ὅμως τοῦτο εἶναι ἐντελῶς ἄσχετο μὲ τὸ πραγματολογικὸ περιεχόμενο τοῦ ἔργου του ποὺ εἶναι ἀποτύπωση τῶν ἀληθινῶν γεγονότων. Στὴν ἱστορία, ἀντίθετα, τοῦ Γκουλὰγκ ἀπὸ τὴν Ἄπλμπαουμ ὁ ἐκ τῶν ἄνω ἠθικὸς σχολιασμὸς ἀπὸ τὴν συγγραφέα μειώνεται δραστικὰ καὶ ἡ ἀπαξία τοῦ συστήματος προβάλλει μέσα ἀπὸ τὶς ἀνατριχιαστικὲς ἐμπειρίες τῶν θυμάτων του ὅπως τὰ ἴδια τὶς ἀνακαλοῦν. Τὸ πιὸ καταθλιπτικὸ συμπέρασμα ἀπὸ τὴν ἐξιστόρησή της εἶναι ὅτι τὰ θύματα ποτὲ δὲν ἀποκαταστάθηκαν κοινωνικὰ καὶ νομικά, ποτὲ δὲν δικαιώθηκαν ἠθικὰ καὶ ποτὲ δὲν τιμήθηκαν. Οὔτε οἱ βασανιστές τους ποτὲ τιμωρήθηκαν. Μιὰ μισοκρυμμένη πλάκα μπροστὰ ἀπὸ τὸν καθεδρικὸ τοῦ Ἁγίου Βασιλείου τὴν ὁποία ἔστησε κάποτε τὸ Μεμοριὰλ εἶναι τὸ μόνο μνημεῖο γιὰ τὰ θύματα τοῦ Μεγάλου Τρόμου. Καὶ ἀξίζει νὰ σημειωθεῖ ὅτι μιὰ ἀπὸ τὶς πράξεις ποὺ προανήγγειλαν τὴν κτηνώδη εἰσβολὴ τοῦ Πούτιν στὴν Οὐκρανία ἦταν ἀκριβῶς ἡ ἀπαγόρευση τοῦ Μεμοριὰλ καὶ ἡ κατάσχεση (καὶ μήπως καταστροφή;) τῶν ἀρχείων του. Ὅπως καὶ ἡ ἱστορία τοῦ Γκουλὰγκ ἔτσι καὶ ἐκείνη τῆς σοβιετικῆς κατοχῆς στὴν ἀνατολικὴ Εὐρώπη ἀπὸ τὴν Ἄπλμπαουμ βασίζεται στὸ πλούσιο ἀρχειακὸ ὑλικὸ τῶν τελευταίων δεκαετιῶν, καθὼς καὶ στὶς πολυπληθεῖς προσωπικὲς μαρτυρίες ποὺ τὴν φορτίζουν μὲ ἀνθρώπινη ἀμεσότητα.[3] Πρόκειται γιὰ μιὰ ἐξαντλητικὴ ἀναπαράσταση τῶν γεγονότων ποὺ ἀφήνονται νὰ μιλήσουν ἀπὸ μόνα τους χωρὶς νὰ ἐπικαλύπτονται ἀπὸ περίπλοκες θεωρητικὲς ἀναλύσεις. Καὶ ἐδῶ πρωταρχικὸς στόχος τῆς συγγραφέως εἶναι νὰ ἀνασκευάσει τὶς θέσεις τῆς ἀναθεωρητικῆς λεγόμενης ἀμερικανικῆς ἱστοριογραφίας τοῦ 1960-1980 (Γκάμπριελ Κόλκο, Γουίλιαμ Ἄπλμαν Γουίλιαμς), σύμφωνα μὲ τὴν ὁποία ἡ ἐπιβολὴ τοῦ σταλινικοῦ συστήματος στὴν ἀνατολικὴ Εὐρώπη ἦταν μιὰ μὴ προσχεδιασμένη ἀμυντικὴ κίνηση μπροστὰ στὴν ἀμερικανικὴ ἐπιθετικότητα (Δόγμα Τρούμαν). Στὴν πραγματικότητα ἐπρόκειτο γιὰ συνεπὴ συνέχιση τῆς διεθνοῦς συμπεριφορᾶς τῆς ΕΣΣΔ ἀπὸ τὴν ἐποχὴ τῆς συμμαχίας μὲ τὸν Χίτλερ. Ὁ διαμελισμὸς τῆς Πολωνίας ἀπὸ κοινοῦ μὲ τοὺς ναζί, ἡ ἐπίθεση κατὰ τῆς Φινλανδίας καὶ ἡ ἀπόσπαση τοῦ ἑνὸς τρίτου τῆς ἐπικράτειάς της, ἡ στρατιωτικὴ κατάληψη τῶν χωρῶν τῆς Βαλτικῆς, καθὼς καὶ ἡ ἀπόσπαση τῆς Βεσσαραβίας καὶ τῆς Βουκοβίνας ἀπὸ τὴν Ρουμανία ἦταν σύμφωνες μὲ τὸ δόγμα ἑνὸς αὐτοκρατορικοῦ ζωτικοῦ χώρου ποὺ ὁδηγεῖ τὴν ρωσικὴ πολιτικὴ μέχρι καὶ σήμερα. Ὁ στρατοκρατικὸς αὐτὸς ἐπεκτατισμὸς συνοδεύτηκε ἀπὸ σαρωτικὲς ἐκτοπίσεις πληθυσμῶν (ἐθνοκαθάρσεις τὶς λέμε σήμερα), μὲ γενοκτονικὰ χαρακτηριστικά. Οἱ βίαιες ἐκεῖνες ἐδαφικὲς ἁρπαγὲς δὲν ἀμφισβητήθηκαν ἀπὸ τοὺς δυτικοὺς συμμάχους μετὰ τὸ 1941, καὶ πάνω σ’ αὐτὸ τὸ προηγούμενο στηρίχθηκε ἡ σοβιετικὴ πολιτικὴ στὴν ἀνατολικὴ Εὐρώπη μετὰ τὸ 1945. Μεσοῦντος τοῦ πολέμου ὁ Στάλιν εἶχε ἤδη δηλώσει ὅτι στὶς χῶρες ποὺ θὰ κατακτοῦσαν τὰ στρατεύματα τῆς Ἀνατολῆς καὶ τῆς Δύσης ἀναγκαστικὰ θὰ ἐπιβαλλόταν καὶ τὸ ἀντίστοιχο κοινωνικοπολιτικὸ σύστημα. Ἀμέσως μετὰ τὴν ἥττα τῆς Γερμανίας ὁ Κόκκινος Στρατὸς ἐγκαθιστοῦσε νέες κυβερνήσεις στὶς χῶρες ποὺ καταλάμβανε, οἱ ὁποῖες ἀποτελοῦνταν ἀπὸ καλὰ ἐκπαιδευμένους κομμουνιστικοὺς πυρῆνες ποὺ ἔρχονταν μαζί του. Τοὺς πρώτους μῆνες, σὲ ὑποκριτικὴ «ἐφαρμογὴ» τῶν συμφωνιῶν τῆς Γιάλτας, τηροῦνταν τὰ δημοκρατικὰ προσχήματα μέσω πολυκομματικῶν συμμαχιῶν τῶν ἀντιφασιστικῶν δυνάμεων. Ἀπαράβατος ὅμως ὅρος τοῦ στρατοῦ κατοχῆς ἦταν ἡ ἀνάθεση στοὺς κομμουνιστὲς τῶν ὑπουργείων Ἐσωτερικῶν (Ἀσφαλείας) καὶ Ἐπικοινωνιῶν (Προπαγάνδας), δηλαδὴ τῶν ἐργαλείων ποὺ σὺν τῷ χρόνῳ θὰ τοὺς ἐπέτρεπαν νὰ ἐξουδετερώσουν πολιτικὰ καὶ φυσικὰ τοὺς ἀντιπάλους τους. Ὅπως δήλωνε ὁ Οὔλμπριχτ στὸν Βόλφγκανγκ Λέονχαρντ[4] ἀμέσως μετὰ τὴν ἄφιξη τοῦ κομμουνιστικοῦ ἡγετικοῦ πυρήνα στὸ Βερολίνο, «ἐξωτερικὰ ὅλα θὰ φαντάζουν ἄψογα δημοκρατικά, στὸ παρασκήνιο ὅμως ἐμεῖς θὰ κρατᾶμε ὅλα τὰ νήματα». Οἱ πρῶτες ἐκλογὲς σὲ Πολωνία, Οὐγγαρία καὶ Τσεχοσλοβακία ἀνέδειξαν νικητὲς τὶς μὴ κομμουνιστικὲς δυνάμεις, γι’ αὐτὸ ἦταν καὶ οἱ τελευταῖες ὑπὸ σχετικὴ ἐλευθερία. Οἱ κομμουνιστές, λέει ἡ Ἄπλμπαουμ, εἰλικρινὰ πίστευαν στὴν ἀρχὴ ὅτι ἡ πλειοψηφία θὰ τοὺς στήριζε καὶ ὅταν διαψεύσθηκαν δὲν ἦταν διατεθειμένοι νὰ ἐπαναλάβουν τὸ δημοκρατικὸ ἀτόπημα. Οἱ ἡγεσίες τῶν «ἀστικῶν» κομμάτων συκοφαντήθηκαν ὡς ἀντιδραστικὲς καὶ ἐξορίστηκαν ἢ ἐξοντώθηκαν. Τὴν ἄνοιξη τοῦ 1946 ἡ σοβιετικὴ διοίκηση στὸ Βερολίνο ἐπέβαλε τὴν ἕνωση τοῦ Κομμουνιστικοῦ καὶ τοῦ Σοσιαλδημοκρατικοῦ κόμματος στὴν σοβιετικὴ ζώνη μὲ τὴν μορφὴ τοῦ Κόμματος Σοσιαλιστικῆς Ἑνότητας (SED) ποὺ θὰ κυβερνοῦσε τὴν μέλλουσα ΓΛΔ μέχρι τὸ 1989. Παρὰ τὴν ἀνάθεση ἀξιωμάτων σὲ πρώην σοσιαλδημοκράτες, ὅπως τῆς πρωθυπουργίας στὸν Γκρότεβολ, ἡ ἕνωση αὐτὴ ἰσοδυναμοῦσε μὲ τὴν διάλυση τοῦ Σοσιαλδημοκρατικοῦ Κόμματος, ἀφοῦ ὁ ντὲ φάκτο ἡγέτης τοῦ ἑνιαίου κόμματος καὶ τοῦ κράτους ἦταν ὁ τοποτηρητὴς τοῦ Στάλιν Οὔλμπριχτ. Ὅσοι ἀνατολικοὶ σοσιαλδημοκράτες διαφώνησαν διώχθηκαν καὶ ἐξορίστηκαν. Μερικὰ ἀπὸ τὰ παλιὰ κόμματα ἐξακολούθησαν νὰ ὑπάρχουν ὡς ψιλὰ ὀνόματα στὸ πλαίσιο «πατριωτικῶν μετώπων» (τὸ Χριστιανοδημοκρατικὸ στὴν Ἀ. Γερμανία, τὸ Ἀγροτικὸ στὴν Πολωνία), οἱ ἡγεσίες τους ἦταν ὅμως τώρα ἐγκάθετοι τοῦ ΚΚ: αὐτὲς ἦταν οἱ περίφημες «Λαϊκὲς Δημοκρατίες». Τὸ πραξικόπημα στὴν Πράγα τὸν Φεβρουάριο τοῦ 1948 ὅρισε τὸ τέλος αὐτῆς τῆς πρώτης ἀντιφατικῆς περιόδου (τῆς «ψεύτικης αὐγῆς», ὅπως τὴν ὀνομάζει ἡ συγγραφέας). Ἀκολούθησε ἡ ὀδυνηρὴ περίοδος τῆς «ἀκμῆς τοῦ σταλινισμοῦ» (High Stalinism), ὅταν πλέον ἐφαρμόσθηκε μὲ πλήρη ἔνταση τὸ σχέδιο γιὰ τὴν «συντριβὴ» τῆς παλιᾶς κοινωνίας καὶ τῆς δημιουργίας τοῦ νέου, «σοβιετικοῦ ἀνθρώπου». Τὸ ὁλοκληρωτικὸ σύστημα ἐξουσίας ἔφθασε στὸ ἀπόγειό του: τὰ πάντα –ὅπως ἔλεγε ὁ Μουσολίνι– μέσα στὸ κράτος, τίποτα ἀντίθετο στὸ κράτος καὶ τίποτα ἔξω ἀπὸ τὸ κράτος. Μόνο ποὺ ἐδῶ τὸ «κράτος» ἀντικαταστάθηκε ἀπὸ τὸ «κόμμα». Κι ἔτσι πάνω στὸ θεμέλιο τῆς τρομοκρατικῆς βίας ποὺ εἶχε χτιστεῖ ἀπὸ τὴν ἀρχὴ ὑψώθηκαν οἱ ὄροφοι ποὺ συμπλήρωναν τὸ ὁλοκληρωτικὸ οἰκοδόμημα. Ἡ πλήρης ὑποδούλωση τῶν κοινωνικῶν θεσμῶν, σωματείων, ἑνώσεων κτλ. στὴν κομματικὴ προσταγὴ (Gleichschaltung, κάτι σὰν ἰσοπέδωση, ὁμογενοποίηση, τὸ ἔλεγαν στὴν χιτλερικὴ Γερμανία), ἡ ἀποχαυνωτικὴ προπαγάνδα, ἡ κολλεκτιβοποίηση τῆς οἰκονομίας. Το «Διεθνές Φεστιβάλ Νεολαίας και Φοιτητών» όπου οι εκπρόσωποι των κομμουνιστικών αντιπροσωπιών από δεκάδες χώρες εισέρχονται παρελαύνοντας στο Στάδιο Βάλτερ Ούλμπριχτ στο Ανατολικό Βερολίνο το 1951. © PAP / dpa Ἡ πιὸ ἐνδιαφέρουσα ἴσως πτυχὴ τῆς ἔρευνας τῆς Ἄπλμπαουμ εἶναι ἡ προσπάθεια νὰ φωτισθεῖ μέσα ἀπὸ προσωπικὲς ἱστορίες ἡ στάση τοῦ πληθυσμοῦ ἀπέναντι στὸ νέο καθεστώς. Κάποιοι τολμοῦσαν στὴν ἀρχὴ νὰ ἐκφράζουν τὴν ἀντίθεσή τους, ἄλλοι τὴν ἔκρυβαν μέσα τους, ἡ μεγάλη μάζα ὅμως, παθητικὰ καὶ ἐνεργητικά, ὑποτάχθηκε στὴν νέα κατάσταση. Ὅταν στὶς πλάτες τῆς σοβιετικῆς κατοχῆς οἱ ρουμάνοι κομμουνιστὲς κατέλαβαν τὴν ἐξουσία τὸ 1944, τὸ ΚΚ τῆς χώρας ἀριθμοῦσε περίπου χίλια μέλη. Μέχρι τὸ 1950 εἶχαν αὐξηθεῖ σὲ 800.000. Πῶς ἄραγε ἐξηγεῖται αὐτό; Τρεῖς αἰτίες παραθέτει ἡ συγγραφέας. Πρῶτον, καθημαγμένες καὶ χωρὶς ἠθικὸ οἱ κοινωνίες αὐτὲς ζητοῦσαν ἁπλῶς καὶ μόνο τὴν ἐπιβίωση, μόνο μιὰν εἰρηνικὴ ὁμαλότητα ἔστω καὶ ὑπὸ συνθῆκες ταπεινωτικῆς ἀνελευθερίας. Δεύτερον, ἡ ἔνταξη στοὺς νέους ὁλοκληρωτικοὺς μηχανισμοὺς ἦταν τώρα ἐγγύηση κοινωνικῆς ἀνόδου καὶ ἰσχύος, ἰδίως γιὰ τὰ ἐξαθλιωμένα καὶ ἀμόρφωτα στρώματα ποὺ τὰ παλαιὰ καθεστῶτα εἶχαν ἀφήσει στὸ περιθώριο. Τρίτον, καθὼς περνοῦσαν τὰ χρόνια ἡ «διάπλαση τῆς ἐπαναστατικῆς συνείδησης» τῆς νέας γενιᾶς μέσα ἀπὸ τὴν παιδεία καὶ τὴν κοινωνικὴ μηχανικὴ τοῦ ὁλοκληρωτισμοῦ ἔφερνε τὰ ἀποτελέσματά της. Οἱ νέοι δὲν γνώριζαν ἄλλη «ἀλήθεια» ἀπὸ ἐκείνη ποὺ βίδωνε τὸ καθεστὼς μέσα στὸ μυαλό τους ἀπὸ τὴν πιὸ τρυφερὴ ἡλικία. Στὰ σχολεῖα τῆς ΓΛΔ τὰ παιδιὰ διδάσκονταν λ.χ. ὅτι ἡ κυβέρνηση εἶχε ἀναγκαστεῖ νὰ χτίσει τὸ Τεῖχος, γιὰ νὰ ἐμποδίσει τὰ ἑκατομμύρια πρόσφυγες ἀπὸ τὴ Δύση ποὺ γιὰ νὰ ξεφύγουν ἀπὸ τὴν δυστυχία τοῦ καπιταλισμοῦ ἀπειλοῦσαν νὰ κατακλύσουν τὸν σοσιαλιστικὸ παράδεισο. Τὸ οἰκοδόμημα βέβαια αὐτὸ ἦταν ἐξ ἀρχῆς σαθρὸ καὶ ἡ Ἄπλμπαουμ τελειώνει τὴν ἱστορία της περιγράφοντας τὰ πρῶτα στάδια ἀπὸ τὴν κατάρρευσή του, ποὺ ξετυλίχτηκαν κατὰ τὸ τραγικὸ καὶ μεγαλειῶδες ἔτος 1956. Ἡ ἀνθρώπινη φύση εἶναι ὄντως εὔπλαστη, ὅπως διατείνεται ὁ μαρξισμός, ὄχι ὅμως σὲ ἄπειρο βαθμό. Ὅσο ἐντονότερα ἡ ἀπόλυτη ἐξουσία προσπαθεῖ νὰ διεισδύσει στὰ μύχια τοῦ προσώπου ἐκμηχανίζοντας τὶς ψυχὲς καὶ αὐτοματοποιώντας τὶς συμπεριφορὲς σύμφωνα μὲ τὶς παβλωφικὲς προδιαγραφές, τόσο ἀρχίζουν νὰ σκιρτοῦν τὰ ἀρχέγονα ἔνστικτα, οἱ ἔμφυτες φυσικὲς συμπάθειες καὶ ἕξεις ποὺ εἶναι τὸ θεμέλιο τῆς ἀνθρωπιᾶς καὶ ἄρα ἀσύμβατες μὲ τὴν ὁλοκληρωτικὴ προσταγή. Καὶ οἱ κοινωνίες ἔχουν τὴν συλλογική τους μνήμη καὶ ταυτότητα, ποὺ δὲν ἐξαλείφονται ὅσο βίαιος κι ἂν εἶναι ὁ ἐξωτερικὸς καταναγκασμός, ἰδίως ἂν ὁ μηχανισμὸς ποὺ τὸν ἀποτολμάει εἶναι τόσο χοντροκομμένος καὶ βάρβαρος ὅπως ἦταν ἡ σταλινικὴ ἐξουσία. Στὴν Πολωνία λ.χ. (καὶ τὴν Πολωνία τὴν γνωρίζει καλύτερα ἀπ’ ὅλες τὶς ἄλλες χῶρες ἡ Ἄπλμπαουμ) οὔτε ἡ Καθολικὴ Ἐκκλησία κατάντησε τυφλὸ ὄργανο τοῦ κράτους (ὅπως ἡ Ὀρθόδοξη στὴ Ρωσία) οὔτε κολλεκτιβοποιήθηκε πλήρως ἡ γεωργία, ἐνῶ στὰ πανεπιστήμια ἐξακολουθοῦσε νὰ σιγοκαίει ἕνας ἀνεξάρτητος κοινωνιολογικὸς στοχασμὸς κάτω ἀπὸ τὴν ἀηδὴ κρούστα τῆς μαρξιστικῆς-λενινιστικῆς κενολογίας. Ὅπως τὸ ἐξέφρασε μὲ κοφτερὴ ἀκρίβεια ὁ Μίλαν Κούντερα, ἡ κεντρικὴ Εὐρώπη ἦταν μιὰ «Δύση ποὺ εἶχε ἀπαχθεῖ» ἀπὸ τὴν σταλινικὴ βία[5] καὶ οἱ πολιτιστικὲς μνῆμες τῆς ἑνότητας αὐτῆς ἔφραζαν ἀποτελεσματικὰ τοὺς ὁδοστρωτῆρες τοῦ ὁλοκληρωτικοῦ κράτους. Μὲ χίλιους πλάγιους καὶ ἀσύνειδους τρόπους ἡ καθημερινὴ ζωὴ καταγελοῦσε τὸν στόμφο τῆς προπαγάνδας: ἀπὸ τὴν διαδεδομένη κουλτούρα τῶν ἀντικαθεστωτικῶν ἀνεκδότων, καὶ τὰ πολύχρωμα καὶ χαλαρὰ ἐνδύματα τῶν ἐλεύθερων νέων ποὺ χλεύαζαν τὶς αὐστηρἐς, στρατιωτικοῦ τύπου στολὲς τῆς κομμουνιστικῆς νεολαίας, μέχρι τὴν λατρεία τῆς τζὰζ καὶ ἀργότερα τοῦ ρόκ. Ὁ ὁλοκληρωτισμὸς ἐκτρέφει τοὺς νεκροθάφτες του. Ἡ κρυφὴ αὐτὴ ἐξέγερση ἦρθε ὁρμητικὰ στὸ προσκήνιο μὲ τὸν θάνατο τοῦ Στάλιν. Ἤδη τὸν Ἰούνιο τοῦ 1953 ξεσηκώθηκε ἡ ἐργατικὴ τάξη τῆς «Λαοκρατικῆς» Γερμανίας καὶ τὰ σοβιετικὰ ἄρματα βγῆκαν στοὺς δρόμους γιὰ νὰ συντρίψουν τὴν ...κοινωνικὴ βάση τοῦ «κράτους τῶν ἐργατῶν καὶ τῶν ἀγροτῶν», ὅπως αὐτοαποκαλοῦνταν ὁ Οὔλμπριχτ καὶ ἡ σοβιετικὴ κομαντατούρα τοῦ Πάνκοβ. Ἡ καταγγελία τῶν ἐγκλημάτων τοῦ Στάλιν ἀπὸ τὸ ἴδιο τὸ κόμμα του τὸ 1956 κατακύρωσε ἐπισήμως αὐτὸ ποὺ ὅλοι γνώριζαν. Τὰ τὰνκς βέβαια δὲν τὸ ἔβαλαν κάτω, στὴν Βουδαπέστη τὸ 1956, στὴν Πράγα τὸ 1968 – χωρὶς ἡ «ἐπιθετικὴ» Δύση νὰ κάνει τὸ παραμικρὸ γιὰ νὰ βοηθήσει τοὺς ἐξεγερμένους λαούς. Ἀλλὰ τὸ 1989 ἦταν ἤδη προδιαγεγραμμένο. 2. Ἡ σημερινὴ κρίση τῆς φιλελεύθερης δημοκρατίας Τὸ Λυκόφως τῆς Δημοκρατίας εἶναι μιὰ ἀπόπειρα νὰ ἐρευνηθεῖ τί ἀπέγιναν οἱ λαμπρὲς ἐλπίδες ποὺ ξεπήδησαν ἀπὸ τὴν ἐκκωφαντικὴ κατάρρευση ἐκείνου τοῦ τερατώδους συστήματος, γιατὶ ἄραγε ἡ αἰσιοδοξία γιὰ τὴν ἀνατολὴ ἑνὸς καινούργιου κόσμου ἀτομικῶν ἐλευθεριῶν καὶ εὐημερίας στὶς «χῶρες τοῦ αἵματος», ὅπως τὶς ὀνόμασε ὁ Σνάιντερ, φαντάζουν σήμερα νὰ ἔχουν διαψευσθεῖ – ἐξ ὁλοκλήρου ἢ ἐν μέρει, ποιός ξέρει; Πῶς εἶναι δυνατὸν μιὰ μεγάλη μερίδα ἐκείνων ποὺ πολέμησαν τὸν σταλινισμὸ στὴν ἀνατολικὴ Εὐρώπη (πολλοὶ ἐκ τῶν ὁποίων ἦταν προσωπικοὶ φίλοι τῆς συγγραφέως) νὰ ἔχουν προσχωρήσει σήμερα στὴν ἐθνικιστικὴ μετάλλαξη τοῦ ὁλοκληρωτισμοῦ, τὴν ἴδια στιγμὴ ποὺ υἱοθετοῦν ἐκ νέου τὴν μονομανία τοῦ ἀντιδυτικισμοῦ καὶ τὴν ἐχθρότητα πρὸς τὴν ἀνοιχτὴ κοινωνία ποὺ χαρακτήριζε τὶς κομμουνιστικὲς ἐκδοχές του; Ἐνῶ στὸν ἴδιο τὸν δυτικὸ κόσμο, ποὺ οἱ φιλελεύθερες ἀξίες του ἐνέπνευσαν τὶς ἀντισταλινικὲς ἐξεγέρσεις, οἱ ἀξίες αὐτὲς ἀμφισβητοῦνται ἀπὸ τὸν λαϊκιστικὸ αὐταρχισμὸ μὲ δεξιὲς καὶ ἀριστερὲς ἀμφιέσεις; Εἶναι ἕνα κεφαλαιῶδες ἐρώτημα ποὺ ζητάει ἐξηγήσεις γιὰ τὴν συνολικὴ κατάσταση τῆς ἐποχῆς μας, καὶ προφανῶς δὲν μπορεῖ νὰ ἀπαντηθεῖ σὲ λίγες σελίδες. Ὁ τόμος τῆς Ἄπλμπαουμ, ἂς τὸ ξεκαθαρίσουμε ἀπὸ τὴν ἀρχή, δὲν εἶναι μιὰ πραγματεία πολιτικῆς ἐπιστήμης ποὺ ἀνατέμνει τὶς οἰκονομικὲς καὶ κοινωνικὲς δυναμικὲς ποὺ ἔφεραν στὸ προσκήνιο τὸν λαϊκισμὸ στὶς ἡμέρες μας. Τὴν στόχευσή του φανερώνει καλύτερα ὁ ὑπότιτλος στὴν βρετανικὴ ἔκδοση τοῦ βιβλίου: «ὁ χωρισμὸς τῶν φίλων» (the parting of friends). Πρόκειται γιὰ τὸ βλέμμα ἑνὸς ἱστορικὰ πληροφορημένου δημοσιογράφου πάνω σὲ ἕνα ἐπιμέρους, ἂν καὶ κρίσιμο, θέμα τῆς πολιτικῆς κοινωνιολογίας τοῦ καιροῦ μας, ποὺ ἀφορᾶ στὸν θορυβώδη ἑσμὸ τῶν «διευκολυντῶν» (enablers) τῆς λαϊκιστικῆς πλημμυρίδας. Δηλαδή, τοὺς δημόσιους διανοουμένους καὶ τοὺς τεχνολόγους τῆς ἐπικοινωνίας, αὐτοὺς ποὺ ἀπὸ τὶς κρίσιμες θέσεις τους ἔδωσαν πολιτικὴ φωνὴ στὶς «ἀντισυστημικὲς» ψυχώσεις τῶν «μαζῶν» καὶ τὶς συνομωσιολογίες ποὺ τὶς συνόδευαν. Συγκέντρωση υπέρ της ανεξαρτησίας της Ουκρανίας το 1917 στην οδό Χρεστσιάνε, κεντρικό δρόμο του Κιέβου, όπου έγιναν επίσης οι διαδηλώσεις της πλατείας Μαϊντάν το 2014. Πολλοὶ ἀπὸ αὐτοὺς εἶχαν ὑπάρξει προσωπικοὶ καὶ πολιτικοὶ φίλοι τῆς συγγραφέως, καὶ ἡ προσχώρησή τους στὸν ἀκροδεξιὸ ἐθνικισμὸ τοῦ Τρὰμπ στὴν Ἀμερικὴ καὶ τῶν Κατσίνσκι καὶ Ὄρμπαν στὴν Εὐρώπη ὁδήγησαν σὲ ὁριστικὴ ρήξη τῶν σχέσεων αὐτῶν. Ἡ ἀφήγηση τοῦ βιβλίου ὁριοθετεῖται, ὡς γνωστόν, ἀπὸ δύο ἑορταστικὲς συνάξεις στὴν οἰκία τῆς Ἄπλμπαουμ στὴν Πολωνία. Ἡ πρώτη, στὴν ἀρχή, τὴν παραμονὴ τῆς Πρωτοχρονιᾶς τὸ 1999, ὅπου συμμετεῖχαν σὲ ἀτμόσφαιρα θριαμβευτικῆς συντροφικότητας οἱ φίλοι ποὺ εἶχαν ἀγωνιστεῖ κατὰ τοῦ σταλινισμοῦ, ὅλοι τότε θιασῶτες τοῦ δυτικοῦ πολιτισμοῦ καὶ τῆς φιλελεύθερης κοινωνίας. Στὴν δεύτερη, τὸ 2019, ἀπουσίαζαν οἱ περισσότεροι ἀπ’ αὐτοὺς ποὺ εἶχαν ἐν τῷ μεταξὺ υἱοθετήσει τὸ ἐθνικολαϊκιστικὸ ἀφήγημα καὶ δὲν μποροῦσαν πιὰ νὰ βλέπουν τοὺς πρώην συναγωνιστὲς στὰ μάτια τους. Μὲ τὸν χαρακτηριστικό της συναρπαστικὸ τρόπο, ποὺ ἀναμιγνύει τὴν πολιτιστικὴ ἀνάλυση μὲ τὴν προσωπικὴ μαρτυρία, ἡ Ἄπλμπαουμ ἀνακινεῖ λοιπὸν ἐδῶ τὴν προβληματικὴ τῆς «προδοσίας τῶν διανοουμένων» (clerks, γραφιάδων) τοῦ Ζυλιὲν Μπεντὰ ἀπὸ τὴν ἐποχὴ τοῦ πρώτου μεταπολέμου. Ὅπως καὶ τότε, ἀκριβῶς αὐτοὶ ποὺ ἀπὸ τὸ λειτούργημά τους εἶναι ταγμένοι στὴν ἀνάδειξη τῆς ἀλήθειας, πέρα ἀπὸ προσωπικὲς καὶ κοινωνικὲς σκοπιμότητες ἔχουν μεταλλαχθεῖ σὲ διακινητὲς μεγάλων καὶ «μεσαίων» ψεμάτων, ποὺ κολακεύουν καὶ ὑπηρετοῦν ἀγοραῖες προκαταλήψεις καὶ ὑποθάλπουν τὴν ἀντιδημοκρατικὴ βία (ὅπως τὴν ἐπιδρομὴ τῶν ὀρδῶν τοῦ τραμπισμοῦ κατὰ τοῦ Κογκρέσου τὸν Ἰανουάριο τοῦ 2021, ποὺ δὲν εἶχε μὲν συμβεῖ ὅταν γραφόταν τὸ βιβλίο, ἀλλὰ προκύπτει ἀβίαστα ἀπὸ τὴν συλλογιστική του). Οἱ «καταρράκτες τῶν ψεμάτων» αὐτῶν διαμορφώνονται σήμερα μέσα στὰ λεγόμενα «κοινωνικὰ δίκτυα», τὰ ὁποῖα ἐπιτρέπουν τὴν ὀργάνωση στοχευμένων ἐπιθέσεων κατὰ θεσμῶν, ἱδρυμάτων καὶ δημοκρατικῶν διαδικασιῶν χωρὶς περιορισμοὺς ἐθνικῶν συνόρων. «Οἰ ἀλγόριθμοι ριζοσπαστικοποιοῦν», ὅπως τὸ περιγράφει ἡ συγγραφέας. Τὸ «μεγάλο ψέμα» στὴν Ἀμερικὴ ποὺ ἐξακολουθεῖ νὰ πυροδοτεῖ τὴν συνεχιζόμενη ἐπίθεση τοῦ Τρὰμπ κατὰ τῆς συνταγματικῆς νομιμότητας εἶναι ὅτι ἔχασε τὶς ἐκλογὲς τοῦ 2020 ἀπὸ νοθεία – καὶ πάλι κάτι ποὺ δὲν εἶχε συμβεῖ ὅταν γραφόταν τὸ Λυκόφως, ἀλλὰ ἀποτελεῖ φυσιολογικὴ ἐξέλιξη τῆς καταστροφικῆς τοῦ ἀνδρὸς πολιτείας. Τὰ «μεσαῖα ψέματα» ποὺ τὸν ἔφεραν στὴν ἐξουσία τὸ 2016 (πέρα ἀπὸ τὸ ἀρχαϊκὸ σύστημα ἔμμεσης ἐκλογῆς τοῦ Προέδρου στὶς ΗΠΑ μέσω τοῦ σώματος τῶν Ἐκλεκτόρων) ἦταν ὅτι ἡ Ἀμερικὴ παρουσιαζόταν ὡς τὸ μεγάλο θύμα τῆς «παγκοσμιοποίησης» ποὺ εἶχε κλέψει τὶς δουλειὲς τῆς ἀμερικανικῆς ἐργατικῆς τάξης καὶ μετατρέψει τὶς μεσοδυτικὲς πολιτεῖες στὴ «ζώνη τῆς σκουριᾶς» (rust belt). Τὸ ἴδιο ψέμα («ὁ Πολωνὸς ὑδραυλικὸς») πυροδότησε τὸ κίνημα τοῦ Brexit, τοῦ ὁποίου ἔνθερμος προαγωγὸς ὑπῆρξε καὶ ὁ Τράμπ. Στὴν Πολωνία κυριάρχησε τὸ «ψέμα τοῦ Σμολένσκ», μιὰ συνωμοσιολογία κατὰ τὴν ὁποία τὸ ἀτύχημα ποὺ τὸ 2010 στοίχισε τὴ ζωὴ στὸν Πρόεδρο Κατσίνσκι καὶ πολυάριθμα κρατικὰ στελέχη ἦταν μιὰ δολοφονία ὀργανωμένη ἀπὸ ἐξωτερικὲς δυνάμεις ποὺ ἤθελαν νὰ ἀποδυναμώσουν τὴ χώρα σὲ συνέργεια μὲ τὴν φιλελεύθερη ἀντιπολίτευση. Στὴν Οὐγγαρία, τέλος, ἡ κυβέρνηση Ὄρμπαν διαδίδει συστηματικὰ τὸ ἀντισημιτικὸ «ψέμα τοῦ Σόρος», σύμφωνα μὲ τὸ ὁποῖο ὁ γνωστὸς ἐπιχειρηματίας χρηματοδοτεῖ ΜΚΟ ποὺ θέλουν νὰ κατακλύσουν τὴ χώρα ἀπὸ μουσουλμάνους μετανάστες – ἂν καί, ὅπως ὑπογραμμίζει ἡ Ἄπλμπαουμ, ἐλάχιστοι μετανάστες ἔχουν ἐγκατασταθεῖ ἐκεῖ. Στὴν Ἑλλάδα τὸ μεγάλο ψέμα, ποὺ ἀκόμα κοχλάζει στὰ κοινωνικὰ ἔγκατα καὶ συντηρεῖται ἀπὸ τὶς ἀμετανόητες δυνάμεις τοῦ ἐθνοσταλινικοῦ λαϊκισμοῦ, ἦταν ὅτι «τὰ μνημόνια» ἦταν μιὰ συνωμοσία τῆς Εὐρώπης γιὰ νὰ συντρίψει τὸν «λαό μας». Τὸ Λυκόφως, πέρα ἀπὸ κάποιες φευγαλέες ἀναφορές, δὲν ἐξετάζει τὴν ἑλληνικὴ περίπτωση.[6] Ἀξίζει ὅμως νὰ τονισθεῖ ὅτι ἡ ἐπιχειρηματολογία του ἔχει ἐφαρμογὴ στὰ πρόσφατα ἑλληνικὰ πράγματα, πολὺ πιὸ ἐκτεταμένη καὶ ἄμεση σὲ σύγκριση μὲ τὶς ἄλλες χῶρες ποὺ περιγράφει. Γιατὶ πρωτίστως σ’ ἐκεῖνες τὶς χῶρες, παρ’ ὅλη τὴν ἀποκαρδιωτικὴ ἔξαρση τοῦ ἐθνολαϊκισμοῦ, ὑπάρχουν ἀκόμα ἰσχυρὲς ἀντίρροπες φιλελεύθερες καὶ φιλοευρωπαϊκὲς δυνάμεις, καὶ στὸν πολιτικὸ καὶ στὸν πνευματικὸ κόσμο. Ἀντίθετα σ’ ἐμᾶς τὸ σύνολο σχεδὸν τοῦ πολιτικοῦ προσωπικοῦ, τοῦ δημοσιογραφικοῦ κόσμου καὶ τῆς πανεπιστημιακῆς κοινότητας εἶναι βαθιὰ διαβρωμένο ἀπὸ τὴν ἐθνικολαϊκιστικὴ προκατάληψη, ὅπως ἐξάλλου δείχνουν οἱ κατάπτυστες ἀντιδράσεις τους στὴν κτηνώδη εἰσβολὴ τοῦ Πούτιν. Μιὰ βαθύτερη ρίζα τῆς λαϊκιστικῆς δημαγωγίας, τὴν ὁποία συντόνως καλλιεργοῦν οἱ διανοούμενοι πωλητές της, εἶναι αὐτὸ ποὺ ἡ Ἄπλμπαουμ ὀνομάζει «παλινορθωτικὴ νοσταλγία».[7] Κι αὐτὸν τὸν δημαγωγικὸ τρόπο τὸν γνωρίζουμε καλὰ στὸν τόπο μας. Πρόκειται γιὰ τὴν κατασκευὴ καθαρὰ μυθολογικῶν ἀναπαραστάσεων τοῦ ἱστορικοῦ παρελθόντος, γιὰ τὴν ἐπινόηση ἱστορικῶν παραδείσων ποὺ ποτὲ δὲν ὑπῆρξαν, κατὰ τοὺς ὁποίους ἡ καθαρὴ καὶ ἄσπιλη ψυχὴ κάποιου ἐκλεκτοῦ λαοῦ μεγαλουργοῦσε καὶ καταύγαζε τὴν ἀνθρωπότητα πρὶν ἐνσκήψουν σκοτεινοὶ ἐχθροὶ ποὺ μηχανεύθηκαν τὴν πτώση του. Στόχος λοιπὸν τῆς ἐθνικῆς πολιτικῆς τοῦ παρόντος ὀφείλει νὰ εἶναι ἡ ἀποκατάσταση αὐτοῦ τοῦ πλασματικοῦ μεγαλείου. Ἡ αὐτοκρατορικὴ παράκρουση τοῦ Πούτιν ποὺ προκαλεῖ σήμερα κρουνοὺς αἵματος καὶ ἀνείπωτη ἀνθρώπινη δυστυχία στὴν Οὐκρανία εἶναι ἡ πιὸ ἀπαίσια ἐκδήλωση τῆς «νοσταλγίας» αὐτῆς. Τῆς ὁποίας σημειωτέον τὶς ἐγκληματικὲς συνέπειες εἶχε ἐπακριβῶς προβλέψει ἡ Ἄπλμπαουμ σὲ ἄρθρα της ποὺ προηγοῦνται χρονικὰ τοῦ παρόντος βιβλίου καὶ τὰ ὁποῖα παρότρυναν τὶς δυτικὲς κυβερνήσεις νὰ ξυπνήσουν ἀπὸ τὸν φιλοπουτινικὸ λήθαργό τους, πράγμα ποὺ παρακίνησε τοὺς «προοδευτικοὺς» ἐπικριτές της νὰ τὴν κατηγορήσουν γιὰ «πολεμοκαπηλεία». Διαδήλωση στις 20 Φεβρουαρίου 2014 στην πλατεία Μαϊντάν όπου έγιναν οι μεγάλες διαδηλώσεις εκείνου του έτους, γνωστές ως Ευρωμαϊντάν, με αίτημα την σύνδεση της Ουκρανίας με την ΕΕ. Ο εγκάθετος του Πούτιν Βίκτορ Γιανουκόβιτς, μετά την αιματηρή καταστολή τους και τις δεκάδες δολοφονίες πολιτών από την αστυνομία, ανετράπη και κατέφυγε στη Ρωσία. © Vincent Mundy/ Bloomberg via Getty Images/ Ideal Image Ἡ πιὸ παρδαλὴ φιγούρα στὴν πινακοθήκη τῶν ἐμπόρων τοῦ νέου λαϊκισμοῦ ποὺ φιλοτεχνεῖ ἡ Ἄπλμπαουμ εἶναι ἀναμφίβολα ὁ Μπόρις Τζόνσον, κι αὐτὸς ἀνάμεσα στοὺς παλιούς της φίλους.[8] Ὡς ἀνταποκριτὴς τῆς Telegraph στὶς Βρυξέλλες, ὁ Τζόνσον ἔστελνε καθημερινὰ ἀναφορὲς ἀπὸ τὸ ἄντρο τοῦ δράκου, τῆς «μὴ ἐκλεγμένης γραφειοκρατίας» τῆς ΕΕ, ποὺ ἔβριθαν ἀνακριβειῶν ὑπολογισμένων νὰ συνδαυλίσουν τὶς ξενοφοβικὲς ἀνασφάλειες τῶν «μὴ προνομιούχων» (στὴν ἑλληνικὴ πολιτικὴ γλώσσα). Ἀδιαλείπτως ὑποτίθεται ἡ Εὐρωπαϊκὴ Ἐπιτροπὴ βυσσοδομοῦσε ἐν κρυπτῷ γιὰ νὰ ἐπιβάλλει κανονισμοὺς ποὺ θὰ ἔλεγχαν καὶ τὴν τελευταία λεπτομέρεια τῆς καθημερινῆς ζωῆς (τὴν καμπυλότητα τῆς εἰσαγόμενης μπανάνας, λ.χ.), ἡ ἀνεξέλεγκτη μετανάστευση στεροῦσε δουλειὲς ἀπὸ τοὺς ντόπιους, οἱ συνεισφορὲς τῆς Βρετανίας στὸν εὐρωπαϊκὸ προϋπολογισμὸ ἀφαιροῦσαν κονδύλια ἀπὸ τὴν χρηματοδότηση τῶν ἐγχώριων κοινωνικῶν ὑπηρεσιῶν. Ἡ ἀποτίναξη τοῦ ζυγοῦ αὐτοῦ, ἔγραφε, ἦταν ζήτημα ἐθνικῆς ἀνεξαρτησίας: «ἡ Βρετανία στοὺς Βρετανούς» (πάλι στὴν ἑλληνικὴ νοηματική). Ὅμως ἔλεγε κατ’ ἰδίαν στὴν Ἄπλμπαουμ: «Τὸ Brexit εἶναι μιὰ ἀνοησία καὶ ποτὲ δὲν θὰ συμβεῖ: ὁ ἐπιχειρηματικὸς κόσμος δὲν τὸ θέλει, τὸ Σίτυ δὲν τὸ θέλει, ὁ τύπος δὲν τὸ θέλει, τὰ κόμματα δὲν τὸ θέλουν». Παρ’ ὅλα αὐτά, συνέχιζε, ὁ ἴδιος θὰ ἐξακολουθοῦσε νὰ τὸ ὑποστηρίζει γιὰ νὰ ἐνισχύσει τὴν προσωπική του ἐπιρροὴ ἀνάμεσα στὴν ἐθνικιστικὴ βάση τῶν συντηρητικῶν. Οἱ πρωτοσπαθάριοι στὸ γιουρούσι αὐτὸ κατὰ τῆς ἀλήθειας καὶ τῆς στοιχειώδους εὐπρέπειας στὸν δημόσιο βίο ἐπένδυσαν ἀσύστολα στὴν πόλωση καὶ στὸν διχασμὸ τῆς κοινωνίας. Στὸν ἀγώνα γιὰ τὴν «σωτηρία» τοῦ λαοῦ καὶ τοῦ ἔθνους ὅποιος δὲν ἦταν μαζί τους δὲν ἦταν ἀντίπαλος, ἦταν ἐχθρὸς στὴν πλήρη σημασία τοῦ ὅρου. Τὸ «ἢ ἐμεῖς ἢ αὐτοὶ» τὸ θυμόμαστε κι ἐδῶ καλὰ νὰ ἀντηχεῖ καὶ στὶς δικές μας ἀγανακτισμένες πλατεῖες. Οἱ εὐρωπαϊστὲς ἦταν πράκτορες τοῦ σκοτεινοῦ ἐχθροῦ, προδότες ποὺ –κατὰ τὴν ἀθάνατη φράση τοῦ Πούτιν– ὁ λαὸς θὰ τοὺς φτύσει ὅπως φτύνουμε τὸ μυγάκι ποὺ πετάει μέσα στὸ στόμα μας. Ἡ δημοκρατία ποὺ λειτουργεῖ μὲ τὸν ἀμοιβαῖα ὠφέλιμο συμβιβασμὸ καὶ προϋποθέτει τὸν σεβασμὸ τῆς ἀντίθετης γνώμης εἶναι ἕνα δειλὸ καὶ μικροπρεπὲς σύστημα ζωῆς γι’ αὐτοὺς τοὺς νιτσεϊστὲς τῆς ἡρωικῆς ψευδολογίας. Στὴν Ἀμερικὴ στέλνουν εὐχετήριες κάρτες τὶς γιορτὲς μὲ ὅλη τὴν οἰκογένειά τους, ἀπὸ τὰ νήπια μέχρι τοὺς γέροντες, νὰ κραδαίνουν πολεμικὰ ὅπλα. Ἡ δημοκρατικὴ κανονικότητα δὲν εὐνοεῖ τὴν δική τους «ἄγρια» ἀντίληψη τῆς πολιτικῆς, ὅπως εὐθαρσῶς μᾶς πληροφοροῦν καὶ οἱ καθ’ ἡμᾶς ἐκπρόσωποί τους. Ἂν στὴν Ἑλλάδα ἡ ἀγριότητα αὐτὴ μὲ τὴν σύμφυτη βία ποὺ τὴν στιγματίζει εἶναι δυστυχῶς ἀπὸ δεκαετίες κάτι οἰκεῖο, στὶς χῶρες τῆς Δύσης ποὺ θεωρούσαμε πολιτικῶς προηγμένες εἶναι πιὸ πρόσφατο φαινόμενο. Τὸ μίσος τῆς «ἐναλλακτικῆς Δεξιᾶς» γιὰ τὸν Μπάιντεν (μὲ ὅλες τὶς ἐλλείψεις καὶ τὰ στραβοπατήματά του), ἡ ἀπέχθεια τῶν «κίτρινων γιλέκων» καὶ τοῦ παντοειδοῦς «ἀντι-ελιτισμοῦ» γιὰ τὸν Μακρὸν (μὲ ὅλη τὴν ὑπεροψία του), καθὼς καὶ ἡ ἀντιμητσοτακικὴ φρενοβλάβεια τῶν δικῶν μας «ριζοσπαστῶν», ξεχειλίζει τώρα ἀκράτητο καὶ διακτινίζεται ἠλεκτρονικὰ θέτοντας σὲ εὐθεία ἀμφισβήτηση τοὺς συνταγματικοὺς θεσμούς. Ποιά εἶναι ἄραγε τὰ κίνητρα γιὰ τὴν ἀντιδημοκρατικὴ προδοσία τῶν «γραφιάδων» τοῦ σημερινοῦ ἀπολυταρχισμοῦ; Ἡ Ἄπλμπαουμ θέτει τὸ ἐρώτημα, χωρὶς νὰ τὸ ἀπαντάει. Εἶναι, λέει, «ἀνόητο ἐγχείρημα» (a fool’s errand) νὰ προσπαθήσει κανεὶς νὰ ξεχωρίσει τὶς ἰδιοτελεῖς βλέψεις γιὰ μιὰ περίοπτη θέση στὴν πολιτικὴ ζωὴ ποὺ θεωροῦν ὅτι ἀξίζουν, θέση ποὺ τοὺς ἀρνήθηκαν οἱ φιλελεύθερες ἐλίτ, ἀπὸ τὶς ιδεολογικές τους μονομανίες. Πρόκειται γιὰ τὴν ψυχολογικὴ ἀναστάτωση ἀνθρώπων τελικὰ ὑποκριτῶν, ποὺ ἔχοντας ἀπομυζήσει ὅλα τὰ προνόμια ποὺ τοὺς μοίρασε ἡ ἐλὶτ τὴν ὁποία ἀγκάλιαζαν τώρα ξαφνικὰ παριστάνουν τὸν ἐπικριτή της. Σκεφθεῖτε π.χ. τὸν Τράμπ, ἕναν ἄκρως διεφθαρμένο μεγιστάνα τοῦ ληστρικοῦ καπιταλισμοῦ ποὺ καμώνεται σήμερα τὸν σημαιοφόρο τῆς πληγωμένης «ἀπὸ τὸ σύστημα» ἐργατικῆς μάζας. Ἡ Ἄπλμπαουμ ἐπικαλεῖται θεωρίες ἀπὸ τὴν συμπεριφορικὴ κοινωνιολογία γιὰ νὰ φωτίσει κάπως τὸ εὐρύτερο φαινόμενο. Ἴσως, λέει, στὰ βάθη τῆς ἀνθρώπινης φύσης νὰ φωλιάζει μιὰ αὐταρχικὴ προδιάθεση, μιὰ ἀνικανότητα νὰ ἀποδεχθεῖ κανεὶς τὴν ἀπειλητικὴ πολυπλοκότητα τοῦ κόσμου, ποὺ ὠθεῖ ἔμφοβες συνειδήσεις νὰ ἁρπαχτοῦν ἀπὸ μονοαιτιακὲς ἐξηγήσεις καὶ τοὺς θρασεῖς τσαρλατάνους ποὺ τὶς εὐαγγελίζονται. Κάτω ἀπὸ κατάλληλες συνθῆκες ἡ ὀλέθρια αὐτὴ ἕξη ἐνδεχομένως ἀφυπνίζεται καὶ κατακλύζει ὁλόκληρες κοινωνίες, πνίγοντας τὴν ἔτσι κι ἀλλιῶς δύσκαμπτη, ἀβέβαιη καὶ δυσλειτουργικὴ δημοκρατία. Ποιές ὅμως εἶναι οἱ συνθῆκες αὐτές; Ἡ θεώρηση αὐτὴ ἀφήνει τὰ πάντα ἀνοιχτά. Ὅμως ἐπαναλαμβάνουμε: ὁ σκοπὸς τῆς συγγραφέως δὲν εἶναι νὰ συγκροτήσει ὁλοκληρωμένη κοινωνικοπολιτικὴ θεωρία γιὰ τὸ φαινόμενο τοῦ λαϊκισμοῦ, ἀλλὰ νὰ περιγράψει μέσα ἀπὸ ἁπτὰ ἐμβληματικὰ παραδείγματα μιὰ σημερινὴ πτυχή του. Καὶ σ’ αὐτὸ πετυχαίνει ἀπόλυτα. 3. Λυκόφως ἢ τὸ πιὸ βαθὺ σκοτάδι πρὶν ἀπὸ τὴν αὐγή; Κάθε κοινωνία εἶναι εὐάλωτη στὴν ἐπέλαση τοῦ λαϊκισμοῦ, κάθε φιλελεύθερη δημοκρατία ἀπειλεῖται ἀπὸ τὴν ἐσωτερικὴ κατάρρευση τῶν θεσμῶν της, καμία δὲν εἶναι δεδομένη στὸ διηνεκές, συμπεραίνει ἡ Ἄπλμπαουμ. Καὶ ἡ προοπτικὴ αὐτὴ διαγράφεται ἐντονότερα στὸ πρῶτο τέταρτο τοῦ εἰκοστοῦ πρώτου αἰώνα. Ναί, ἀλλὰ ζοῦμε ὄντως τὰ προεόρτια ἑνὸς τέτοιου κακοῦ; «Θὰ κάψει ἀνεξέλεγκτη ἡ φωτιὰ ὅλο τὸ ξερολίβαδο;», ὅπως τὸ ἐκφράζει; Ἡ συγγραφέας δὲν ἰσχυρίζεται ὅτι εἶναι πιθανὴ καὶ ἀναπότρεπτη ἡ νίκη τοῦ νέου αὐταρχισμοῦ (δυνατὴ ἀσφαλῶς εἶναι), ἀλλὰ ἕνας τόνος ἀπαισιοδοξίας κυριαρχεῖ στὴν ἀφήγησή της. Τὸ «λυκόφως» τοῦ τίτλου προϊδεάζει γιὰ τὴν ἔλευση μιᾶς ζοφερῆς νύχτας. Πιστεύω ὅμως ὅτι τέτοια ἡττοπάθεια εἶναι ἀδικαιολόγητη. Τὰ ψήγματα τῆς ἐλπίδας σπινθηρίζουν μέσα στὴν ἴδια τὴν ἀφήγησή της. Στὴ σύναξη τῶν φίλων τοῦ 2019 μὲ τὴν ὁποία κλείνει εἶναι βέβαια ἀπούσα ἡ παλιὰ γενιὰ τῶν ἀποστατῶν ἀπὸ τὴν ἀνοιχτὴ κοινωνία. Ἔχουν ὅμως ἀναπληρωθεῖ ἀπὸ μιὰ ὁμάδα νέων ἀνθρώπων ποὺ ἔχουν μεγαλώσει μέσα στὴν πολιτιστικὰ ἐρεθιστικὴ ἀτμόσφαιρα τῆς ἑνωμένης Εὐρώπης, μιλᾶνε πολλὲς γλῶσσες, ταξιδεύουν ἐλεύθερα παντοῦ καὶ ὁ ἀνήμερος καὶ καλλιεργημένος τους κοσμοπολιτισμὸς τοὺς ἔχει ἀπελευθερώσει ἀπὸ τὸ σιδερένιο κλουβὶ τοῦ συμπλεγματικοῦ ἐθνικισμοῦ ποὺ βλέπει ἢ ἐφευρίσκει παντοῦ ἐχθρούς. Εἶναι δύσκολο νὰ θεωρήσει κανεὶς ὅτι μπροστὰ στὸν κίνδυνο νὰ ἀπολέσουν τὰ εὐεργετήματα ποὺ τοὺς παρέχει ἡ δημοκρατικὴ κοινωνία τῶν ἀνοιχτῶν ὁριζόντων δὲν θὰ σηκωθοῦν γιὰ νὰ ὑπερασπιστοῦν αὐτὴ τὴν κληρονομιά τους. Ἡ κτηνωδία τοῦ Πούτιν στὴν Οὐκρανία, ὁ πυρηνικὸς, ἐνεργειακὸς καὶ ἐπισιτιστικὸς ἐκβιασμὸς τῆς ἀνθρωπότητας ἀπὸ ἕναν τιποτένιο τύραννο, ἔδρασε σὰν τὴν παροιμιώδη ἀλογόμυγα (ἢ μᾶλλον σὰν γροθιὰ στὸ στομάχι) γιὰ τὸ ὑποτιθέμενο ψωράλογο τῆς Δύσης, ποὺ πετάχτηκε ἀλαφιασμένο ἀπὸ τὸν λήθαργό του. Ἔξαφνα ὁ ἀμυντικός της ὀργανισμὸς ἀνασυντάχθηκε καὶ διευρύνθηκε. Διαγράφηκε μὲ τρόπο ὀξὺ τὸ κεντρικὸ διακύβευμα στὸν σημερινὸ κόσμο, ποὺ εἶναι αὐτὴ ἡ ἴδια ἡ ἔννομη καὶ συντεταγμένη ἐλευθερία. Ὅλοι συνειδητοποίησαν τί ἔχουν νὰ χάσουν. Ἡ Πολωνία μεταστράφηκε ἐν μιᾷ νυκτὶ ἀπὸ προμαχώνα τοῦ αὐταρχικοῦ ἐθνοκεντρισμοῦ σὲ προκεχωρημένο φυλάκιο τῶν δυτικῶν ἀξιῶν μπροστὰ στὴν ἐπέλαση τῆς βαρβαρότητας. Ἔκραξαν ξανὰ οἱ χῆνες τοῦ Καπιτωλίου. Σὲ ἄρθρο της στὸ περιοδικὸ The Atlantic ἀμέσως μετὰ τὴν χαώδη ἀποχώρηση τῶν Δυτικῶν ἀπὸ τὸ Ἀφγανιστὰν ἔγραφε ἡ Ἄπλμπαουμ (ἐν εἴδει ἀπαντήσεως στοὺς ἠλίθιους πανηγυρισμοὺς γιὰ τὴν «ἥττα τοῦ φιλελεύθερου ἰμπεριαλισμοῦ» ἑνὸς ἕλληνα πρώην ὑπουργοῦ Οἰκονομικῶν ποὺ εἶχε κάνει τὰ πάντα γιὰ τὴν καταστροφὴ τῆς χώρας του) ὅτι ὑπάρχουν κάποιες θεμελιακές, ἀδιαπραγμάτευτες ἀξίες γιὰ τὶς ὁποῖες στὴν ἔσχατη περίπτωση χρειάζεται καὶ νὰ πολεμήσει κανείς. Σήμερα ἡ ἰδέα αὐτὴ γίνεται πάλι δυστυχῶς προφανὴς κοινὸς τόπος. Τὸ Λυκόφως τράβηξε τὴν διεθνὴ προσοχὴ ἀμέσως μόλις ἐκδόθηκε τὸ 2020.[9] Καὶ δέχθηκε κριτικὲς τόσο ἀπὸ τοὺς πρώην φίλους ποὺ στηλίτευε, ὅσο καὶ ἀπὸ τὴν ἀριστερὴ διανόηση.[10] Ἀξίζουν δυὸ λόγια γιὰ τὶς τελευταῖες. Ἡ Ἄπλμπαουμ προέρχεται ἀπὸ τὴν φιλελεύθερη δεξιὰ καὶ δὲν τὸ κρύβει. Στὴν δεύτερη πατρίδα της Πολωνία, «δεξιά», ἂν ὄχι φασιστικὴ δεξιά, χαρακτηρίζονταν ἀπὸ τὸν σταλινισμὸ ὅλοι οἱ ἐχθροί του. Στὴν Ἀμερικὴ ἀνῆκε στὸ Ρεπουμπλικανικὸ κόμμα καὶ στήριξε τὴν πολιτικὴ Ρήγκαν στὴν ἀνατολικὴ Εὐρώπη («Κύριε Γκορμπατσώφ, γκρεμίστε αὐτὸ τὸ τεῖχος!»). Ὑποστήριξε ἐπίσης καὶ τὴν εἰσβολὴ στὸ Ἰράκ, κάτι ποὺ ἀναμφίβολα ἦταν λάθος. Ἀποχώρησε ὅμως ἀπὸ τὸ Ρεπουμπλικανικὸ κόμμα τὸ 2008 ὅταν ὁ Μακκέιν ἐπέλεξε τὴν ἀμόρφωτη ἀκροδεξιὰ Σάρα Πέιλιν («τὸν πρῶτο Τρὰμπ») ὡς ὑποψήφια ἀντιπρόεδρό του.[11] Ἔκτοτε ἔχει ἀναδειχθεῖ στὸν κύριο ἐπικριτὴ τῆς μετάλλαξης τοῦ πρώην κόμματός της σὲ ἕνα συνονθύλευμα ἡμιφασιστῶν, φονταμενταλιστῶν καὶ ρατσιστῶν. Ἀκριβῶς αὐτὲς οἱ καταβολές της καθιστοῦν ἀπείρως πολυτιμότερη καὶ ἀποτελεσματικότερη τὴν ἀντίθεσή της στὸν τραμπισμό. Ὅσο γιὰ τὶς ἔρευνές της γιὰ τὴν ἀθλιότητα τοῦ σταλινισμοῦ στὴν ἀνατολικὴ Εὐρώπη, ἡ ἱστορική τους ἐγκυρότητα δὲν ἐθίγη ποτὲ ἀπὸ τὶς ἀμερικανικὲς πολιτικὲς ἐπιλογές της. [1] Anne Applebaum, Gulag: A History, Doubleday, Νέα Ὑόρκη 2003. Ἑλληνικὴ ἔκδοση: Γκουλάγκ: Ἡ ἀληθινὴ ἱστορία, μτφρ. Ἐλευθερία Τσίτσα, Ἰωλκός, Ἀθήνα 2009. [2] Στὶς 8 Ἰουνίου, 1978, ὁ Σολζενίτσιν ἐξεφώνησε τὸν κεντρικὸ λόγο κατὰ τὴν ἀποφοίτηση τῶν φοιτητῶν τοῦ Πανεπιστημίου Χάρβαρντ. Εἶχε ἐξορισθεῖ ἀπὸ τὴν Σοβιετικὴ Ἕνωση τὸ 1974 καὶ εἶχε βρεῖ τελικὰ καταφύγιο σὲ ἕνα ἀπομονωμένο ἀγρόκτημα στὴν καταπράσινη ἀγροτικὴ πολιτεία τοῦ Βερμὀντ στὴν Νέα Ἀγγλία. Στὰ τέσσερα αὐτὰ χρόνια δὲν εἶχε κάνει καμιὰ δημόσια ἐμφάνιση ἢ δήλωση, καὶ ἦταν φυσικὸ ἡ παρουσία του στὴν τελετὴ τοῦ Χάρβαρντ νὰ προκαλέσει τεράστιο ἐνδιαφέρον. Ὅλος ὁ ἐθνικὸς καὶ τοπικὸς τύπος ἦταν παρών. Ἡ κατάλληλα διαρρυθμισμένη Harvard Yard μπροστὰ ἀπὸ τὴν βιβλιοθήκη Widener ἦταν κατάμεστη. Ἀνάμεσα στὸ ἀκροατήριο εἶχα τὴν τύχη νὰ βρίσκομαι καὶ ἐγώ. Ἡ εὐλαβικὴ σιγὴ ποὺ ἀκολούθησε τὴν ἄνοδο τοῦ Σολζενίτσιν στὸ βῆμα διαταράχθηκε ὅμως διακριτικὰ ἀλλὰ ἐπίμονα καθὼς ἄρχισε νὰ μιλάει. Δὲν πιστεύαμε τ’ αὐτιά μας, καθὼς, μετὰ ἀπὸ τόσα χρόνια σιωπῆς, ἀντὶ νὰ εὐχαριστήσει ἔστω ἐν παρόδῳ τοὺς χιλιάδες φίλους του, τὰ πανεπιστήμια, καθὼς καὶ τὶς ἐπίσημες ἀρχὲς στὴν Δύση ποὺ τόσα χρόνια εἶχαν πολεμήσει γιὰ τὴν ἐλευθερία του, αὐτὸς –μὲ τὴν φαιοκόκκινη ἀκόμα τότε γενειάδα του νὰ ἀνεμίζει στὸ γλυκὸ ἀεράκι ἑνὸς ἡλιόλουστου δειλινοῦ– ἐπιδόθηκε σὲ μιὰ παθιασμένη ἐπίθεση κατὰ τοῦ δυτικοῦ πολιτισμοῦ καὶ τοῦ ὑλόφρονος ὠφελιμισμοῦ ποὺ τὸν διαβρώνει. Ἔβριζε κατὰ πρόσωπο τὸ ἀκροατήριό του, καὶ ἐγὼ καὶ οἱ φίλοι μου ἀλληλοκοιταζόμασταν μὲ ἀπορία γιὰ τὸν πρωτόγονο ἀντιδυτικισμὸ ποὺ πρόσβαλλε τὴν ἀκοή μας. Ἡ σκηνὴ ἔχει μείνει καρφωμένη στὴ μνήμη μου, γιατὶ ξεκλειδώνει πολλὰ ἀπ’ ὅσα ζήσαμε ἔκτοτε. [3] Anne Applebaum, Iron Curtain: The Crushing of Eastern Europe, 1944-1956, Doubleday, New York 2012. Ἑλληνικὴ ἔκδοση: Σιδηροῦν παραπέτασμα. Συνθλίβοντας τὴν Ἀνατολικὴ Ευρώπη, 1944-1956, μτφρ. Κώστας Κουρεμένος, Ἀλεξάνδρεια, Ἀθήνα 2016. [4] Ὁ Wolfgang Leonhard ἀνῆκε στὸν κομμουνιστικὸ πυρήνα τοῦ Οὔλμπριχτ ποὺ ἐγκατέστησαν οἱ Σοβιετικοὶ στὸ Βερολίνο τὸ καλοκαίρι τοῦ 1945 γιὰ νὰ χειραγωγήσουν τὰ γερμανικὰ πολιτικὰ πράγματα, καὶ ἔχει λεπτομερὴ ἐσωτερικὴ γνώση τῶν γεγονότων τῆς ἐποχῆς τὴν ὁποία κατέθεσε στὰ ἀπομνημονεύματά του. Ὁ Λέονχαρντ κατήγγειλε τὸ ἀνατολικογερμανικὸ καθεστὠς καὶ μετανάστευσε τελικὰ στὶς Ἡνωμένες Πολιτεῖες. Ἔγινε καθηγητὴς στὸ πανεπιστήμιο Yale ὅπου γιὰ πολλὰ χρόνια ἐδίδασκε ἕνα περίφημο μάθημα γιὰ τὰ σταλινικὰ καθεστῶτα στὴν ἀνατολικὴ Εὐρώπη. Ὡς φοιτήτρια στὸ πανεπιστήμιο αὐτὸ ἡ Ἄπλμπαουμ παρακολούθησε τὰ μαθήματα τοῦ Λέονχαρντ. [5] Milan Kundera, “The Tragedy of Central Europe,” trans. Edmund White, The New York Review of Books 31, no. 7, (April 1984): 33-38. Kundera Milan, “‘Un occident kidnappé’ ou La tragédie de l’Europe centrale,” Le Débat 27, no. 5 (1983): 3–23. [6] Ἡ συγγραφέας περιγράφει μιὰ συνάντηση «σὲ μιὰ ἄσχημη πλατεία» τῆς Ἀθήνας μὲ τὸν καθ. Σ. Καλύβα, ὅπου συζητοῦν τὸ ζήτημα τῆς διχαστικῆς πόλωσης στὴν πολιτικὴ ζωή. Ὁ ἕλληνας καθηγητὴς ὁδηγούμενος ἀσφαλῶς ἀπὸ τὴν ἑλληνικὴ ἐμπειρία καὶ τὸ ἐμφυλιοπολεμικό της ὑπόβαθρο ἐπιχειρηματολογεῖ ὅτι ἡ πόλωση εἶναι ἡ κανονικότητα καὶ ὄχι ἡ ἐξαίρεση στὴν πολιτική, πράγμα ποὺ μᾶλλον ξενίζει τὴν συνομιλήτριά του. Βλ. Λυκόφως, σ. 65. [7] Λυκόφως, σ. 83 κ. ἑ. [8] Λυκόφως, σ. 70 κ. ἑ. [9] Οἱ εὐαίσθητες κεραῖες τοῦ ἀκάματου βιβλιογνώστη καὶ κριτικοῦ καθ. Πέτρου Μαρτινίδη διέγνωσαν ἀμέσως τὴ σημασία του καὶ ἦταν ὁ πρῶτος ποὺ παρουσίασε τὴν ἀγγλικὴ ἔκδοση ἀπὸ τὸ παρὸν περιοδικὀ. Βλ. Π. Μαρτινίδης, «Ὁ καιρὸς τῶν παλιάτσων», The Athens Review of Books, τχ. 132, Ὀκτώβριος 2021. [10] Οἱ ἀριστεροὶ ἐπικριτές της παρελκύουν τὸ θέμα μὲ μιὰ ad feminam ἐπίθεση. Κατακεραυνώνουν γενικὰ τὸν «νεοφιλελευθερισμὸ» γιὰ τὴν ἀποξένωση τῶν ἐργατικῶν μαζῶν ἀπὸ τοὺς δημοκρατικοὺς θεσμοὺς καὶ κατ’ ἐπέκταση τὴν ἴδια τὴν Ἄπλμπαουμ (καὶ τοὺς φίλους της) «ἐπειδὴ ἀνῆκε στὴν Δεξιά». Βλ. David Klion, “Ex Friends: Anne Applebaum and the Crisis of Centrist Politics”, The Nation, 11 Ἰανουρίου 2021. Ἐπίσης, Jackson Lears, “Orthodoxy of the Elites”, The New York Review of Books, 14 Ἰανουρίου 2021. [11] Λυκόφως, σ. 175.

Βάρβαροι εντός των τειχών

Σύνδεση