Ντέιμον Γκάλγκουτ: η Υπόσχεση της λογοτεχνίας

Damon Galgut, Η υπόσχεση, μτφ. Κλαίρη Παπαμιχαήλ, Διόπτρα, 2022, σελ. 344 Damon Galgut, In a Strange Room: Three Journeys, Europa Editions, 2010, σελ. 226 Damon Galgut, The Good Doctor, Atlantic Books, 2003, σελ. 250 1. Μια υπόσχεση στην αρχή ενός μυθιστορήματος, ειδικά όταν δίνεται προς κάποιον ετοιμοθάνατο, προοικονομεί την εξέλιξη ενός δράματος και έχει καθοριστική σημασία για την πλοκή και τη σκιαγράφηση των χαρακτήρων, καθώς προετοιμάζει τον αναγνώστη για την έντονη εξωτερική και εσωτερική δράση, και τις αντιπαραθέσεις των πρωταγωνιστών. Η ιστορία της Υπόσχεσης –όγδοου βιβλίου του Νότιο-Αφρικανού συγγραφέα Ντέιμον Γκάλγκουτ, το οποίο απέσπασε το αγγλόφωνο βραβείο λογοτεχνίας Μπούκερ το 2021– αναφέρεται στον βίο των μελών της οικογένειας Σουάρτ που κατάγονται από τους Ολλανδούς αποίκους που έφτασαν στην Αφρική τον 17ο αιώνα. Κατά τη διάρκεια τριάντα ετών και μέσα από την περιγραφή των νεκρώσιμων τελετών τεσσάρων εκ των πέντε μελών της αρχικής οικογένειας, ο Γκάλγκουτ επιχειρεί μια ανασκόπηση της σύγχρονης πολιτικής και κοινωνικής κατάστασης της Νότιας Αφρικής. Η πλοκή ξεκινά το 1986 στη φάρμα των Σουάρτ κοντά στο Γιοχάνεσμπουργκ, με την κηδεία της Ρέιτσελ, της μητέρας της οικογένειας, και εκτείνεται σχεδόν ως τις μέρες μας παρακολουθώντας τον σύζυγο και τα τρία παιδιά της να βιώνουν μια σειρά από οδυνηρές απώλειες μέχρι την τελική πτώση, παρά τις προϋποθέσεις για ένα μέλλον ανθηρό και ευτυχισμένο. Η ιστορία λειτουργεί σαν παραβολή για τη ζωή στη Νότια Αφρική πριν και μετά το Απαρτχάιντ, τα όνειρα για ισότητα, ελευθερία και οικονομική αυτάρκεια που δεν ευοδώθηκαν στον βαθμό που κάποιοι ήλπιζαν. Ενόσω βρίσκεται στο νεκροκρέβατό της, η Ρέιτσελ ζητά από τον σύζυγό της, Μάνι, να της υποσχεθεί πως θα γράψει την κυριότητα ενός μικρού σπιτιού στην άκρη του κτήματος στη Σαλομέ, τη μαύρη υπηρέτρια που την φροντίζει με αυταπάρνηση, ως ανταμοιβή για την αφοσίωση και την σκληρή εργασία της. Ο άντρας της το υπόσχεται με ευκολία, χωρίς όμως να έχει την παραμικρή πρόθεση, όπως θα φανεί στην συνέχεια, να τηρήσει τον λόγο του. Η υπόσχεση του Μάνι που η μικρότερη κόρη της οικογένειας, η Αμόρ, τυχαίνει να ακούσει, θα γίνει η αιτία για οριστική ρήξη ανάμεσα στον πατέρα και τον μοναχογιό του, Άντον, αλλά και ο λόγος που η Αμόρ απογοητεύεται και αποξενώνεται από τους δικούς της. Η Άστριντ, η μεγαλύτερη κόρη, είναι η μόνη που δεν δείχνει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για το θέμα, εγκλωβισμένη σε έναν ναρκισσιστικό τρόπο ζωής και σκέψης, όπου τα προβλήματα των μαύρων συμπολιτών της δεν έχουν καμία θέση. Εννέα χρόνια αργότερα τα τρία παιδιά θα επιστρέψουν στην φάρμα για την κηδεία του πατέρα τους. Πολλά έχουν αλλάξει στο μεταξύ στο πολιτικό σκηνικό της χώρας όπου πρόεδρος είναι πλέον ο Νέλσον Μαντέλα, αλλά και στις ζωές της νεότερης γενιάς. Θα ακολουθήσει ένα κενό επίσης εννέα ετών και ένας ακόμα απρόσμενος θάνατος θα βυθίσει τους ήρωες στο πένθος και θα ανασύρει στην επιφάνεια το θέμα της κατοικίας της Σαλομέ που εξακολουθεί να εργάζεται για την οικογένεια και να παίρνει μέρος στις χαρές και τις λύπες της. Τέλος, το 2017, ο τελευταίος θάνατος ενός ακόμα μέλους θα φέρει την αθετημένη υπόσχεση στο επίκεντρο της πλοκής, όπου με τον ένα ή τον άλλο τρόπο θα πρέπει να επιλυθεί οριστικά προκειμένου να προχωρήσουν οι ζωές όσων έχουν επιβιώσει από την οικογενειακή διάλυση, αλλά και την μακροχρόνια οικονομική και κοινωνική κρίση που μαστίζει τη χώρα. 2. Ο Γκάλγκουτ δεν εστιάζει σε όλους τους χαρακτήρες του μυθιστορήματος στον ίδιο βαθμό. Ο Άντον και η Αμόρ –ο άσωτος γιος και η αθώα νεαρή που αποτελεί την συνείδηση της οικογένειας Σουάρτ– βρίσκονται από την αρχή έως το τέλος στο επίκεντρο της ιστορίας. Ο Άντον είναι ο δυναμικός, πολλά υποσχόμενος νέος, γεμάτος όνειρα και σχέδια για το μέλλον, αμφισβητίας του ρόλου του πατέρα του, αλλά και της επιβεβλημένης τάξης πραγμάτων, η γενιά της αλλαγής και της ελπίδας που σταδιακά καταρρέει λόγω της κατάθλιψης, της χαρτοπαιξίας και του αλκοόλ, παρασύροντας στην πτώση του τόσο τον γάμο του, όσο και την φάρμα της οικογένειας που διαχειρίζεται μετά τον θάνατο των γονιών του. Η Αμόρ αποτελεί ήρεμη δύναμη, αφοσιωμένη στις πεποιθήσεις και τους στόχους της, κλεισμένη στον εαυτό της, και αδυνατώντας να επικοινωνήσει με την υπόλοιπη οικογένεια, επιλέγει έναν δρόμο δύσκολο και μοναχικό, δουλεύοντας ως νοσοκόμα σε πτέρυγα με ασθενείς του AIDS. Είναι το μόνο άτομο από την οικογένεια που αντιλαμβάνεται την αδικία που έχει υποστεί η Σαλομέ, στης οποίας το πρόσωπο βλέπει όλους τους μαύρους πολίτες που σε μεγάλο βαθμό παραμένουν στο περιθώριο και μετά την λήξη του Απαρτχάιντ. Οι υπόλοιποι χαρακτήρες ούτε συνειδητοποιούν τον ρατσισμό που επικρατεί στη χώρα, ούτε θεωρούν ότι η ζωή τους επηρεάζεται ιδιαίτερα από την πολιτική κατάσταση. Ο Μάνι, ο πατριάρχης της οικογένειας, παρά τις καλές προθέσεις του, αδυνατεί να σταθεί στα πόδια του χωρίς το δεκανίκι της οργανωμένης θρησκείας. Αποποιούμενος ένα παρελθόν εθισμού στα τυχερά παιχνίδια και τη συζυγική απιστία, πιστεύει ότι η υποταγή στους κανόνες που του επιβάλει ο εφημέριος Σίμερς θα του εξασφαλίσει ψυχική ηρεμία όσο ζει, και τον παράδεισο μετά θάνατον. Η Άστριντ, η μεγαλύτερη αδερφή, όπως και η εκνευριστικά εγωκεντρική θεία Μαρίνα, μα και η Ντεζιρέ, η γυναίκα του Άντον, εκπροσωπούν την πιο συντηρητική, λιγότερο ανεκτική και ανοιχτόμυαλη –στα όρια του ρατσισμού– πλευρά της οικογένειας όπου τα στερεότυπα για τις ικανότητες και τα χαρακτηριστικά της μαύρης φυλής είναι παγιωμένα μέσα τους, και δεν γίνεται να τα κλονίσουν οι πολιτικές και κοινωνικές ανακατατάξεις που σαρώνουν τη χώρα. Ακόμα δύο χαρακτήρες που αξίζει να αναφερθούν είναι ο εφημέριος της Ολλανδικής Μεταρρυθμιστικής Εκκλησίας, Όλγουιν Σίμερς, που χωρίς δεύτερες σκέψεις ή ηθικές αναστολές εκμεταλλεύεται τις ανασφάλειες του Μάνι και τον χειραγωγεί με τρόπο που εξασφαλίζει για τον εαυτό του μια άνετη ζωή, αλλά και ο Καθολικός ιερέας Φρεντ Γουίνκλερ τον οποίο επισκέπτεται η Άστριντ για να εξομολογηθεί. Οι επιπόλαιες αντιδράσεις του ιερέα όταν γίνεται μάρτυρας των εκμυστηρεύσεών της, αλλά και κατά τη διάρκεια των συναντήσεών με τον επίμονο σύζυγό της που επιχειρεί να του αποσπάσει την αλήθεια για τη μυστική ζωή της γυναίκας του, σκιαγραφούν το πορτρέτο ενός εγωκεντρικού, ανώριμου άντρα που αδυνατεί να παρηγορήσει και να καθοδηγήσει το ποίμνιό του με επιτυχία. Ο γιος της Σαλομέ αν και εμφανίζεται ελάχιστα στην ιστορία παίζει ωστόσο καταλυτικό ρόλο στην τελική τροπή της υπόθεσης, μα και στην διαμόρφωση της σχέσης ανάμεσα στη μητέρα του και την Αμόρ. 3. Πέρα από τους κεντρικούς χαρακτήρες στην ιστορία υπάρχουν δεκάδες δορυφόροι τους, με εκτενή ή περιορισμένη παρουσία, που είναι αδύνατον να περάσουν απαρατήρητοι από τον αναγνώστη ακόμα και αν εμφανίζονται σε ελάχιστες μόνο σκηνές, καθώς ο συγγραφέας φροντίζει να μας δώσει ένα ολοκληρωμένο πορτρέτο τους, αναδεικνύοντας το γεγονός ότι στη λογοτεχνία, όπως και στη ζωή, ο κομπάρσος μιας ιστορίας μπορεί να είναι ο πρωταγωνιστής κάποιας άλλης. Άλλωστε οι ξαφνικές αλλαγές οπτικής –κάποιες φορές στη μέση της πρότασης– είναι ένα από τα χαρακτηριστικά της τεχνικής του Γκάλγκουτ που απαιτεί την απερίσπαστη προσοχή του αναγνώστη ώστε να είναι βέβαιος ποιος μιλάει. Το πιο ενδιαφέρον υφολογικά, κατά την άποψή μου, είναι ότι ο συγγραφέας χρησιμοποιεί δύο διαφορετικές τριτοπρόσωπες αφηγηματικές οπτικές: σε κάποιες σκηνές υιοθετεί ένα ελεύθερο, έμμεσο στιλ τριτοπρόσωπης αφήγησης από τη σκοπιά ενός συγκεκριμένου αφηγητή –για παράδειγμα του Άντον– περιγράφοντας τις απόψεις ή την κοσμοθεωρία του, ενώ σε κάποιες άλλες σκηνές η φωνή ενός τρίτου προσώπου, του οποίου η ταυτότητα δεν προσδιορίζεται, ενώνεται ή προσκολλάται σε μία ομάδα ανθρώπων, χωρίς να εξηγείται απαραίτητα στο κείμενο ποια είναι η ομάδα αυτή – είναι ωσάν η οπτική του αφηγητή να μην είναι δική του, λες και έχει συγχωνευθεί με την οπτική των χαρακτήρων. Υπάρχουν επίσης στιγμές που ο συγγραφέας καταφεύγει στο δεύτερο ή στο πρώτο πρόσωπο, ωστόσο είναι σπάνιες. 4. Ο Γκάλγκουτ δημιουργεί έναν παραλληλισμό ανάμεσα στην σταδιακή αποσύνθεση και την τελική πτώση της οικογένειας Σουάρτ με την κατάσταση που επικρατεί στη χώρα – την σήψη των θεσμών, την στειρότητα της πολιτικής σκέψης, την οικονομική κακοδιαχείριση του Προέδρου Ζούμα, την κοινωνική αδικία και την εγκληματικότητα που βρίσκονται στα ύψη. Οι επιφανειακές μεταρρυθμίσεις δεν κρύβουν παρά την αντίσταση στην ουσιαστική αλλαγή. Το γεγονός ότι μετά την κατάρρευση του Απαρτχάιντ οι μαύροι και οι λευκοί πολίτες κυκλοφορούν ελεύθερα στους ίδιους χώρους –νοσηλεύονται στους ίδιους θαλάμους στα νοσοκομεία και κηδεύονται από τα ίδια Γραφεία Τελετών– μπορεί να δίνει σε πολλούς την ψευδαίσθηση ότι οι μαύροι έχουν τις ίδιες ευκαιρίες με τους λευκούς, αλλά στην πραγματικότητα η συμμετοχή στα κοινά και η ορατότητα των μαύρων πολιτών παραμένει περιορισμένη. Στο μυθιστόρημα παρατηρούμε τις αλλαγές που αφορούν την συμβίωση λευκών και μαύρων πολιτών καθώς βλέπουμε, για παράδειγμα, ότι αν και η Σαλομέ δεν ήταν ευπρόσδεκτη στην κηδεία της Ρέιτσελ, με το πέρασμα των δεκαετιών επιτρέπεται να παραστεί στις κηδείες των υπόλοιπων μελών της οικογένειας Σουάρτ και να συμμετάσχει στο πένθος τους, ωστόσο η κατάσταση για τους μαύρους δεν έχει αλλάξει όσο θα έπρεπε. Δεν είναι άλλωστε τυχαία η απόφαση του συγγραφέα να μην συμπεριλάβει την οπτική της Σαλομέ στην ιστορία που αφηγείται. Ό,τι μαθαίνουμε για τις εμπειρίες της υπηρέτριας το γνωρίζουμε από τα λόγια και τις αντιδράσεις των υπόλοιπων ηρώων, εκείνη δεν λύνει ποτέ την σιωπή της. Προφανώς με την επιλογή του ο Γκάλγκουτ επιχειρεί να φωτίσει την απουσία ορατότητας των μαύρων, ακόμα και μετά την κατάρρευση του Απαρτχάιντ και την τάση αρκετών λευκών να μην λαμβάνουν σοβαρά τις αληθινές επιθυμίες τους αντιμετωπίζοντάς τους ως ανήλικους που χρειάζονται καθοδήγηση. 5. Η Υπόσχεση του Γκάλγκουντ φέρνει κάποιες στιγμές στον νου το αριστουργηματικό Καθώς ψυχορραγώ, του μεγάλου Αμερικανού λογοτέχνη Ουίλιαμ Φώκνερ.[1] Πρόκειται για το οδοιπορικό μιας φτωχής, αγροτικής οικογένειας στον αμερικανικό Νότο. Η αφήγηση ξεκινά με την υπόσχεση που δίνουν τα μέλη της οικογένειας Μπάντρεν στην ετοιμοθάνατη μητέρα Άντυ Μπάντρεν ότι θα ταφεί στην πόλη του Τζέφερσον η οποία βρίσκεται εκατοντάδες μίλια από την (επινοημένη) αγροτική περιοχή όπου κατοικούν. Μετά τον θάνατο της μητέρας, κατά τη διάρκεια του ταξιδιού, τα έξι μέλη της οικογένειας που συνοδεύουν το φέρετρό της –ο Ανς, ο σύζυγος της Άντυ, οι τέσσερις γιοι και η μοναχοκόρη του–, με λόγο απλοϊκό, διανθισμένο με λόγια στοιχεία, εξιστορούν τη ζωή τους καθώς και τους πραγματικούς λόγους που έχει ο καθένας για να κάνει αυτό το μακρύ, εξαντλητικό ταξίδι. Η ίδια η Άντυ, μιλώντας είτε από το φέρετρό της ή –μέσω ενός χρονικού άλματος– από το νεκροκρέβατό της, ανακαλεί σημαντικά γεγονότα της ζωής της, όπως τη γέννηση των παιδιών της, τη φτώχεια και την καθημερινή στέρηση, την κρυφή ερωτική σχέση με τον ιερέα της περιοχής και τον απογυμνωμένο από αγάπη γάμο της. Οι εσωτερικοί μονόλογοι των χαρακτήρων, προϊόν της αυτόματης συνειδησιακής γραφής, και η διαρκής σύγκρουση του ποιητικού με το ρεαλιστικό στοιχείο ώθησε κάποιους κριτικούς να αναφερθούν στην επικράτηση της τεχνικής πάνω στην υπόθεση που για πολλούς μετατρέπει το μυθιστόρημα σε ένα ιδιαίτερα απαιτητικό ανάγνωσμα. Σε αυτό νομίζω έγκειται και μία από τις βασικές διαφορές του Καθώς ψυχορραγώ από την Υπόσχεση. Ο Γκάλγκουτ, αν και αναμιγνύει διαφορετικές οπτικές σε κάποια σημεία του κειμένου, επειδή υιοθετεί κυρίως την τριτοπρόσωπη σκοπιά, προσφέρει σε ελκυστική αφήγηση ένα κείμενο πιο προσιτό στον αναγνώστη. 6. Η Υπόσχεση δεν είναι το μοναδικό έργο του Γκάλγκουτ που προκρίθηκε στην τελική εξάδα του διεθνούς φήμης βραβείου Μπούκερ, καθώς άλλα δύο μυθιστορήματά του, Ο καλός γιατρός –που μεταφράστηκε το 2005 από τις εκδόσεις Ωκεανίδα– και το In a Strange Room, είχαν προταθεί για το βραβείο το 2003 και το 2010 αντίστοιχα. Το εξαιρετικά ενδιαφέρον, In a Strange Room, κινείται ανάμεσα στη μυθοπλασία και το memoir. Το όνομα του κεντρικού ήρωα είναι ίδιο με του συγγραφέα, Ντέιμον. Αν και το κείμενο δεν προσφέρει πολλές πληροφορίες για τον ήρωα, ο συγγραφέας μας δίνει την ευκαιρία να καταλάβουμε τον χαρακτήρα και τον συναισθηματικό του κόσμο σκιαγραφώντας λεπτομερώς τον τρόπο με τον οποίο δρα και σκέφτεται στις τρεις, ανεξάρτητες μεταξύ τους, ιστορίες που συναποτελούν το βιβλίο. Πρόκειται για ταξιδιωτικές ιστορίες ή ιστορίες δρόμου, στις οποίες ο κεντρικός χαρακτήρας και οι δορυφόροι του βιώνουν μια σειρά από περιπέτειες που κινούνται ανάμεσα στο δραματικό και το κωμικό. Στην πρώτη του περιήγηση στην Ελλάδα, με τίτλο “The Follower”, ο πρωταγωνιστής γνωρίζει έναν ενδιαφέροντα, αν και ιδιόρρυθμο Γερμανό ταξιδιώτη, και μόλις επιστρέφει στη Νότια Αφρική αρχίζει να αλληλογραφεί μαζί του για μεγάλο χρονικό διάστημα, ώσπου αποφασίζουν να οργανώσουν από κοινού ένα ταξίδι στο Λεσόθο. Κατά τη διάρκεια της πολύωρης πεζοπορίας τους στη μικρή, αφιλόξενη αφρικανική χώρα, καθώς θα έχουν την ευκαιρία να έρθουν πιο κοντά, γνωρίσματα του χαρακτήρα τους, όπως ο αυταρχισμός και η σκληρότητα του Γερμανού και η δυσκολία του Ντέιμον να αναλάβει πρωτοβουλίες, θα τους οδηγήσουν σταδιακά σε ρήξη που θα θέσει σε κίνδυνο το σχέδιό τους, την νεοσύστατη φιλία και την σωματική τους ακεραιότητα. Μάικλ Άρμιταζ, Μπαμπουίνος, 2016. Λάδι σε ύφασμα λουμπούγκο. © Michael Armitage. © White Cube (Ben Westoby). Στο δεύτερο διήγημα, με τον τίτλο “The Lover”, βρίσκουμε τον ήρωά μας σε μια περιπλάνηση στην Ζιμπάμπουε όπου συναντά τρεις Ευρωπαίους ταξιδιώτες, έναν Γάλλο και δύο Ελβετούς, τα δίδυμα αδέρφια Άλις και Ζερόμ. Παρά τους κινδύνους και τα εξωτερικά εμπόδια τους ακολουθεί στην Τανζανία και αργότερα φτάνει μέχρι την Ελβετία για να τους ξαναδεί, γοητευμένος από την ομορφιά του Ζερόμ, μα ανίκανος να κάνει οτιδήποτε για να του εκφράσει την επιθυμία του. Ένα παιχνίδι ξεκινά ανάμεσα στους δύο άντρες, που πηγάζει από τη δειλία και την δυσκολία τους να παραδεχθούν αυτό που τους συμβαίνει και όχι από διάθεση να ταπεινώσουν ή να πληγώσουν ο ένας τον άλλο. Το διήγημα αντηχεί κάποια από τα θέματα που για πρώτη φορά θίγονται στο βιβλίο του Γκάλγκουτ Arctic Summer (2014), ένα μυθιστόρημα που αντλεί το υλικό του από τη ζωή του λογοτέχνη Ε.Μ. Φόρστερ. Εδώ ο συγγραφέας καταπιάνεται τόσο με το λογοτεχνικό έργο του μεγάλου καλλιτέχνη, όσο και με την σεξουαλική του ταυτότητα ως ομοφυλόφιλου άντρα. Το μυθιστόρημα αναδεικνύει τους τρόπους με τους οποίους η ερωτική επιθυμία του Φόρστερ καθορίζει αφενός την λογοτεχνική του δημιουργία, αφετέρου τους ταξιδιωτικούς του προορισμούς, αφού είναι γνωστό ότι πέρασε μεγάλα διαστήματα στην Ινδία προκειμένου να συναντά έναν νεαρό Ινδό της ανώτερης τάξης στον οποίο παρέδιδε μαθήματα λατινικών και με τον οποίο είχε αναπτύξει μια πλατωνική σχέση. Είναι επίσης γνωστή η σχέση του Φόρστερ με έναν όμορφο νεαρό χαμηλής καταγωγής που γνώρισε κατά την παραμονή του στην Αίγυπτο. Ο Γκάλγκουτ φαίνεται να πιστεύει ότι η ομοφυλοφιλία του Φόρστερ αποτελούσε οργανικό στοιχείο της λογοτεχνικής γραφής του. Στο Arctic Summer ακολουθεί πιστά τα χνάρια της ζωής του, δίνοντας ωστόσο τον πρώτο ρόλο στη μελέτη της σεξουαλικής του ταυτότητας.[2] Στην τρίτη ιστορία, που τιτλοφορείται “The Guardian”, ο Ντέιμον ταξιδεύει στην Ινδία με μία φίλη του που πάσχει από διπολική διαταραχή. Στα δύο πρώτα διηγήματα η αγριάδα και η λιτότητα του αφρικανικού τοπίου αναδεικνύει την έλλειψη ευελιξίας, την δυσκολία προσαρμογής, την τραχύτητα της επαφής και τις βίαιες εσωτερικές συγκρούσεις των ηρώων. Στο “The Guardian” η αποδιοργάνωση και η σύγχυση που επικρατεί στη χώρα αντικατοπτρίζει την σταδιακή διάλυση της σχέσης των δύο φίλων και την οριστική απώλεια της ψυχικής ισορροπίας της Άννας που ταξίδεψε μέχρι την Ινδία, όχι για να βιώσει μια ξεχωριστή εμπειρία, μα για να προσπαθήσει να βάλει τέλος στη ζωή της. Στο σημείο αυτό ξεκινά η συγκλονιστική περιγραφή της απόπειρας αυτοκτονίας της ηρωίδας και η προσπάθεια του Ντέιμον να τη σώσει από τον ίδιο της τον εαυτό σχεδόν αβοήθητος από ένα σύστημα υγείας υπό κατάρρευση. Τα πάντα θυμίζουν ένα ζοφερό, καφκικό σύμπαν που ο συγγραφέας αποδίδει με μοναδική ενάργεια και δραματικότητα –διακοπτόμενο από κωμικές πινελιές–, δημιουργώντας μια γκροτέσκα, ασφυκτική κατάσταση που συνταράσσει τον αναγνώστη. Αν και το βιβλίο είναι γραμμένο στο τρίτο πρόσωπο, κάποιες στιγμές ο συγγραφέας –ακολουθώντας και εδώ την προσφιλή του τεχνική– καταφεύγει στο πρώτο πρόσωπο για να επιστρέψει σύντομα στο τρίτο, ακόμα και στην ίδια παράγραφο, υπενθυμίζοντας έτσι στον αναγνώστη ότι δεν πρόκειται απλώς για επινόηση, αλλά για έναν συνδυασμό μυθοπλασίας και προσωπικών βιωμάτων. 7. Τα περισσότερα λογοτεχνικά κείμενα του Γκάλγκουτ συνδέονται μεταξύ τους όχι μόνο χάρη στο κοινό ιστορικό πλαίσιο, μα και επειδή μοιράζονται μια ιδιαίτερη ατμόσφαιρα που μεταφέρει στον αναγνώστη με επιτυχία την αίσθηση κινδύνου και ματαιότητας, την αστάθεια, την ανασφάλεια, την κοινωνική εξαθλίωση που επικρατεί στη Νότια Αφρική. Η ατμόσφαιρα αυτή είναι ιδιαίτερα έντονη στο μυθιστόρημα Ο καλός γιατρός, το οποίο εκτυλίσσεται σε ένα παρηκμασμένο νοσοκομείο-φάντασμα στο Σοβέτο, όπου ελάχιστοι γιατροί και προσωπικό στην ουσία φυτοζωούν αναλαμβάνοντας απλές περιπτώσεις ασθενών –ενώ οι σοβαρές καταλήγουν σε πλήρως εξοπλισμένες νοσοκομειακές μονάδες κοντινών πόλεων–, προκειμένου να μην σταματήσουν να λαμβάνουν χρηματοδότηση. Στους κεντρικούς χαρακτήρες δημιουργείται διαρκώς η εντύπωση ότι κάποιος τους εξαπάτησε, πως η πολιτική εξουσία έπαιξε ένα ανήθικο παιχνίδι εις βάρος τους, ή ίσως πως η ελπίδα για μια καλύτερη ζωή δεν ήταν παρά δική τους αυταπάτη. Το βιβλίο αποτελεί ένα σχόλιο για το διαλυμένο σύστημα υγείας της Νότιας Αφρικής, τους ανήθικους πολιτικούς και την απρόσωπη εξουσία, που ούτε κατανοεί, ούτε ενδιαφέρεται πραγματικά για τις ανάγκες των πολιτών, την κατασπατάληση δημόσιου χρήματος για τους λάθος λόγους, την εγκληματικότητα που σκιάζει την καθημερινότητα στις μεγαλουπόλεις της χώρας. Η αντιπαράθεση των κεντρικών πρωταγωνιστών, του Έλοφ και του Λώρενς, δύο λευκών γιατρών, που εργάζονται στο νοσοκομείο και μοιράζονται τον ίδιο κοιτώνα, μα οι διαφορετικές κοσμοθεωρίες τους δημιουργούν ανάμεσά τους μιαν απόσταση που σταδιακά γίνεται χάσμα, βρίσκονται στο επίκεντρο της ιστορίας που περιλαμβάνει μία ευρεία γκάμα από μικρότερους χαρακτήρες που συχνά παίζουν καθοριστικό ρόλο στην πλοκή. Ο νεοαφιχθείς Λώρενς, αρνούμενος να αποδεχθεί την τάξη των πραγμάτων, αναζητώντας ένα νόημα σε όσα κάνει, αποφασισμένος να αφήσει το στίγμα του, πιέζει ανθρώπους και καταστάσεις μέχρι το σημείο της διάλυσης, χωρίς να διαθέτει την απαραίτητη ενσυναίσθηση ώστε να γνωρίζει πού να σταματήσει. Δραστήριος και επίμονος, υποκινούμενος από άκρατο ιδεαλισμό έρχεται σε αντιπαράθεση με τον έμπειρο, ρεαλιστή και σε μεγάλο βαθμό συμβιβασμένο Έλοφ που προτιμά να μην αντιστέκεται στην πραγματικότητα. Τα αριστοτεχνικά σχεδιασμένα πορτρέτα των γιατρών εκφράζουν τις δύο όψεις της Νότιας Αφρικής, την τάση για μοιρολατρία από τη μία και την επιθυμία για μεταρρύθμιση με όποιο κόστος από την άλλη. Από την ιστορία δεν λείπουν οι εκπλήξεις και όπως και τα υπόλοιπα έργα του Γκάλγκουτ μπορεί να απαντά κάποια ερωτήματα αλλά δημιουργεί ακόμα περισσότερα στον σκεπτόμενο αναγνώστη, όπως το «ποιος είναι τελικά ο καλός γιατρός της ιστορίας μας;». Η μεταφραστική προσέγγιση της Κλαίρης Παπαμιχαήλ λειτουργεί εξαιρετικά ακόμα και στα εδάφια που ο αναγνώστης δυσκολεύεται αρχικά να καταλάβει ποιος είναι ο αφηγητής – λόγω της τεχνικής του συγγραφέα να αλλάζει συχνά οπτική και από την τριτοπρόσωπη να μεταπηδά στην πρωτοπρόσωπη αφήγηση ακόμα και στη μέση μιας παραγράφου. Μία λιγότερο ικανή και έμπειρη μεταφράστρια θα παρέδιδε κατά πάσα πιθανότητα ένα κείμενο δυσνόητο, ανοιχτό σε παρερμηνείες. Μπορεί κανείς να έχει αντιρρήσεις ή δεύτερες σκέψεις ως προς τον τρόπο που ο Γκάλγκουτ χειρίζεται κάποια σημεία στα κείμενά του –την τάση που έχει, για παράδειγμα, να γίνεται διδακτικός στο τέλος των αφηγήσεών του–, ωστόσο κανείς δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι ο συγγραφέας δεν τηρεί την υπόσχεση που δίνει στον αναγνώστη η καλή λογοτεχνία. [1] As I lay dying (Chatto & Windus, 1930) – Καθώς ψυχορραγώ, μτφρ. Μένης Κουμανταρέας (Κέδρος, 1999). [2] Edmund White, “Forster in Love: The Story”, The New York Review of Books, 6 Νοεμβρίου 2014.

Ντέιμον Γκάλγκουτ: η Υπόσχεση της λογοτεχνίας

Σύνδεση