Ο λόγος του φιλοσόφου και του σκύλου

Εύα Μέιερ, Οι γλώσσες των ζώων, μετάφραση από τα ολλανδικά: Ειρήνη Παπακυριακού, Καστανιώτη, Αθήνα 2022, σελ. 206 Ο άνθρωπος, ως είδος, υπάρχει σε αυτόν τον πλανήτη σε μορφή που είναι στην ουσία ίδια με τη δική μας, εδώ και μερικές εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια. Οι πρώτοι άνθρωποι, όπως και τα υπόλοιπα ζώα, γνώριζαν στη διάρκεια της ζωής τους τον κόσμο που μπορούν να εξερευνήσουν, να δουν ή να αντιληφθούν με άλλον τρόπο με τα μέσα και τα όργανα που τους έδωσε η φύση. Ο κόσμος αυτός είναι ένα απειροελάχιστο τμήμα του σήμερα γνωστού σύμπαντος. Ως αποτέλεσμα, συμβαίνουν δυο πράγματα. Πρώτον, οι πρόγονοί μας δεν μπορούσαν να εξηγήσουν με τις γνώσεις τους πολλά από όσα παρατηρούσαν. Δεύτερον, παρατηρώντας τον τεράστιο κόσμο με «περιορισμένη όραση», «από μέσα προς τα έξω», είναι πολύ δύσκολο, έως και αδύνατο, να καταλάβει κανείς ποια είναι η θέση του σε αυτόν τον κόσμο. Η σταδιακή πορεία ανακάλυψης αυτής της θέσης τόσο στον χώρο όσο και στον χρόνο, είχε διάρκεια χιλιάδων ετών. Σε ό,τι αφορά την πρώτη, έχουμε μια συναρπαστική διαδρομή από την εποχή που οι άνθρωποι πίστευαν ότι η Γη είναι το ακίνητο κέντρο του κόσμου μέχρι τη διατύπωση θεωριών και την επιστημονική επιβεβαίωση ότι αυτό δεν ισχύει. Η θέση μας στον χώρο την τελευταία δεκαετία τοποθετείται με όλο και μεγαλύτερη ανάλυση σε ένα, ορατό για εμάς, τεράστιο σύμπαν. Αν και σήμερα με εξελιγμένα επιστημονικά όργανα βλέπουμε φως ηλικίας δισεκατομμυρίων ετών, η απόκτηση της αίσθησης του βάθους του χρόνου που αντικρίζουμε έχει τη δική της, πολύ πιο πρόσφατη, ιστορία. Τα απολιθώματα προϊστορικών «δράκων» και η προβολή της Χριστιανικής θρησκείας στο ιστορικό παρελθόν μιας Γένεσης ή το αφήγημα του Γκιλγκαμές περιμένανε και αυτά την αντιπαραβολή τους με λογικές και επιστημονικές παρατηρήσεις, όπως αυτές που έκαναν ο Ερατοσθένης ο Κυρηναίος ή ο Νικόλαος Κοπέρνικος. Στην περίπτωση αυτή ήταν ο Κάρολος Δαρβίνος, ως επιβάτης του «Μπιγκλ», που παρατήρησε, την επόμενη ενός σεισμού, πόσο είχε ανυψωθεί η αιγιαλός σε ένα φυσικό λιμάνι κάτω από τις Άνδεις. Ο Δαρβίνος, που είχε σχετικές γνώσεις από την εποχή που συνόδευε έναν αγαπημένο του γεωλόγο θείο στο πεδίο, στη συνέχεια άφησε για ένα μέρος του ταξιδιού το «Μπιγκλ» προκειμένου να διασχίσει τις Άνδεις. Εκεί, σε υψόμετρο χιλιάδων μέτρων είδε απολιθωμένα κοχύλια και, συνδυάζοντας τις γνώσεις του με την παρατήρηση για την ανύψωση του βυθού μετά τον σεισμό, κατάλαβε ότι η ηλικία της Γης δεν μπορεί να είναι συμβατή, ως τάξη μεγέθους, με την ιστορία της Γένεσης[1]. Αναπόφευκτα, όπως συνειδητοποίησε, αντιμετωπίζουμε χρόνους σε εντελώς διαφορετική κλίμακα που σταδιακά, με την εξέλιξη σε αρκετά επιστημονικά πεδία κατά τον προηγούμενο αιώνα, προσδιορίζονται σε βάθος δισεκατομμυρίων ετών. Όπως οι αποστάσεις στον ουρανό είναι πολλαπλάσιες του «θόλου» του Αριστοτέλη, έτσι κι οι χρόνοι του σύμπαντος τελικά ξεπερνούν κατά πολύ τους χρόνους της Γένεσης που είχε συνηθίσει να αποδέχεται η Δυτική ανθρωπότητα. Μαρσί Σακουμχάντ Παριμπάτρα, Ο χορός, περ. 1960-80, Marsi Foundation, Ταϊλάνδη. Η παρατήρηση αυτή επέτρεψε στον Δαρβίνο να ταιριάξει στον χρόνο τις διεργασίες που είναι απαραίτητες για την εξέλιξη των ειδών, οδηγώντας σε μια θεωρία που αποτελούσε για άλλη μια φορά τολμηρή αμφισβήτηση των εδραιωμένων στη Δύση απόψεων, ακριβώς επειδή διέψευδε το χριστιανικό αφήγημα δημιουργίας του κόσμου, αυτή τη φορά στη διάσταση του χρόνου. Ο βαθύτατα θρησκευόμενος Δαρβίνος –στα πρώτα χρόνια της ζωής του–, βασανισμένος από την επιστημονική βεβαιότητα και τα θρησκευτικά πιστεύω κυρίως της αγαπημένης συζύγου του, κράτησε το μυστικό της ανακάλυψης μέχρι το τέλος της ζωής του, όπως είχε κάνει και ο Κοπέρνικος, δημοσιεύοντας τη θεωρία του περί εξέλιξης των ειδών μόνο σε μεγάλη ηλικία. Η διστακτικότητα αυτή ήταν κατανοητή. Άλλωστε, και ο Γαλιλαίος διέφυγε των συνεπειών της αμφισβήτησης των θεσφάτων μόνο λόγω της καταγωγής του και της προσποιητής υποταγής εντός δικαστηρίου. Πλέον, ο άνθρωπος είχε αποκτήσει μια πρώτη εικόνα για τη θέση του σε έναν χώρο και σε μια κλίμακα χρόνου που ξεπερνούν κατά πολύ αυτά που είναι ορατά μέσω απλής χρήσης των οργάνων με τα οποία η φύση προικίζει όλα τα έμβια αυτού του πλανήτη. Και η θέση αυτή είναι ότι δεν είμαστε το κέντρο του κόσμου, μια πολύ κολακευτική αλλά αναληθής ιδέα, και ότι υπάρχουμε μόλις για ένα κλάσμα του γνωστού σε εμάς χρόνου ύπαρξης του ορατού σύμπαντος – το πόσο πρόσφατες είναι αυτές οι ανακαλύψεις και το ότι ακόμα βρισκόμαστε στην αρχή πολλών ανακαλύψεων μας υπενθυμίζει το γεγονός ότι μόλις πριν 10 χρόνια επιβεβαιώθηκε ότι «μαύρες τρύπες» υπάρχουν στο κέντρο κάθε γαλαξία. Αντίστοιχη, περίπου, διαδρομή συνειδητοποίησης του τι είμαστε έχει χρειαστεί να διανύσει και ο ανθρώπινος πολιτισμός σε ό,τι αφορά τα γένη και τα φύλα. Η διαδρομή αυτή δεν συμπίπτει τυχαία με τη διαδρομή συνειδητοποίησης της θέσης μας στον χώρο και τον χρόνο. Η κατάρριψη της αυθεντίας και μοναδικότητας στο ένα επίπεδο καθιστά τη θέση της αυθεντίας στο άλλο επισφαλή και σύντομα οδηγεί στην αμφισβήτηση και εν τέλει κατάρριψη και αυτής. Ως ανθρωπότητα, έχουμε πια αίσθηση της (ασήμαντης) θέσης μας στον χώρο και τον χρόνο, έχοντας απομακρυνθεί από την ιδέα ότι είμαστε το κέντρο ενός κόσμου που περιστρέφεται γύρω από εμάς. Έχουμε επίσης (οι λευκοί άνδρες και η λευκή φυλή γενικότερα) συμβιβαστεί με την ιδέα ότι δεν είμαστε ανώτεροι και καλύτεροι από άλλα φύλα ή γένη. Η όποια εξουσία επί των άλλων, έχουμε δεχθεί, δεν μπορεί να ασκείται χωρίς εντολή μιας πλειοψηφίας στο πλαίσιο ενός κράτους δικαίου και δεν μπορεί να προσβάλλει θεμελιώδη δικαιώματα. Όλη αυτή η εξέλιξη όμως οριοθετείται, καταρχήν, σε εμάς τους ανθρώπους. Τα δικαιώματα αυτά αφορούν εμάς, που έχουμε λόγο, και όχι τα ζώα «που απλά λειτουργούν με ένστικτο». Σε ό,τι αφορά τα άλλα έμβια όντα που μοιράζονται μαζί μας αυτό τον μικρό πλανήτη που αιωρείται σε ένα άπειρο σύμπαν, πολλοί διατηρούν την αντίληψη ότι είμαστε το κέντρο του κόσμου, ότι είμαστε ανώτεροι, εξ ου και το ότι τα δικαιώματα που για εμάς έχουμε αναγνωρίσει ως θεμελιώδη δεν αφορούν τα «κατώτερα» είδη. Τοποθετώντας αυτή τη θέση δίπλα στις απόψεις ότι «η Γη είναι το κέντρο του κόσμου, είναι 5-6.000 ετών, οι λευκοί άνδρες είναι ανώτεροι των άλλων και ο βασιλιάς έχει απεριόριστη εξουσία ως εκπρόσωπος του Θεού στη Γη», δεν δημιουργεί έκπληξη πως κάποιοι πλέον την αμφισβητούν και αυτήν. Αντίθετα, προκαλεί έκπληξη πώς αργήσαμε τόσο, ως Δυτικός πολιτισμός (καθώς ο σεβασμός στα έμβια όντα υπήρχε, έστω σε κάποια μορφή, σε άλλους πολιτισμούς, όπως ενδεικτικά των γηγενών Αμερικανών πριν υποκύψουν στην αποικιοκρατία), να την αμφισβητήσουμε σοβαρά σε συλλογική κλίμακα. Όπως και στις άλλες περιπτώσεις αξιωμάτων που αναφέρθηκαν ως τώρα, η άποψη περί απόλυτης ανωτερότητας του ανθρώπου σε σχέση με τα ζώα (και κατά προέκταση η άποψη ότι δεν είναι απλά ένα πιο εξελιγμένο από κάποιες απόψεις ζώο) δεν έχει ποτέ αποδειχθεί. Βέβαια, και οι ιδέες ότι η Γη είναι το κέντρο του κόσμου με ηλικία λίγων χιλιάδων ετών αναπαράγονταν ως αυτονόητες αλήθειες, ακόμα και ως θρησκεία και φιλοσοφικές κοσμοθεωρίες, για αιώνες μέχρις ότου αδιάσειστα στοιχεία κατάφεραν να τις ανατρέψουν και να υπερκεράσουν την αντίδραση συμφερόντων που είχαν εδραιωθεί αξιοποιώντας προς τεράστιο ίδιο όφελος τη διαιώνιση αυτών. Και στην περίπτωση των σχέσεων ανθρώπου – ζώων, εδώ και χιλιετίες απλά ο άνθρωπος έχει τη δύναμη να νικήσει όποιο ζώο θεωρητικά εξέφραζε διαφορετική άποψη, και οι θεωρίες πολλών φιλοσόφων συνέπλεαν με την πραγματικότητα αυτή, με αποτέλεσμα να μην αμφισβητηθούν. Τις θεωρίες αυτές, σήμερα, μπορούμε να τις δούμε και ως τα τελευταία υπολείμματα μιας εποχής στην οποία ο μύθος και η νεογέννητη θρησκεία προσέφεραν το μόνο κάπως συνεκτικό και πειστικό αφήγημα που προσδιόριζε μια θέση στον κόσμο για ένα πλάσμα που είχε μεν αρχίσει να κυριαρχεί στο περιβάλλον του, αλλά συνέχιζε να κοιτάζει φοβισμένο τον γεμάτο μυστήρια ουρανό τη νύχτα αναζητώντας υπό την απειλή πείνας, κρύου και θηρίων ασφάλεια στο φως των αστεριών. Όπως και με την πορεία από τον Αρίσταρχο στον Γαλιλαίο, πολλοί έως τώρα έχουν δει ότι τα ζώα έχουν συμπεριφορές που έχουν θεωρηθεί συχνά ότι αποδεικνύουν τη μοναδικότητα του ανθρώπου έναντι των ζώων. Ίσως, απλά δεν έχει έρθει ακόμα η ώρα να αναγνωρίσουμε ευρέως ότι και στο επίπεδο ευφυίας και συναισθημάτων είμαστε αρκετά κοντά με άλλα ζώα, που άλλωστε εντάσσονται στην ίδια ιστορία εξέλιξης της ζωής στον πλανήτη μας[2], ώστε η άποψη περί μοναδικότητας του ανθρώπου ανάμεσα στα είδη ενός μικρού πλανήτη σε μια απομακρυσμένη επαρχία ενός μέσου γαλαξία να μην μπορεί πλέον να σταθεί. Τη σχετικά πιο λογική, διαισθητικά, προσέγγιση μάλλον εκφράζει ο Πήτερ Γκότφρεϋ-Σμιθ[3] όταν παρατηρεί ότι η εξέλιξη της σκέψης και της συνειδητοποίησης του εαυτού δεν είναι κάτι που μπορεί ή να υπάρχει ή να μην υπάρχει σε ένα έμβιο όν της Γης, αλλά ότι μάλλον έχει εξελιχθεί σταδιακά και άρα βρίσκεται σε διάφορα έμβια όντα σε διαφορετικούς βαθμούς ανάπτυξης – θέση συμβατή με την προσέγγιση του Δαρβίνου ότι η διαφορά ανθρώπων και ζώων είναι ποσοτική και όχι ποιοτική, δεν αφορά το αριστοτελικό «είδος», όπως ισχυρίζεται άλλωστε και η συγγραφέας του βιβλίου Οι γλώσσες των ζώων, Εύα Μέιερ. Αντίστοιχα, το γεγονός ότι εμείς αξιολογούμε τα πράγματα βάσει του τρόπου που αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο (ανθρωποκεντρισμός) σημαίνει ότι μάλλον δυσκολευόμαστε να αξιολογήσουμε διαστάσεις στις οποίες λειτουργούν οι αισθήσεις και αντιλήψεις άλλων έμβιων όντων που υπάρχουν σε μεγάλο πλήθος, με διαφορετικούς βαθμούς και τρόπους έκφρασης, με αποτέλεσμα να μην υπάρχει «μια κλίμακα ευφυίας», όπως αναφέρει στη συνέχεια. Λόγω αυτών των προκλήσεων, ας τις ονομάσουμε έτσι, η καθυστέρηση στην προαναφερόμενη συζήτηση μάλλον είναι εύκολο να ερμηνευτεί. Το εν λόγω βιβλίο, γραμμένο από συγγραφέα, που ως διδάκτορας φιλοσοφίας είναι σε θέση να αξιολογήσει τα ιστορικά φιλοσοφικά επιχειρήματα περί ανωτερότητας του ανθρώπου, και ως φιλόζωη και ερευνήτρια είναι σε θέση να συλλέξει προσωπικές εμπειρίες, στοιχεία και επιχειρήματα που αρχίζουν να απειλούν το, τελευταίο ίσως, μέρος του αρχαϊκού αφηγήματος ότι «είμαστε το κέντρο του κόσμου και μοναδικοί». Ενός αφηγήματος που δεν ξέρουμε πότε γεννήθηκε, αλλά που έπειτα από μια εκπληκτική, με θετικές και αρνητικές πλευρές, πορεία του ανθρώπου θα έπρεπε να θεωρείται πλέον ασύμβατο με όσα γνωρίζουμε και αντιλαμβανόμαστε σήμερα, τουλάχιστον ως απόλυτη αλήθεια. Έτσι, χωρίς υπερβολή, οι ιδέες που συγκεντρώνει και συστηματικά παρουσιάζει αυτό το βιβλίο, μαζί με μια σειρά άλλων βιβλίων που γράφονται με όλο και μεγαλύτερη συχνότητα[4] αλλά και παρατηρήσεων ερευνητών και φιλοσόφων[5], αξίζουν να τοποθετηθούν σε μια σειρά, μετά τον Αρίσταρχο, τον Ερατοσθένη, τον Κοπέρνικο, τον Γαλιλαίο, τον Χαμπλ και τον Δαρβίνο. Οι δε συνέπειες τής διαφαινόμενης ως εξαιρετικά πιθανής αλήθειας που κομίζει, τελικά δεν θα είναι και τόσο αντίστοιχες με εκείνες της «Μεγάλης Χάρτας», αλλά θα οδηγούν στην ολοκλήρωση της πορείας του ανθρώπου προς την κατανόηση του τι και ποια είναι η θέση του στον χώρο, τον χρόνο και σε σχέση με τα άλλα έμβια όντα. Η ολοκλήρωση αυτής της πορείας δεν αποτελεί αποκαθήλωση του ανθρώπου, αλλά αντίθετα ενδυνάμωσή του, με την έννοια ότι θα του επιτρέψει να βρει μια πιο βιώσιμη ισορροπία σε σχέση με τον περίγυρό του και μια στέρεη αφετηρία από την οποία μπορεί να χαράξει τη μελλοντική πορεία του, κάτι που σήμερα όλο και περισσότεροι αναγνωρίζουν ως αναγκαίο. Όπως έχει αποδειχθεί έως τώρα, η αποκαθήλωση των θεσφάτων δεν εμποδίζει ούτε την πρόοδο ούτε την αναζήτηση της ευτυχίας για τα άτομα χωριστά και τις κοινωνίες συνολικά. Ανεξαρτήτως φύλου, φυλής και θέσης εξουσίας. Αντίθετα, μια τέτοια αλήθεια ενδέχεται να μας ανοίξει κόσμους και διαστάσεις όχι απλά άγνωστες σήμερα, αλλά και πέρα από τις δυνατότητες αντίληψης που διαμορφώνουν τα σημερινά γνωστά δεδομένα, με τη συγγραφέα να μας δίνει στο τέλος του βιβλίου τη δική της οπτική για το τι μπορεί να σημαίνει στην πράξη μια τέτοια εξέλιξη. Έτσι, θα μας επιτρέψει να κάνουμε κάτι πραγματικά μοναδικό, που δεν αποτελεί απλή επίδειξη δύναμης αλλά πραγματική δύναμη. Να πρωτοστατήσουμε στην κατανόηση και τον σεβασμό προς όλους και όλα τα άλλα είδη αυτού του πλανήτη, κάτι άλλωστε συμβατό με μια στροφή προς έναν πιο βιώσιμο τρόπο ζωής. Η ιδέα ότι, έστω και κάποια, ζώα αυτού του πλανήτη έχουν ευφυία ενός επιπέδου και ενός είδους που θα επέτρεπε καταρχήν υψηλής πολυπλοκότητας επικοινωνία μεταξύ των ζώων, ήδη κινητοποιεί συστηματικές προσπάθειες αποκωδικοποίησης της πιθανολογούμενης γλώσσας τους. Ενδεικτικά, το πρόγραμμα CETI (Πρωτοβουλία Μετάφρασης Κητωδών)[6] σχεδιάζει να συλλέξει μεγάλο αριθμό δεδομένων για τις συμπεριφορές και επικοινωνίες φαλαινών φυσητήρων στη Δομίνικα, τα οποία θα αναλυθούν στη συνέχεια με τη βοήθεια μηχανικής μάθησης, ώστε να μπορέσει ο άνθρωπος να παρακολουθήσει τις επικοινωνίες των κητωδών, με την επιτυχία του εγχειρήματος ενδεχομένως να οδηγήσει στην αποκάλυψη ότι τα ζώα αυτά έχουν ομιλία και δεν επικοινωνούν απλά μεταξύ τους. Η Εύα Μέιερ επίσης μας αναφέρει το έργο της Ντενίζ Χέρτζιγκ, η οποία εδώ και χρόνια προσπαθεί να αποκωδικοποιήσει τη γλώσσα μιας ομάδας δελφινιών που ζουν ελεύθερα στην Καραϊβική. Η σχολή σκέψης στην οποία εντάσσεται το βιβλίο αξιολογεί ότι η προσέγγιση πως είμαστε η βέλτιστη εκδοχή της εξέλιξης και συνεπώς οι επικοινωνίες των άλλων ζώων, ή πρωτοπιθήκων, είναι μια αρχική έκδοση της δικής μας επικοινωνίας είναι λάθος. Σύμφωνα με το βιβλίο, αλλά και όσα γνωρίζουμε από τη βιολογία, οι πίθηκοι δεν είναι «αποτυχημένοι άνθρωποι», είναι άλλου είδους πλάσματα, με τις δικές τους δεξιότητες και μια δική τους αντίληψη του κόσμου. Αν θέλουμε να καταλάβουμε τις όποιες διαφορές και τα κοινά σημεία, πρέπει να αναπτύξουμε μια έρευνα βασισμένη στη δική τους οπτική γωνία για τον κόσμο, έχοντας επιπλέον υπόψη ότι η έννοια της γλώσσας για τα ζώα ενδέχεται να διαφέρει ριζικά από την έννοια που της δίνουμε εμείς. Από το βιβλίο της Εύας Μέιερ, αλλά και εκείνα των Γκόντρεϋ-Σμιθ και Πέτερ Βόλλεμπεν, για παράδειγμα, μαθαίνουμε για τους πολλούς τρόπους επικοινωνίας που έχουν τα ζώα. Αυτή γίνεται με τη γεύση (κυνόμυες), με φερομόνες και χορευτικές κινήσεις που αθροίζουν σε προτάσεις με λεπτομερείς πληροφορίες, όπως για την τοποθεσία τροφής ή κινδύνων (μέλισσες), με υγρή και στερεά αφόδευση (αρκετά ζώα, από ιπποπόταμους έως κουνέλια και κατσίκες) έως με μυρωδιές (τρόπος επικοινωνίας σκυλιών ή ακόμα και δέντρων που ειδοποιούν τους γείτονές τους για καμηλοπαρδάλεις που τρώνε τα φύλλα τους, ώστε να ξεκινήσουν τη δημιουργία χημικών που καθιστούν τα φύλλα τους μη γευστικά[7]). Πολλά ζώα, όχι μόνο οι νυχτερίδες, χρησιμοποιούν ηχοεντοπισμό σε έναν τρισδιάστατο κόσμο, είτε είναι ο αέρας είτε η θάλασσα. Σύμφωνα με την Εύα Μέιερ, ακόμα και τα ψάρια εκπέμπουν ήχους που χρησιμοποιούνται ως μέσο επικοινωνίας. Φυσικά, τα κεφαλόποδα, και ειδικά τα χταπόδια και τα καλαμάρια, χρησιμοποιούν εξαιρετικά σύνθετους και ταχείς τρόπους επικοινωνίας μέσω χρωμάτων[8], κάτι που φαίνεται να αντανακλά όχι μόνο ένα ιδιαίτερα υψηλό επίπεδο ευφυίας, αλλά και έναν πολύ διαφορετικό σε σχέση με εμάς τρόπο λειτουργίας αυτής της νοημοσύνης. Οι διαφορές δεν αφορούν μόνο τον τρόπο επικοινωνίας, αλλά και τα έθιμα, αν τολμήσουμε να χρησιμοποιήσουμε τον όρο. Άλλωστε, όπως αναφέρεται, και στις ανθρώπινες κοινωνίες, για παράδειγμα, κάποιες φορές το φιλί ως χαιρετισμός είναι αναμενόμενο και άλλες φορές προκαλεί από αμηχανία μέχρι και εχθρική αντίδραση, ενώ πολλές φορές δεν μπορούμε να επικοινωνήσουμε μεταξύ μας ούτε με τη βοήθεια λεξικού· η Μέιερ επικαλείται το λιοντάρι του Βίτγκενσταϊν ως παράδειγμα του πώς οι πρακτικές και τα έθιμα που χτίζονται σε μια συνύπαρξη μαζί με τη γλώσσα βοηθούν την επικοινωνία. Μήπως συνεπώς ο χορός που κάνουν τα ψαροπούλια όταν συναντώνται είναι ένα τέτοιο έθιμο; Κάποια έθιμα και πρακτικές όμως προαπαιτούν ένα υψηλότερο επίπεδο ευφυίας, στη λογικά συνεχή κλίμακα της εξέλιξης στο ζήτημα αυτό. Έτσι, οι κίσσες και τα κοράκια, που αντιλαμβάνονται τι θέλει το ταίρι τους και το διαλέγουν για αυτά, έχουν πρώτα αντίληψη της οπτικής γωνίας του άλλου και στη συνέχεια αυτό αξιοποιείται για συγκεκριμένη συμπεριφορά. Ή το γεγονός ότι πολλά είδη, από δελφίνια έως νυχτερίδες, χρησιμοποιούν ονόματα για αναγνώριση και επικοινωνία, εντάσσεται και αυτό στη σύνθεση ικανοτήτων και πρακτικών τις οποίες μπορούμε να αναγνωρίσουμε. Τα κοράκια, όπως έχει αποκωδικοποιηθεί, έχουν χωριστές περιγραφές για σκύλους, γάτες και τα χαρακτηριστικά τους. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται ώστε να αξιολογούμε την υιοθέτηση πρακτικών που έχουμε εμείς ως την καταρχήν έλλειψη διαστάσεων του εσωτερικού κόσμου ή της αντίληψης. Η πιο απλή περίπτωση είναι η επικοινωνία με ήχους που ο άνθρωπος δεν ακούει, όπως συμβαίνει με τις νυχτερίδες, αλλά, λόγου χάρη, και τα ποντίκια που τραγουδάνε χωρίς εμείς να το ακούμε. Όμως στο βιβλίο αναφέρονται και πιο ενδιαφέρουσες περιπτώσεις. Για παράδειγμα, στο βιβλίο μαθαίνουμε για τη Γουάσο, έναν θηλυκό χιμπαντζή που, αφού η οικογένεια ερευνητών που τον ανέλαβε δεν ήθελε πλέον να συζεί μαζί της, σε ηλικία 5 ετών μετακόμισε σε ένα ερευνητικό κέντρο. Κάποια περίοδο μια φύλακάς της απουσίασε. Όταν γύρισε, η Γουάσο της «έκανε μούτρα» για την απουσία της. Με τη γλώσσα σημάτων, η φύλακας της εξήγησε ότι περίμενε ένα παιδί το οποίο δυστυχώς τώρα ήταν νεκρό και αυτός ήταν ο λόγος της απουσίας της. Όπως αναφέρει το βιβλίο, οι πίθηκοι δεν μπορούν ούτε να κλάψουν ούτε να κάνουν τους ήχους που χρειάζονται για την προφορά των λέξεων που χρησιμοποιούμε. Έτσι, με τον τρόπο που μπορούσε να επικοινωνήσει, δηλαδή τη γλώσσα των σημάτων, η Γουάσο έκανε προσεκτικά τη χειρονομία του κλάματος. Ένα άλλο παράδειγμα είναι η χρήση του «πειράματος του καθρέφτη», για το αν ένα ζώο είναι αρκετά ευφυές να αναγνωρίσει τον εαυτό του, καθώς η οπτική επικοινωνία δεν είναι εξίσου σημαντική σε όλα τα είδη όπως είναι στον άνθρωπο. Μαρσί Σακουμχάντ Παριμπάτρα, Η κιβωτός του Νώε, περ. 1960-80, Marsi Foundation, Ταϊλάνδη. Ακόμα και όταν δεν κατανοούμε την επικοινωνία (παρ’ όλο που η μηχανική μάθηση όπως στο πρόγραμμα CETI ή ένα έργο όπως της Ντενίζ Χέρτζιγκ ίσως να μας βοηθήσουν μελλοντικά), ορισμένες συμπεριφορές μας προσφέρουν τη δυνατότητα αντίληψης του τι συμβαίνει στον εσωτερικό κόσμο διαφόρων μελών της πανίδας αυτού του πλανήτη – ακόμα και αν όπως αναφέρει ο Πήτερ Γκόντφρεϋ-Σμιθ δεν είναι ξεκάθαρο πώς αυτές συνδέονται με την αντίληψη που έχει το ον για τον περίγυρό του. Ένα παράδειγμα που αναφέρει το βιβλίο είναι η νυχτερίδα-βαμπίρ, η οποία αν δεν φάει, σε 72 ώρες πεθαίνει. Έχει παρατηρηθεί ότι αυτές που βρίσκουν τροφή, ταΐζουν και άλλα μέλη της κοινωνίας τους και μάλιστα και μη συγγενείς. Αυτό δεν είναι η μόνη έκφραση συνεργασίας, όπου με ατομικό κόστος στηρίζεται ο διπλανός, κάτι που όμως τελικά βοηθάει όλα τα μέλη της ομάδας. Έτσι, στις φρουτοφάγες νυχτερίδες οι μητέρες βοηθάνε η μια την άλλη στις γέννες. Οι αιγίθαλοι, διαβάζουμε στο βιβλίο, δεν μαθαίνουν απλά τα ίδια «κόλπα» που τους έχουν διδάξει άνθρωποι για να βρίσκουν τροφή πίσω από μπλε ή κόκκινες πόρτες, αλλά τη γνώση αυτή τη μοιράζονται και ανάμεσά τους και τη διδάσκουν σε επόμενες γενεές. Ορισμένα ζώα που έχουν την ικανότητα παραγωγής των κατάλληλων ήχων, δεν μαθαίνουν απλά να προφέρουν λέξεις και προτάσεις από τις γλώσσες των ανθρώπων, αλλά προσπαθούν μάλλον να επικοινωνήσουν μαζί μας – από ελέφαντες έως το παράδειγμα μιας αιχμάλωτης και μοναχικής φάλαινας μπελούγκα. Η συγγραφέας αξιολογεί τον μεγάλο κόπο που κάνουν ορισμένα ζώα που έχουν αυτή τη δυνατότητα, να μιμηθούν τη γλώσσα μας ως ένδειξη του πόσο σημαντική είναι η επικοινωνία για αυτά. Τέλος, τα ζώα που αντιστέκονται στον εγκλεισμό τους ή την προοπτική του σφαγείου, σε ορισμένες περιπτώσεις ακόμα και σκοτώνοντας ανθρώπους, αποκαλύπτουν και αυτά ότι έχουν μια αντίληψη η οποία οδηγεί σε προσπάθεια αντίδρασης ή επικοινωνίας. Ορισμένες συμπεριφορές δεν είναι μόνο σημαντικές, ως παρατήρηση, αλλά και συγκινητικές, τουλάχιστον με τον τρόπο που τις αντιλαμβανόμαστε εμείς. Η αγρυπνία των ελεφάντων δίπλα σε μέλη της ομάδας που πρόσφατα απεβίωσαν, ακόμα και η πρακτική κάλυψης του σώματός τους με χώμα και φύλλα, έχει πλέον καταγραφεί ευρέως. Αντίστοιχα, τελετουργίες που θα μπορούσαμε να αναγνωρίσουμε ως πένθος έχουν και τα κοράκια, προσέχοντας το πτώμα του χαμένου συντρόφου. Ορισμένες φορές προσπαθούν να κρατήσουν το ήδη νεκρό μέλος της ομάδας όρθιο. Μια φάλαινα-όρκα καταγράφηκε να σπρώχνει το νεκρό παιδί της, ενώ τα άλλα μέλη της ομάδας τη συνόδευαν, μη επιτρέποντας στον παρατηρητή να πλησιάσει[9]. Κάνοντας μια μικρή παρένθεση, προσθέτω ότι η ρύπανση των θαλασσών με χημικά και λιπάσματα από τις αγροτικές παραγωγές των ανθρώπων φαίνεται ότι οδηγεί στη συγκέντρωση τοξινών στο μητρικό γάλα της όρκας και ειδικά στις πρώτες σταγόνες αυτού. Το αποτέλεσμα είναι η πολύ μεγάλη θνησιμότητα στα νεογέννητα – οι πρώτες γουλιές από το γάλα της μητέρας έχουν καταστεί λόγω της ρύπανσης θανάσιμο δηλητήριο που δίνει η μητέρα στο νεογέννητο. Συνεχίζοντας την παρένθεση, μια φάλαινα, από τις λίγες εναπομένουσες «γνήσιες φάλαινες» του Βόρειου Ατλαντικού, έκανε ένα ταξίδι ως τη Νορβηγία διασχίζοντας τον Ατλαντικό μακριά από τις συνηθισμένες διαδρομές των φαλαινών. Αποτελούσε μυστήριο για τους ερευνητές που κατέγραψαν αυτό το ασυνήθιστο ταξίδι, μέχρι που, όπως αναφέρει ο Μπρίαν Σκέλλυ, δημοσιεύτηκε ένα άρθρο που κατέγραφε πως ο κόλπος προορισμού αυτής της φάλαινας ήταν πριν 600 χρόνια μεγάλο κέντρο φαλαινοθηρίας και σφαγής του είδους αυτού. Αλλά είναι τα προαναφερόμενα επικοινωνία; Το ερώτημα είναι και φιλοσοφικό. Η γνώση της συγγραφέως θεμάτων φιλοσοφίας της επιτρέπει να αξιολογήσει τις θέσεις των φιλοσόφων και να τις συγκρίνει, όχι μόνο με τα αποτελέσματα άλλων ερευνητών, αλλά και τις εμπειρίες που έχει η ίδια ως φιλόζωη. Επίσης, όπως επισημαίνει στην αρχή του βιβλίου του ο Πήτερ Γκόντφρεϋ-Σμιθ, η φιλοσοφία απέχει από τον πραγματικό κόσμο σε ιδιαίτερα μεγάλο βαθμό. Το ερώτημα όμως παραμένει. Τα ζώα που ανταποκρίνονται σε κίνητρα, όπως ενδεικτικά σε αμοιβή με μορφή τροφής, ανταποκρίνονται απλά στο κίνητρο και σε λεπτά σημάδια, όπως το άλογο «έξυπνος Χανς»; Τι γίνεται με μορφές επικοινωνίας που διαφέρουν ριζικά από τη δική μας αντίληψη για το τι είναι γλώσσα; Πώς μπορεί να αποδειχθεί ότι τα ζώα δεν επικοινωνούν απλά την ώρα που οι άνθρωποι «χρησιμοποιούν μια γλώσσα»; Σταδιακά αποκαλύπτεται ότι, σε ορισμένα είδη ζώων τουλάχιστον και για επικοινωνίες που μπορούμε να καταγράψουμε, οι επικοινωνίες των ζώων όχι μόνο δεν είναι τυχαίες «άναρθρες κραυγές», αλλά έχουν σειρά που προσομοιάζει σε κανόνες σύνταξης και ακόμα και γραμματική, με κανόνες που ενσωματώνουν, κατηγοριοποιούν και οργανώνουν αποτελεσματικά την πληροφορία που μεταδίδεται. Όσο προχωράει η έρευνα, αποκαλύπτονται όλο και πιο ενδιαφέρουσες πτυχές. Πουλιά-γονείς μαθαίνουν στα παιδιά τους τραγούδια. Παρεμπιπτόντως, αναφέρεται ως πρόβλημα το γεγονός ότι σε είδη που τα τραγούδια αυτά είναι σημαντικά για να βρεθεί ταίρι, η σταδιακή εξαφάνιση ειδών σημαίνει ότι δεν υπάρχουν πλέον αρκετοί γονείς να μάθουν τα τραγούδια αυτά στα παιδιά τους. Ομάδες από φάλαινες κάθε χρόνο φαίνεται να οικοδομούν ένα νέο τραγούδι, το οποίο μάλιστα γίνεται «παγκόσμια επιτυχία» ξεκινώντας από την Αυστραλία συνήθως,[10] και ορισμένες ομάδες πουλιών εξελίσσουν σταδιακά τα τραγούδια της ομάδας, πέρα και από τον χρόνο ζωής των ατόμων της ομάδας. Θα μπορούσε λοιπόν να ρωτήσει κανείς μήπως αυτό προσομοιάζει σε πολιτισμό. Το ερώτημα αν τα ζώα έχουν πολιτισμό είναι και αυτό δύσκολο να απαντηθεί και για πολλούς ακόμα και η αναφορά σε ένα τέτοιο ενδεχόμενο επιβάλλει προσοχή[11]. Η Εύα Μέιερ αναφέρει περιπτώσεις που ένας σκύλος «έκανε φάρσες», γορίλες που παρέδωσαν σε φροντιστές απρόσεκτα μικρά παιδιά που έπεσαν στον χώρο τους και τη συμπεριφορά αρουραίων που αρνούνται να φάνε εφόσον αυτό θα οδηγήσει στο να υποστεί ηλεκτροσόκ άλλος αρουραίος. Το βιβλίο περιγράφει την πολυπλοκότητα παιχνιδιών ανάμεσα σε ζώα, περιπτώσεις συνεργασίας, ανταπόδοσης και αλτρουισμού, όπως και την άρνηση πιθήκων να συνεργαστούν με ερευνητές που τους έχουν φερθεί ανέντιμα, τις ιστορίες δελφινιών που προστατεύουν άρρωστα μέλη της ομάδας τους ή ακόμα και ανθρώπους από καρχαρίες. Χωρίς να προκύπτει αναγκαστικά μια έννοια ηθικής συμπεριφοράς, σίγουρα περιγράφονται καταστάσεις σύνθετης ένταξης σε μια ομάδα, ακόμα και αν αυτή περιλαμβάνει διαφορετικά είδη. Αναφέρονται περιπτώσεις από αδέσποτα σκυλιά σε πόλεις που έχουν μάθει να χρησιμοποιούν το μετρό και που συμπεριφέρονται «σωστά», με τα ανθρώπινα δεδομένα, όταν μπαίνουν στα βαγόνια. Σε ό,τι αφορά ξανά πιο ειδικά το θέμα της γλώσσας, έχει παρατηρηθεί η δημιουργία νέων λέξεων και η τοποθέτηση υφιστάμενων προτάσεων μέσα σε άλλες για να δημιουργηθεί ένα νέο νόημα (ελέφαντες) και η διαχρονική εξέλιξη των προτάσεων που χρησιμοποιούνται (πουλιά). Έχει καταγραφεί, όπως μαθαίνουμε από το βιβλίο, η ικανότητα αναφοράς στην επικοινωνία στο παρελθόν, στο παρόν ή στο μέλλον ή σε μέρη που είναι αλλού (φάλαινες). Το βιβλίο αναφέρει ένα ιδιαίτερα συγκινητικό παράδειγμα. Όταν ένας χιμπαντζής ρωτήθηκε αν θυμάται κάτι από το παρελθόν, στο πλαίσιο έρευνας για τη δυνατότητα αντίληψης του παρελθόντος, με τη γλώσσα των σημάτων αφηγήθηκε τον φόνο της μητέρας του στη ζούγκλα και την απαγωγή του ίδιου, ως μικρό παιδί, από λαθροκυνηγούς. Η Εύα Μέιερ αναφέρει τη θέση του Μάρτιν Χάιντεγκερ, ότι τα ζώα δεν έχουν ικανότητα γλώσσας γιατί δεν αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους στον κόσμο. Επισημαίνω στο σημείο αυτό ότι ο Πήτερ Γκόντφρεϋ-Σμιθ, με αφορμή τη μελέτη των χταποδιών και την εξέλιξή τους, σε σύγκριση με τα ζώα που οδήγησαν και στον άνθρωπο, πιθανολογεί πως σταδιακά η ανάπτυξη συστημάτων διάδρασης με το περιβάλλον μπορεί να οδηγήσει σε περίσσευμα ικανοτήτων το οποίο επιτρέπει δυνατότητες που μπορεί να περιλαμβάνουν και ακριβώς αυτή την αντίληψη, έστω και αν δεν μπορεί τελικά να απαντηθεί το ερώτημα του Τόμας Νέιγκελ, που αναφέρει η Μέιερ, για το «πώς είναι να είσαι νυχτερίδα». Ο Μάρτιν Χάιντεγκερ, μας λέει η Εύα Μέιερ, θεωρεί ότι μόνο οι άνθρωποι έχουν την ικανότητα να πάνε πέρα από το ότι αντιλαμβάνονται τον κόσμο ως αυτό που είναι και ο τρόπος να το κάνουν είναι να το εκφράσουν με τη γλώσσα. Ο Νόαμ Τσόμσκυ δηλώνει ότι μόνο οι άνθρωποι έχουν ικανότητα για γλώσσα, με την οποία γεννιούνται. Ενώ ο Καρτέσιος θεωρούσε ότι τα ζώα είναι μηχανές-σώματα που επιτελούν λειτουργίες όπως η αναπνοή, η τροφή κ.λπ. ώστε να συντηρούνται, ωστόσο δεν έχουν αισθήματα ή σκέψεις που δεν συνδέονται με το σώμα. Έτσι τα ζώα δεν μπορούν να σκεφτούν γιατί δεν ομιλούν. Κατ’ επέκταση, κατά τον Μάρτιν Χάιντεγκερ, τα ζώα δεν έχουν έννοια για τον θάνατο και άρα δεν πεθαίνουν, απλά εξαφανίζονται. Θέση που εσκεμμένα αγνοεί το Η έκφραση των συγκινήσεων στον άνθρωπο και τα ζώα (1872) του Δαρβίνου[12]. Η Εύα Μέιερ παρατηρεί ότι πράγματι δεν φαίνεται να γράφουν διαθήκες και δεν ξέρουμε αν έχουν αφηρημένη έννοια για τον θάνατο, αλλά την ίδια ώρα πρέπει να αναγνωρίσουμε ότι ούτε εμείς δεν ξέρουμε τι ακριβώς είναι θάνατος. Επίσης, οι σκηνές που προσομοιάζουν σε πένθος από ελέφαντες, χιμπαντζήδες, κοράκια ή φάλαινες όρκες σίγουρα νομιμοποιούν όσους θέτουν ερωτήματα στις απόψεις αυτών των φιλοσόφων. Αν αρκετές από αυτές τις συμπεριφορές μάς κάνουν να σκεφτούμε αισθήματα, το βιβλίο τονίζει ότι ο δρόμος μέχρι να μπορέσουμε να συζητήσουμε τι ακριβώς αισθάνονται τα ζώα είναι ακόμα μακρύς. Βέβαια, και η ύπαρξη γλώσσας είναι εξαιρετικά δύσκολο να αποδειχθεί, όπως και το πώς αυτή θα μεταφραζόταν στον εσωτερικό κόσμο ενός ζώου. Αλλά πλέον υπάρχουν πολλά παραδείγματα που δείχνουν μια σύνθετη επικοινωνία, η οποία έχει σε ορισμένες περιπτώσεις χαρακτηριστικά που ταυτίζονται με αυτό που ονομάζουμε ανθρώπινη γλώσσα. Αυτό αρκεί για να αρχίσει κανείς να αμφισβητήσει την, καταρχήν χωρίς απόδειξη, θεωρία μοναδικότητας της ανθρώπινης γλώσσας. Αλλά, όπως αναφέρεται και στο βιβλίο, ανάμεσα σε άλλα, το ερώτημα αυτό μάλλον δεν θα απαντηθεί ποτέ, ειδικά στον βαθμό που η προσέγγισή μας πάντα θα ευνοεί τον δικό μας τρόπο. Ωστόσο αυτό δεν είναι μάλλον τελικά σημαντικό, καθώς έχουμε πλέον μπροστά μας την προοπτική να αποκτήσουμε εργαλεία που θα μας επιτρέψουν να δούμε πολύ καλύτερα τις ζωές των ζώων. Μάλιστα, όπως παρατηρεί η συγγραφέας, αναφερόμενη σε σχετικές εμπειρίες, από κάθε προσπάθεια καλύτερης και ισότιμης επικοινωνίας δεν θα μάθουν μόνο τα ζώα, αλλά από την κάθε προσπάθεια να γίνουμε αποδεκτοί στον δικό τους κόσμο με τους δικούς τους όρους και εμείς γινόμαστε συνοδοιπόροι στις κοινές εμπειρίες μαθαίνοντας νέα πράγματα και αναπτύσσοντας νέες σχέσεις. Το βιβλίο κλείνει με την εξέταση του ζητήματος των επιπτώσεων που έχουμε εμείς στον κόσμο των ζώων, θέμα που άλλωστε θίγει και κάθε σύγχρονο βιβλίο ή άρθρο που αναφέρεται στα ζώα, και το τι σημαίνει τελικά να επικοινωνήσουμε εν είδει διαλόγου με τα ζώα με τους δικούς τους όρους, ανεξάρτητα αν έχουν γλώσσα ή όχι. Η δυνατότητα να ακούσουμε και ακόμα και να επικοινωνήσουμε αρκεί για να δημιουργήσουμε αλληλεπίδραση με νέους τρόπους και ανοίγει νέες δυνατότητες στο ζήτημα της συνύπαρξής μας, σύμφωνα με τη συγγραφέα, η οποία προσφέρει τη δική της, προσεκτική και φιλοσοφημένη, συνεισφορά στο δύσκολο ζήτημα του επαναπροσδιορισμού των σχέσεών μας με τα ζώα. Η διαδρομή προς αυτά τα τελευταία κεφάλαια του βιβλίου είναι ταυτόχρονα συναρπαστική και ευχάριστη για τον αναγνώστη, κάτι στο οποίο βοηθάει και η εξαιρετική μετάφραση από το ολλανδικό πρωτότυπο. [1] Κάρολος Δαρβίνος, Ταξιδεύοντας με το Μπιγκλ, μτφρ. Θ. Σακκέτας, Στοχαστής, Αθήνα 1998. [2] Peter Godfrey-Smith, Other Minds, The Octopus and the Evolution of intelligent Life, William Collins, 2017. [3] Peter Godfrey-Smith, ό.π.. [4] Peter Wohlleben, The Inner Life of Animals, Surprising Observations of a Hidden World, Vintage, 2017. [5] «Μοχθηρία και δεξιότητα είναι ξεκάθαρα ορατά ως χαρακτηριστικά αυτού του πλάσματος», Κλαύδιος Αιλιανός, 3ος αιώνας μ.χ., γράφοντας για το χταπόδι, όπως αναφέρει ο Πήτερ Γκότφρεϋ-Σμιθ. [6] https://www.projectceti.org/ [7] Peter Wohlleben, The Hidden Life of Trees, Willian Collins, 2016. [8] Βλέπε και Other Minds, ό.π.. [9] Brian Skerry, The Secrets of Whales, National Geographic book. [10] Craig Welch, “Secrets of the Whales. They’re playful, social, and curious – just like us”, National Geographic, May 2021. [11] Craig Welch, ό.π. [12] Εκδόθηκε από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης το 2017 σε μετάφραση Κατερίνας Λιγκοβανλή. Βλ. το σχετικό δοκίμιο του καθ. Σπύρου Σφενδουράκη «Για την οικουμενικότητα των συγκινήσεων», The Athens Review of Books, τχ. 84, Μάιος 2017.

Ο λόγος του φιλοσόφου και του σκύλου

Σύνδεση