Τζον Κένεθ Γκάλμπρεϊθ, Μπορείς να ξεγελάσεις το σύστημα;

John Kenneth Galbraith, Ένας καθηγητής Οικονομικών του Χάρβαρντ, μτφρ. Γλυκερία Μανιώτη, επιστημονική επιμέλεια και επίμετρο Παναγιώτης Γ. Κιμουρτζής, εισαγωγή Λένα Τσιπούρη, Gutenberg, Αθήνα 2021, σελ. 360 “Can you fool the system?” «Μπορείς να ξεγελάσεις το σύστημα;». Όταν ολοκληρώνει κανείς την ανάγνωση του βιβλίου του Τζον Κένεθ Γκάλμπρεϊθ, αυτή η φράση πλανιέται στο μυαλό του αναγνώστη. Η τελική απάντηση που δίνει ο Γκάλμπρεϊθ σε αυτό το μυθιστόρημά του είναι αρνητική. Δεν μπορείς να στρέψεις τα όπλα του σύγχρονου οικονομικού και χρηματοπιστωτικού συστήματος εναντίον του, γιατί πάντα υπάρχει τρόπος, το πολύπλοκο θεσμικό πλαίσιο που το περιβάλλει, να απορροφήσει τους κραδασμούς, να οικειοποιηθεί τα θετικά στοιχεία αυτής της αμφισβήτησης και να στρογγυλέψει τις αιχμές της. Και το αμέσως επόμενο ερώτημα που έρχεται στο μυαλό είναι: «Τελικά, είναι κάτι τέτοιο επιλήψιμο; Μήπως απλώς δείχνει το δυναμισμό του κυρίαρχου οικονομικού παραδείγματος που είναι σε θέση να οικειοποιείται και να μετουσιώνει τις πιο αξιοσημείωτες αμφισβητήσεις του; Μήπως λοιπόν πρόκειται για ένα θεσμικό κυκεώνα που ομοιάζει, όχι στη Λερναία Ύδρα αλλά στο χαμαιλέοντα που μεταβάλλει την εξωτερική του εμφάνιση προσαρμοζόμενος στο περιβάλλον;». Δεν γνωρίζουμε αν ο Τζον Κένεθ Γκάλμπρεϊθ έθεσε αυτά τα ερωτήματα στον εαυτό του καθώς έγραφε το συναρπαστικό αυτό μυθιστόρημα. Ωστόσο, ο ίδιος ήταν ένας διανοητής που έθετε στο κέντρο της έρευνάς του τους θεσμούς, όχι μόνο στη θεωρία, αλλά και στην πράξη. Εκτός από οικονομολόγος στο Χάρβαρντ, είχε διατελέσει διπλωμάτης, πολιτικός ακτιβιστής και σύμβουλος Αμερικανών Προέδρων[1]. Το ίδιο το μυθιστόρημα A Tenured Professor εκδόθηκε στις ΗΠΑ το 1990 εκφράζοντας, θα έλεγε κανείς, τους προβληματισμούς μιας ολόκληρης γενιάς οικονομολόγων που είχαν βιώσει την κατάρρευση του συστήματος Bretton Woods στις αρχές της δεκαετίας του 1970 και τα πειράματα της απελευθέρωσης και απο-κανονικοποίησης των αγορών. Τη διαδικασία αυτή ακολούθησαν οι πρώτες κρίσεις στο χρηματοπιστωτικό σύστημα όπως αυτή που προκάλεσε η χρεοκοπία της γερμανικής τράπεζας Herstatt το 1974, η κρίση των Savings & Loans τη δεκαετία του 1980 στις ΗΠΑ, οι επιπτώσεις στις αμερικανικές τράπεζες από την κρίση χρέους των Λατινοαμερικανικών οικονομιών στην ίδια δεκαετία και φυσικά το κραχ του χρηματιστηρίου τη Μαύρη Δευτέρα στις 19 Οκτωβρίου 1987.[2] Την ίδια περίοδο, στον ακαδημαϊκό χώρο, η σκυτάλη πέρασε από την νεοκλασική σύνθεση που κρατούσε τα προσχήματα μίας Κεϋνσιανής πολιτικής διαχείρισης της ζήτησης στον προάγγελο των νεοφιλελεύθερων ιδεών για ακηδεμόνευτες αγορές, τον μονεταρισμό του Μίλτον Φρίντμαν. Αυτό είναι το ιστορικό πλαίσιο στο οποίο εξελίσσεται η υπόθεση του μυθιστορήματος του Γκάλμπρεϊθ με κεντρικό ήρωα τον νεαρό και πολλά υποσχόμενο καθηγητή Οικονομικών Μοντγκόμερι Μάρβιν. Ο Μάρβιν ξεκινά την ακαδημαϊκή του καριέρα στα οικονομικά έχοντας ένα πλεονέκτημα: γνωρίζει καλά μαθηματικά και μπορεί να χειριστεί με άνεση την τεχνική τους πλευρά. Αυτό τον καθιστά υποψήφιο ανερχόμενο αστέρι στον ακαδημαϊκό χώρο για δύο λόγους: Γιατί του δίνει τη δυνατότητα να ενταχθεί στην κοινότητα των τεχνοκρατών που χαίρουν υψηλής εκτίμησης σε ένα κόσμο γεμάτο αβεβαιότητα, όπου οι διαμορφωτές πολιτικής πασχίζουν να λάβουν ορθολογικές αποφάσεις. Αλλά επίσης γιατί η τεχνική δικαιολόγηση δεν απαιτεί, τουναντίον αντιστρατεύεται, την κατανόηση των οικονομικών φαινομένων από τον καθημερινό άνθρωπο. Ο τεχνοκράτης είναι ο σύγχρονος αρχιερέας της μυστικής γνώσης που ονομάζουμε οικονομική επιστήμη, και δη μαθηματικοποιημένη οικονομική επιστήμη. Ο Μάρβιν, λοιπόν έχει όλα τα εχέγγυα να γίνει ένας αξιοσέβαστος καθηγητής του Χάρβαρντ, σαν τον μέντορά του, τον καθηγητή Γκρίερσον, και όχι ένας εκκεντρικός περιθωριοποιημένος, σχεδόν γραφικός, επίσης καθηγητής του Χάρβαρντ, σαν τον Άνγκους ΜακΚρίμον. Η ζωή του Μάρβιν, όπως εκφράζεται στον τρόπο που χτίζει την ακαδημαϊκή του καριέρα, είναι μία συνεχής προσπάθεια να συμβιβάσει το συντηρητικό πνεύμα του καθηγητή Γκρίερσον με την αμφισβήτηση του status quo που κινητοποιεί υποσυνείδητα ο καθηγητής ΜακΚρίμον ή, πιο συνειδητά, ρεαλιστικά και πολιτικοποιημένα η μέλλουσα σύντροφός του Μάρτζορι Μπράντφορντ. Αυτή την εσωτερική αντίφαση εκφράζει ο Μάρβιν όταν εξομολογείται στον ΜακΚρίμον: «Θέλω να γίνω οικονομολόγος, αλλά θέλω κάπως να συνεισφέρω στη φιλελεύθερη ατζέντα». Με αυτό τον τρόπο, ουσιαστικά ο Μάρβιν καθιστά τον εαυτό του ένα πειραματόζωο της σύγχρονης διανόησης στην πιο άτεγκτη και ζοφερή κοινωνική επιστήμη, τα οικονομικά. Δεν του αρκεί να διαλέξει μια ριζοσπαστική σχολή σκέψης και να ασκήσει με ασφάλεια την κριτική του στην οικονομική ορθοδοξία, αποκομίζοντας τις επευφημίες των ομοδόξων του και την αδιαφορία των άλλων. Προτιμά να ενδυθεί το ένδυμα του συμβατικού οικονομολόγου, να συμμετέχει στο τεχνοκρατικό παίγνιο και να το χρησιμοποιήσει ως μέσο για την επίτευξη στόχων που έμπρακτα επιβεβαιώνουν τα φιλελεύθερα πιστεύω του.[3] Το πείραμα του καθηγητή Μάρβιν με αντικείμενο τον εαυτό του είναι το ευφυές εύρημα του Γκάλμπρεϊθ που λειτουργεί ταυτόχρονα με δύο τρόπους: ως ο κεντρικός άξονας γύρω από το οποίο εκτυλίσσεται όλη η υπόθεση του βιβλίου και ως η πρόκληση και πρόσκληση σε κάθε αναγνώστη και δη ακαδημαϊκό οικονομολόγο που θέλει να ονομάζεται προοδευτικός. Η προοδευτικότητα δεν μετριέται με την θεωρητική κριτική από θέση ασφάλειας (και ισχύος), αλλά με τον προσωπικό κίνδυνο ενός διανοητή που θέτει τις ίδιες τις ιδέες του στη δοκιμασία της πραγματικότητας, με τίμημα την προσωπική αποτυχία ή με έπαθλο την επιβεβαίωσή τους. Το παράδοξο είναι πως ο καθηγητής Μάρβιν, ο προοδευτικός τεχνοκράτης, χρησιμοποιεί τις μαθηματικές τεχνικές που υποτίθεται ότι εκφράζουν την πεμπτουσία του ορθολογισμού, για να μετρήσει τον ανορθολογισμό των αγορών. Το κομψό και άκακο μαθηματικό του μοντέλο για την τιμολόγηση των ψυγείων ως διαρκών καταναλωτικών αγαθών μετατρέπεται σε ένα Δείκτη Ανορθολογικών Προσδοκιών που αμφισβητεί τελικά εμπράκτως την υλική βάση της ορθόδοξης οικονομικής σκέψης! Ο Μάρβιν έχει κερδίσει τον πρώτο γύρο του αγώνα με το κατεστημένο. Όντας νέος καθηγητής στο Χάρβαρντ, με αντικείμενο που είναι τόσο εξειδικευμένο ώστε να μοιάζει ταυτόχρονα αρκετά τεχνικό και αθώο, χρησιμοποιεί τις γνώσεις του για να αποδείξει στην πράξη ότι ο ορθολογισμός των αυτορρυθμιζόμενων αγορών που πρεσβεύει η συντηρητική ορθοδοξία είναι μια φενάκη. Ο δεύτερος γύρος σε αυτόν τον αγώνα θα είναι ακόμη πιο ουσιαστικός, γιατί ο Μάρβιν θα χρησιμοποιήσει τον Δείκτη του για να κερδίσει χρήματα εντοπίζοντας τις ανορθολογικές εξάρσεις και προβλέποντας τις αναγκαστικές διορθώσεις της αγοράς. Και σε αυτή την περίπτωση ο Μάρβιν καθιστά τον εαυτό του πειραματόζωο, καθώς διακινδυνεύει τα δικά του χρήματα κάθε φορά που προσπαθεί να προβλέψει την εξέλιξη της αγοράς. Βέβαια, στην ουσία ο Μάρβιν δεν προβλέπει τον ανορθολογισμό αλλά μία ειδική μορφή ορθολογικότητας, την μοναδική που ουσιαστικά μπορεί να υπάρξει στον πραγματικό κόσμο. Αυτή είναι η κατά σύμβαση ορθολογικότητα σε αντίθεση με την απόλυτη καθολική ορθολογικότητα που υπονοούν τα ορθόδοξα οικονομικά μοντέλα. Ο θεσμικός οικονομολόγος Γκάλμπρεϊθ, μέσα από τον καθηγητή Μάρβιν, μελετώντας την ιστορία των χρηματοπιστωτικών κρίσεων, κατανοεί ότι οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τον κόσμο υπό το πρίσμα συμβατικών μορφών σκέψης, παράδειγμα των οποίων είναι τα μοντέλα των οικονομολόγων και οικονομικών αναλυτών. Η θεμελιώδης αβεβαιότητα που μας περικλείει και η οποία έχει την πηγή της στην καινοτόμα και απρόβλεπτη ανθρώπινη αντίληψη και δράση, μας κάνει να βασίζουμε τις αποφάσεις μας σε μοντέλα που μόνο κατά σύμβαση μπορούν να περιγράψουν τον πραγματικό κόσμο. Επομένως το ερώτημα δεν είναι αν κάποιοι ανορθολογικοί επενδυτές οδηγούν την αγορά εκτός των ορθολογικά προσδιορισμένων θεμελιωδών αξιών των περιουσιακών στοιχείων. Το πραγματικό ερώτημα είναι γιατί υπερισχύει σε μια δεδομένη στιγμή αυτή και όχι η άλλη συμβατική αντίληψη των αξιών των περιουσιακών στοιχείων. Άλλωστε, ο Γκάλμπρεϊθ, χαρακτηρίζει, μέσα από τα λόγια του εκκεντρικού καθηγητή ΜακΚρίμον, «…τη φρόνηση, τον ορθολογισμό και την ευθυκρισία ως κοινωνικά κατασκευάσματα», ενώ «[κ]αλύτερα, έπρεπε να εκλαμβάνονται ως ατομική και συλλογική ψυχική ανωμαλία». Τελικά ο Μάρβιν υλοποιεί στον Δείκτη του το επίπεδο πρόβλεψης που υπονοεί ο Τζον Μέιναρντ Κέυνς στο διάσημο παράδειγμά του για τον “διαγωνισμό ομορφιάς”: «Δεν πρόκειται για περίπτωση επιλογής εκείνων που, κατά την καλύτερη κρίση κάποιου, είναι πραγματικά οι ωραιότερες, ούτε καν εκείνων που η μέση αντίληψη θεωρεί ωραιότερες. Έχουμε φτάσει στον τρίτο βαθμό, όπου χρησιμοποιούμε την ευφυΐα μας για να προβλέψουμε ποια νομίζει η μέση γνώμη ότι θα είναι η μέση γνώμη.»[4] Αν ο Μάρβιν προέβλεπε ποια είναι η, κατά μέσο όρο, εκτίμηση της αγοράς, δεν θα έκανε ουσιαστικά κάτι διαφορετικό από την θεωρία των ορθολογικών προσδοκιών. Ο Δείκτης του όμως προβλέπει τι πιστεύει ο μέσος επενδυτής ότι πιστεύει η αγορά πως είναι η ορθολογική εκτίμηση των αξιών. Οι προβλέψεις του Μάρβιν στέφονται με επιτυχία και εκείνος καταφέρνει το τρίτο πλήγμα στο συντηρητικό κατεστημένο χρηματοδοτώντας με τα κέρδη του φιλελεύθερες δράσεις και πρωτοβουλίες. Μοιάζει λοιπόν να έχει ανακαλύψει το τέλειο όπλο κατά του συστήματος, εκμεταλλευόμενος τις αδυναμίες του στον χώρο που αυτό το σύστημα μοιάζει περισσότερο κυρίαρχο, την οικονομία. Χρησιμοποιεί τον Μολώχ της καπιταλιστικής οργάνωσης της οικονομίας και κοινωνίας, το χρήμα, ως όπλο ενάντια στις συντηρητικές ακρότητες. Το ιδανικό σχέδιο ειρηνικής μεταρρύθμισης! Οι αμφισβητίες δεν χρειάζεται να είναι περιθωριακοί ακτιβιστές. Ίσα ίσα, για να είναι πιο αποτελεσματικοί πρέπει να προέρχονται από τις ελίτ και μάλιστα τις ελίτ που συνδυάζουν την διανοητική με την οικονομική ισχύ. Φευ! Ο Ίκαρος τόλμησε να διεκδικήσει περισσότερη αυτονομία από αυτή που του όριζαν οι φυσικοί νόμοι και οδηγήθηκε στην καταστροφή. Ο Μάρβιν νόμιζε πως τα δικά του διανοητικά φτερά μπορούσαν να τον οδηγήσουν σε μια μεταρρυθμιστική προσπάθεια ακτιβιστικού χαρακτήρα που θα άλλαζε το σύστημα εκ των έσω. Η ύβρις ήταν φανερή. Η σύγχρονη νέμεσις έχει την μορφή των θεσμικών αντανακλαστικών, που ξεκινούν από τους εξονυχιστικούς ελέγχους των κρατικών υπηρεσιών και φτάνουν στην κατηγορία της αμφισβήτησης των θεμελίων του φαντασιακού ενός ολόκληρου έθνους. Αν για τους Έλληνες αυτό το φαντασιακό ταμπού συνδέεται με το κλέος της φυλής, για τους Αμερικανούς ανατρέχει στο απαράβατο και αλάνθαστο των ελεύθερων αγορών. Ο Μάρβιν, και ο κάθε κοινωνικός αμφισβητίας, και δη οικονομολόγος, θα συνειδητοποιήσει πως η στιγμή της κρίσιμης επιλογής θα έρθει αργά ή γρήγορα. Ο θεσμικός κυκεώνας παρέχει πάντα την ευκαιρία της ασφαλούς αμφισβήτησης, της θεωρητικής αντίρρησης, ακόμη και της ενεργού περιφερειακής μεταρρύθμισης. Όταν όμως θίξει κανείς θεμελιακούς θεσμούς δεν μπορεί παρά να θέσει τον εαυτό του ενώπιον του διλήμματος αν επιθυμεί να συνεχίσει να αποτελεί μέρος της τρέχουσας κοινωνικοοικονομικής και θεσμικής οργάνωσης ή όχι. Επανερχόμαστε λοιπόν στο αρχικό ερώτημα που τέθηκε. Πώς μπορεί κανείς να ερμηνεύσει τη μοίρα του Μάρβιν; Δεν μπόρεσε να νικήσει τη Λερναία Ύδρα ή γνώρισε τα όριά του ως άλλος, και πιο σώφρων, Ίκαρος αναγνωρίζοντας την υπεροχή ενός συστήματος χαμαιλέοντα; Το πείραμα μας διδάσκει ότι δεν μπορείς να υπερβείς το σύστημα με τα δικά του μέσα ή ότι ο στόχος δεν είναι η υπέρβαση αλλά η βελτίωση του συστήματος; Προφανώς ο κάθε αναγνώστης θα βγάλει διαφορετικό συμπέρασμα ανάλογα με τη δική του ιδεολογική προδιάθεση. Αυτή ακριβώς είναι η μεγαλοφυία του Γκάλμπρεϊθ. Γράφει ένα μυθιστόρημα του οποίου το ουσιαστικό τέλος και η ερμηνεία του αφήνεται στην διακριτική ευχέρεια του κάθε αναγνώστη, αλλά το ερώτημα, ο προβληματισμός, είναι ο ίδιος για όλους: Ποια είναι τα όρια του κοινωνικοοικονομικού συστήματος στο οποίο ζούμε, ιδιαίτερα στην τρέχουσα χρηματοπιστωτική του μορφή και πώς μπορεί αυτό να βελτιωθεί; Τα ερωτήματα αυτά δεν είναι παράξενα όταν προέρχονται από έναν διανοητή με θεσμικές και μετα-Κεϋνσιανές προσεγγίσεις στην αλληλοσύνδεση οικονομίας και πολιτικής, και με αναφορές σε διανοητές όπως ο Άλφρεντ Μάρσαλ, ο Θόρσταϊν Βέμπλεν, ο Τζον Μέιναρντ Κέυνς και Τζόζεφ Σουμπέτερ.[5] Ο Γκάλμπρεϊθ επιτυγχάνει να διεγείρει αυτούς τους προβληματισμούς σε ένα μυθιστόρημα που διανθίζεται με ενδιαφέρουσες αναφορές στην πανεπιστημιακή ζωή στα αμερικανικά ανώτατα ιδρύματα και ιδιαίτερα στο Χάρβαρντ. Στα θετικά της ελληνικής έκδοσης πρέπει να αναφερθούν οι πολύ ενδιαφέρουσες και κατατοπιστικές υποσημειώσεις του επιστημονικού επιμελητή Π. Γ. Κιμουρτζή. Επιπλέον, η εισαγωγή της Λένας Τσιπούρη και το επίμετρο του επιστημονικού επιμελητή εμπλουτίζουν την ελληνική έκδοση και κατατοπίζουν τον Έλληνα αναγνώστη. Άλλωστε, η μετάφραση της Γλυκερίας Μανιώτη διατηρεί τη ροή του αγγλικού κειμένου και τη ζωντάνια των διαλόγων, παρέχοντας ένα συνεκτικό και ευκολοδιάβαστο μεταφρασμένο κείμενο στον αναγνώστη. Τα έργα που έγραψε ο Τζον Κένεθ Γκάλμπρεϊθ τις δεκαετίες του 1980 και 1990 αναδείκνυαν τη σημασία που έχει η σπουδή της ιστορίας για την κατανόηση της οικονομίας, καθώς και τη σημασία της μελέτης της λειτουργίας των μηχανισμών της εξουσίας για την κατανόηση του πραγματικού κόσμου.[6] Το μυθιστόρημα του Γκάλμπρεϊθ Ένας καθηγητής οικονομικών του Χάρβαρντ είναι χαρακτηριστικό δείγμα και των δύο αυτών πτυχών της σκέψης του μεγάλου οικονομολόγου που αποτελούν δίδαγμα για τους σύγχρονους υπηρέτες της επιστήμης: τα οικονομικά χωρίς ιστορία και χωρίς πολιτική υποβαθμίζονται σε απλές ασκήσεις μαθηματικής λογικής, αντί να αποτελούν εργαλεία βελτίωσης της καθημερινής μας ζωής, όπως θα τα ήθελε ο Τζον Κένεθ Γκάλμπρεϊθ. Η επιλογή και πάλι είναι δική μας! [1] S. Dunn, The Economics of John Kenneth Galbraith. Introduction, Persuasion and Rehabilitation, Cambridge University Press, 2011, σ. 22. [2] L. Balthazar, From Basel 1 to Basel 3. The Integration of State-of-the-Art Risk Modelling in Banking Regulation, Palgrave Macmillan, 2006, σσ. 8-12. [3] Στις ΗΠΑ η έννοια του φιλελεύθερου αντιπαρατίθεται στην έννοια του συντηρητικού καθώς ταυτίζεται με την προοδευτική σκέψη. [4] J. M. Keynes, The General Theory of Employment, Interest and Money, Macmillan and Cambridge University Press, 1973 [1936]. Ελληνική έκδοση: Η Γενική Θεωρία της Απασχόλησης, του Τόκου και του Χρήματος, μτφρ. Θ. Αθανασίου, επιμ. Μ. Ψαλιδόπουλος, Παπαζήση, Αθήνα 2001, σ. 185. [5] S. Dunn, ό.π., σσ. 13, 16. [6] S. Dunn, ό.π., σ. 56.

Τζον Κένεθ Γκάλμπρεϊθ, Μπορείς να ξεγελάσεις το σύστημα;

Σύνδεση