Η τελευταία του είδους της

ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS [Kati Marton, Η Καγκελάριος. Το πορτρέτο μιας ισχυρής γυναίκας, μτφρ. Δημήτρης, Δουλγερίδης, Ψυχογιός, Αθήνα 2021, σελ. 344] Kati Marton, The Chancellor: The Remarkable Odyssey of Angela Merkel, Simon and Schuster, 344 pp. Το 1989, καθώς γκρεμιζόταν το Τείχος του Βερολίνου και ανατρεπόταν η πολιτική τάξη της Ευρώπης, δύο άγνωστοι γύρω στα τριάντα παρακολουθούσαν τα γεγονότα μέσα σ’ ένα κομμουνιστικό κράτος που κατέρρεε, τη Λαϊκή Δημοκρατία της Γερμανίας. Στη Δρέσδη, ο Βλαντιμίρ Πούτιν, ένας πράκτορας της KGB, έκαψε μυστικά αρχεία σε ένα κλίβανο στα κεντρικά γραφεία της Υπηρεσίας Πληροφοριών. Πιθανότατα παρακολουθούσε τον καγκελάριο της άλλης Γερμανίας, Χέλμουτ Κολ, να περιδιαβαίνει τη Δρέσδη μιλώντας για την ενότητα του γερμανικού έθνους απευθυνόμενος σε ένα ενθουσιώδες πλήθος. Ο Πούτιν ήξερε ότι το τέλος ήταν κοντά. Μόλις 120 μίλια μακριά στο Ανατολικό Βερολίνο, η Άνγκελα Μέρκελ, μια απογοητευμένη και μάλλον βαριεστημένη κβαντική χημικός, ενώθηκε με το ευγενικό πλήθος των ανατολικών συμπολιτών της που ξεχύθηκε από τη γέφυρα Μπορνχόλμερ προς το Δυτικό Βερολίνο. Κοίταξε γύρω της για λίγο και συνάντησε κάποιους γηγενείς δυτικούς. Όμως δεν παρασύρθηκε από τους πανηγυρισμούς. «Έπρεπε να σηκωθώ νωρίς το επόμενο πρωί», εξήγησε αργότερα. «Και αυτή η παρέα ξένων ήταν αρκετή για την ώρα». Ενώ ο Πούτιν έβλεπε αυτά τα γεγονότα ως καταιγιστικά, η Μέρκελ ήδη φαινόταν να έχει την παράξενα φλεγματική στάση απέναντι στις μεγάλες ιδέες της ιστορίας που θα χαρακτήριζαν τη δεκαεξάχρονη θητεία της ως καγκελαρίου της ενωμένης Γερμανίας. Με την διάλυση της ΛΔΓ, τόσο ο Πούτιν όσο και η Μέρκελ έχασαν ένα είδος πατρίδας. Η σύζυγος του Πούτιν, Λιουντμίλα, θυμάται: «Είχαμε τη φρικτή αίσθηση ότι η χώρα που σχεδόν είχε γίνει το σπίτι μας σύντομα θα έπαυε να υπάρχει». Εκτός από τις πρώτες εβδομάδες της ζωής της στη γενέτειρά της, το Αμβούργο, η Μέρκελ είχε περάσει και τα τριάντα πέντε χρόνια της στη ΛΔΓ. Και οι δύο, επίσης, βίωσαν την ανατροπή ενός ηγετικού πάνθεου: των θεών του Μαρξισμού-Λενινισμού. Στην περίπτωση του Πούτιν, οι βίαιες συνέπειες αυτού του ψυχολογικού σοκ παραμένουν πολύ προφανείς. Είναι εντυπωσιακό, ωστόσο, ότι η Μέρκελ είπε στον φίλο της σκηνοθέτη Φόλκερ Σλέντορφ ότι αυτός όπως και άλλοι δυτικοί δεν θα καταλάβαιναν ποτέ καλά όσους είχαν μεγαλώσει πίσω από το Τείχος: «Μπορούμε να μάθουμε να είμαστε όπως εσείς. Αλλά εσείς δεν μπορείτε να καταλάβετε ποτέ εμάς. Επειδή ο αφέντης μας» –χρησιμοποίησε τη γερμανική λέξη Lehrmeister, που επίσης σημαίνει δάσκαλος ή ινστρούχτορας– «είναι νεκρός». Ο νεκρός αφέντης, η εξαφανισμένη πατρίδα, η ανάγκη της νέας αρχής σε μια νέα πολιτεία (την μετασοβιετική Ρωσία για τον Πούτιν, τη νέα ενωμένη Γερμανία για τη Μέρκελ) – οι δύο ηγέτες είχαν πολλά κοινά. (Μπορούσαν να συνομιλούν ελεύθερα, γιατί εκείνη μιλούσε ρωσικά και εκείνος γερμανικά.) Και οι δύο, επίσης, απέκτησαν από αυτές τις κοινές εμπειρίες μια αίσθηση ευθραυστότητας των κρατών, της υπαρξιακής ευαλωτότητας που κρύβεται κάτω από τις ανάγκες τους να μένουν αναλλοίωτα. Ο Πούτιν χρησιμοποίησε αυτή τη γνώση για να εξυπηρετήσει σκοτεινούς σκοπούς, χρησιμοποιώντας όλα τα εργαλεία που διαθέτει –από την παραπληροφόρηση και την υπονόμευση έως την ωμή στρατιωτική δύναμη– για να αποσταθεροποιήσει ή να καταστρέψει εκείνες τις χώρες που θεωρεί αποστάτες ή εχθρούς. Η Μέρκελ, ωστόσο, ήρθε να ενσαρκώσει την αντίθετη παρόρμηση. Η εκπληκτική της άνοδος, από παράξενο αουτσάιντερ που έβλεπε ακόμη και τους άλλους Γερμανούς ως «ξένη παρέα», σε μια εθνική και παγκόσμια ηγεσία δείχνει ότι μια ριζική διαταραχή στην καθιερωμένη τάξη πραγμάτων θα μπορούσε να οδηγήσει όχι μόνο στη διάλυση αλλά και στη δημιουργία αδιανόητων έως τώρα δημοκρατικών δυνατοτήτων. Παρ’ όλο που αυτή η ελπίδα τώρα σβήνει γρήγορα στο παρελθόν, υπάρχει κάτι μαγικό στον τρόπο με τον οποίο μια νεαρή γυναίκα που ουσιαστικά δεν είχε ποτέ δικαίωμα ψήφου, χωρίς πολιτική εμπειρία και ρητορικές δεξιότητες, μπορούσε, μόλις λίγο παραπάνω από ένα χρόνο μετά την πτώση του Τείχους, να γίνει πλήρες μέλος του ομοσπονδιακού υπουργικού συμβουλίου που κυβερνά το πιο ισχυρό κράτος της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η άνοδός της στη μακροπρόθεσμη εξουσία δεν ήταν λιγότερο απίθανη από την άνοδο του Πούτιν, αλλά φαινόταν, έστω για λίγο, να δίνει ένα πολύ πιο αισιόδοξο νόημα στα γεγονότα που επέτρεψαν στον έναν να κυριαρχήσει στην Ευρώπη στην Ανατολή και στον άλλον στην Δύση. Ενώ εκείνος αναδύθηκε από την κατάρρευση του παλιού Ανατολικού Μπλοκ με ένα χομπσιανό όραμα της αναρχίας ως παρακμιακής κατάστασης που ελέγχεται μόνο από το ισχυρό χέρι ενός αδίστακτου ηγέτη, αυτή ήταν μακράν το πιο τρανταχτό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η κατάρρευση ενός παλιού καθεστώτος θα μπορούσε να δημιουργήσει μια ευνοϊκότερη αίσθηση ευκαιριών. Η Άνγκελα Μέρκελ σε σχέδιο του Κωνσταντίνου Παπαμιχαλόπουλου. Το 2019 η Μέρκελ είπε στους αποφοίτους σε μια ομιλία απονομής τίτλων σπουδών στο Χάρβαρντ: «Οτιδήποτε φαίνεται να είναι ακίνητο και αμετάβλητο μπορεί πράγματι να αλλάξει». Αυτό, για εκείνη, ήταν ένα υπέροχο πράγμα. Για τον Πούτιν, σίγουρα δεν ήταν. Η επίθεσή του στην Ουκρανία γίνεται στο όνομα μιας φανταστικής σταθερής και αμετάβλητης ρωσικότητας: κατά την άποψή του, αυτό που φαίνεται να έχει αλλάξει μπορεί, με την άσκηση μονομερούς εξουσίας, να αποκατασταθεί σε αυτό που ήταν παλιά. Αυτοί οι πολύ διαφορετικοί τρόποι κατανόησης των εμπειριών που διαμόρφωσαν και τους δύο μπορεί να είναι ο λόγος που ο Πούτιν πάντα φαινόταν να ανησυχεί περισσότερο για τη Μέρκελ από οποιονδήποτε άλλο παγκόσμιο ηγέτη. Παίζει παιδαριώδη παιχνίδια εξουσίας με επισκέπτες προέδρους και πρωθυπουργούς – πιο πρόσφατα καθίζοντας τον Γάλλο πρόεδρο Εμανουέλ Μακρόν και στη συνέχεια τον διάδοχο της Μέρκελ, Όλαφ Σολτς, στην άκρη ενός παράλογα μεγάλου τραπεζιού. Όμως με τη Μέρκελ τα παιχνίδια ήταν πιο σοβαρά και περισσότερο προσωπικά. Το 2007, σε μια συνάντησή τους στο Σότσι, άφησε ελεύθερο το μεγάλο μαύρο του Λαμπραντόρ να πλησιάσει και να μυρίσει τη Μέρκελ, η οποία είναι γνωστό ότι φοβάται τα σκυλιά. Πράγματι ήταν εμφανώς φοβισμένη. Ωστόσο, η Μέρκελ σίγουρα συνειδητοποίησε επίσης ότι αυτό το κόλπο ήταν ένα πλάγιο κομπλιμέντο. Ο Πούτιν είχε μπει στον κόπο να αναλογιστεί τον χαρακτήρα της, χρησιμοποιώντας την εκπαίδευσή του στην KGB για να φανταστεί τι θα μπορούσε να την εκφοβίσει. Το κόλπο δεν πέτυχε, επειδή η Μέρκελ είχε το εντυπωσιακό χάρισμα να μην παίρνει τα πράγματα προσωπικά, καθώς και τον γυναικείο σκεπτικισμό ως προς τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζονται οι άντρες. «Καταλαβαίνω γιατί πρέπει να το κάνει αυτό – για να αποδείξει ότι είναι άντρας», δήλωσε στους δημοσιογράφους. «Φοβάται τη δική του αδυναμία. Η Ρωσία δεν έχει τίποτα, καμία επιτυχημένη πολιτική ή οικονομία. Το μόνο που έχουν είναι αυτό». Δεν φαίνεται πολύ υπερβολικό, λοιπόν, να δούμε την επιτάχυνση του μακροχρόνιου πολέμου του Πούτιν με την Ουκρανία ως άλλο ένα κομπλιμέντο προς τη Μέρκελ. Τον Οκτώβριο του 2018 η Μέρκελ ανακοίνωσε ότι δεν θα επιδιώξει άλλη θητεία, καταλήγοντας σ’ ένα μακρύ αποχαιρετισμό που σίγουρα έπαιξε πρωταγωνιστικό ρόλο στο μυαλό του Πούτιν. Η ανάπτυξη του σχεδίου της εισβολής του στην Ουκρανία ξεκίνησε τον Νοέμβριο του 2021, τη στιγμή που ολοκληρωνόταν η θητεία της στην καγκελαρία. Η χρονική στιγμή μάλλον δεν ήταν τυχαία. Υπήρχε καλύτερη στιγμή για να δοκιμάσει τα όρια της Δυτικής Ευρώπης και της ευρύτερης συμμαχίας του ΝΑΤΟ από εκείνη που έχανε τον Lehrmeisterin της, την ήρεμη φιγούρα της εξουσίας που εμφανιζόταν, σε έναν κόσμο δημαγωγών και δικτατόρων που προσπαθούσαν να αποδείξουν τον ανδρισμό τους, ένας ολοένα και πιο απαραίτητος δείκτης σιγουριάς και σταθερότητας; Ο Πούτιν αποφάσισε να κάνει μια εξονυχιστική έρευνα στο εξαιρετικά αβέβαιο έδαφος της Ευρώπης τής μετά Μέρκελ περιόδου. Σε αυτό, τουλάχιστον, το ένστικτό του φαίνεται σωστό: η Δυτική Ευρώπη είναι πραγματικά ένα διαφορετικό μέρος χωρίς τη Μέρκελ, και κανείς ακόμα δεν γνωρίζει σίγουρα με τι μοιάζει. Οι δυνάμεις και οι αδυναμίες της, τα επιτεύγματα και οι αποτυχίες της, περισσότερο από οποιουδήποτε άλλου, έχουν κάνει την Ευρώπη αυτό που είναι. H κομψή, συνοπτική και προσιτή βιογραφία της Μέρκελ από την Κάτι Μάρτον, Η Καγκελάριος, δεν είναι απλώς ένα πορτρέτο μιας πολιτικού, αλλά ενός είδους κεντρώας και συναινετικής πολιτικής που κάποτε φαινόταν ανιαρή, όμως τώρα έχει τη γοητεία ενός σχεδόν εξαφανισμένου είδους. Το είδος ευπρέπειας της Μέρκελ που θα μπορούσε να θεωρηθεί μονότονη, εκείνη την έκανε να φαίνεται σχεδόν εξωτική. Κάποτε, στη μεταπολεμική Ευρώπη μπορεί να φαινόταν ότι υπήρχαν πολλοί προσεκτικοί, υπομονετικοί, τεχνοκράτες πολιτικοί που δεν ήθελαν τίποτα περισσότερο ή λιγότερο από το να κάνουν τα πράγματα να λειτουργούν όσο το δυνατόν καλύτερα χωρίς να απειλούν τις υπάρχουσες δομές. Τώρα ο φόβος που επικρατεί στη Δυτική και Κεντρική Ευρώπη είναι ότι η Μέρκελ ήταν η τελευταία της φυλής αυτής. Έφυγε μέσα σε ένα σύννεφο όχι δόξας αλλά άγχους. Ο Πούτιν φρόντισε η εποχή της Μέρκελ να γίνει παρελθόν με ιλιγγιώδη ταχύτητα. Σε μια αποχαιρετιστήρια συνέντευξη στην Frankfurter Allgemeine Sonntagszeitung που δημοσιεύθηκε στα τέλη Οκτωβρίου, η Μέρκελ εξέφρασε τον δικό της φόβο ότι κάτι μεγάλο μπορεί να φτάσει στο τέλος του. Το έκανε, χαρακτηριστικά, χωρίς να μιλάει για τον εαυτό της. Οι σκέψεις της πλαισιώνονταν πιο αφηρημένα, αλλά υποστήριξε ότι η Ευρώπη μπορεί να βρίσκεται σε μια επικίνδυνη στιγμή ακριβώς λόγω μιας γενεαλογικής αλλαγής στην ηγεσία και του τι συνεπάγεται αυτό για τη λειτουργία της συλλογικής μνήμης: Πρέπει να προσέξουμε τώρα να μην εισέλθουμε σε μια ιστορική φάση στην οποία εξαφανίζονται σημαντικά διδάγματα από την ιστορία. Πρέπει να υπενθυμίσουμε ότι η πολυμερής παγκόσμια τάξη πραγμάτων δημιουργήθηκε ως μάθημα από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Θα μείνουν όλο και λιγότεροι άνθρωποι που έχουν ζήσει αυτή την περίοδο. Στην ιστορία υπάρχει ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο όπου οι άνθρωποι αρχίζουν να αντιμετωπίζουν με απερίσκεπτο τρόπο τις [πολιτικές] δομές όταν οι γενιές που δημιούργησαν αυτές τις δομές δεν είναι πλέον ζωντανές. Αυτό που θυμάται η Μέρκελ δεν είναι ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος αλλά ο μακρύς επίλογός του στον Ψυχρό Πόλεμο. Ο πατέρας της, ο Χορστ Κάσνερ, ένας αυστηρός και ιδεαλιστής Λουθηρανός πάστορας, μετακόμισε με την οικογένειά του στην Ανατολική Γερμανία αμέσως μετά τη γέννησή της, και εγκαταστάθηκε στη μικρή πόλη Τέμπλιν, πενήντα μίλια βόρεια του Βερολίνου, το 1954. Φαίνεται σημαντικό, ωστόσο, ότι οι αναμνήσεις της Μέρκελ περιλάμβαναν μια Γερμανία πριν από το Τείχος του Βερολίνου. Ήταν επτά ετών όταν η ΛΔΓ σφράγισε τα σύνορά της – οι γονείς της θεωρούσαν δεδομένο ότι θα μπορούσαν να ταξιδεύουν ελεύθερα από και προς τη Δύση. Επομένως μια από τις πολιτικές «δομές» που δεν θα θεωρούσε ποτέ δεδομένη ήταν η ελεύθερη μετακίνηση που δημιούργησε η ΕΕ. Αυτός ήταν ο λόγος που, για παράδειγμα, κατάλαβε αμέσως (και έβρισκε απεχθείς) τις συνέπειες της πιθανής επαναφοράς σκληρών συνόρων στο νησί της Ιρλανδίας μετά το Brexit. Οι Βρετανοί δυσκολεύονταν να κατανοήσουν γιατί έπαιρνε το ζήτημα αυτό τόσο σοβαρά, αλλά, εξήγησε: «Για 34 χρόνια ζούσα πίσω από το Σιδηρούν Παραπέτασμα, οπότε ξέρω πολύ καλά τι σημαίνει να εξαφανίζονται τα σύνορα, να πέφτουν τα τείχη.» Χωρίς αμφιβολία, αυτή η ανάμνηση έπαιξε ρόλο και στην πιο τολμηρή και ριζοσπαστική απόφαση της Μέρκελ: το άνοιγμα το 2015 των συνόρων της Γερμανίας σε ένα εκατομμύριο πρόσφυγες από τον πόλεμο της Συρίας. Γνώριζε ότι αυτή η πολιτική ήταν πολύ αμφιλεγόμενη και ότι άφηνε τη Γερμανία πιο διχασμένη από κάθε άλλη στιγμή μετά την πτώση του Τείχους. Αλλά εύστοχα υπενθύμισε στους συμπατριώτες της ότι η ίδια ήταν μία από αυτούς που είχαν αποκλειστεί από τις ελευθερίες και τις ευκαιρίες της Δυτικής Ευρώπης: «Τότε ήμουν μία από τους πολλούς που ήθελαν να μπουν μέσα». Σίγουρα η Μέρκελ είναι η τελευταία de facto ηγέτης της ΕΕ που κοίταζε από έξω και με λαχτάρα τη φιλελεύθερη δημοκρατία. Δίκαιες εκλογές, ελευθερία έκφρασης, ανεξάρτητα δικαστήρια, ατομικά δικαιώματα – για εκείνη αυτά δεν ήταν ποτέ καθημερινές πραγματικότητες. Έπρεπε επίσης να ανακαλύψει μόνη της, στα τριάντα της, βασικά γεγονότα της πρόσφατης ευρωπαϊκής ιστορίας, τα οποία στα νιάτα της είχαν διαμορφωθεί από τις επίσημες αφηγήσεις της ΛΔΓ για την ηρωική αντιφασιστική αντίσταση, υποβαθμίζοντας, κυρίως, την κεντρική θέση του Ολοκαυτώματος στον ναζισμό. Εξάλλου αυτές οι απουσίες δεν ήταν μόνο εξωτερικές επιρροές επάνω της. Ολόκληρη η προσωπικότητα της Μέρκελ είναι αυτή του επιβιώσαντος (και όχι του αντιφρονούντος) σε ένα ολοκληρωτικό κράτος: προσεκτική, μη συγκρουσιακή, σε επαγρύπνηση. Το χάρισμά της στον πολιτικό συμβιβασμό ήταν αυτό ενός κοριτσιού που είχε μάθει να λειτουργεί ταυτόχρονα ως πιστή στη Λουθηρανική Εκκλησία του πατέρα της (μια αμήχανη παρουσία σε ένα άθεο κράτος) και ως μέλος του επίσημου Κομμουνιστικού Κινήματος Νεολαίας. Ζώντας σε μια χώρα με ίσως το πιο ανεπτυγμένο σύστημα επίσημης παρακολούθησης που δημιουργήθηκε ποτέ στην Ευρώπη, έμαθε να έχει μια ιδιωτική ζωή, έναν μυστικό εαυτό που σχεδόν ποτέ δεν πρόδωσε, ακόμα και όταν είχε μια από τις πιο δημόσιες δουλειές στον κόσμο. Η Μάρτον θυμάται τη συνέντευξη τύπου της Μέρκελ μετά την πρώτη της ορκωμοσία ως καγκελαρίου. Η Τζούντι Ντέμπσι της International Herald Tribune της έκανε μια πολύ αμερικανική ερώτηση: «Κυρία Καγκελάριε, πώς νιώθετε;». Ήταν η τελευταία ερώτηση που θα απαντούσε ποτέ δημόσια η Μέρκελ. Μουρμούρισε: «Λοιπόν, ναι, καλά, δεδομένων των συνθηκών…» και έφυγε. Το πώς νιώθει η Μέρκελ ήταν πάντα προσωπική της υπόθεση. Η Μάρτον παραθέτει τα λόγια της: «Προσπάθησα να διατηρώ χώρους όπου μπορώ να είμαι χαρούμενη ή λυπημένη χωρίς να εξηγώ στο κοινό». Σε εκείνη την ομιλία στο Χάρβαρντ το 2019, έθιξε τη σχέση μεταξύ της πολιτικής καταστολής και της πλούσιας εσωτερικής ζωής που θα την έκανε, ως πολιτικό, τόσο αινιγματική και τόσο ανθεκτική: Ωστόσο, υπήρχε ένα πράγμα που [το Τείχος του Βερολίνου] δεν μπορούσε να κάνει όλα αυτά τα χρόνια: δεν μπορούσε να επιβάλει όρια στις εσωτερικές μου σκέψεις. Η προσωπικότητά μου, η φαντασία μου, τα όνειρα και οι επιθυμίες μου – οι απαγορεύσεις ή ο εξαναγκασμός δεν μπορούσαν να περιορίσουν τίποτα από αυτά. Είναι απολαυστικά ειρωνικό το γεγονός ότι απέφυγε να γίνει πληροφοριοδότης της Στάζι παριστάνοντας την φλύαρη χαζούλα. Η ίδια θυμάται: «Οι γονείς μου πάντα μου έλεγαν να πω στους αξιωματικούς της Στάζι ότι είμαι πολυλογού και ότι απλά δεν μπορούσα να κρατήσω το στόμα μου κλειστό. Είπα επίσης στους πράκτορες ότι δεν μπορούσα να κρατήσω μυστικό από τον σύζυγό μου ότι είμαι πληροφοριοδότρια». Στην πραγματικότητα, η μεγάλη ικανότητα της Μέρκελ ως πολιτικής διαχειρίστριας ήταν η εξαιρετική ικανότητά της να κρατά το στόμα της κλειστό. Η πρακτική της, όπως εξήγησε στους αποφοίτους του Χάρβαρντ, δεν ήταν πάντα «να ενεργούμε σύμφωνα με τις πρώτες μας παρορμήσεις, ακόμη και όταν πιεζόμαστε να πάρουμε άμεσα μια απόφαση, αλλά αντίθετα να σταματάμε μια στιγμή, να μένουμε ακίνητοι, να σκεφτόμαστε, να κάνουμε μια παύση». Ο χαρακτηριστικός της τρόπος σε συναντήσεις υψηλού επιπέδου και σε ευρύτερες πολιτικές συζητήσεις ήταν μια στρατηγική σιωπής. Περίμενε τους άλλους –συνήθως φλύαρους άντρες με πολύ υψηλά επίπεδα αυτοεκτίμησης– να εξαντλήσουν ό,τι ήθελαν να πουν πριν εισέλθει με το δικό της συμπέρασμα. Όπως το θέτει η Μάρτον, η «δύναμή» της ήταν «να αφήνει ένα άλφα αρσενικό να συνεχίζει να μιλάει και να περιμένει υπομονετικά ενώ αυτός αυτοκαταστρέφεται». Στο Πορτρέτο του καλλιτέχνη σε νεαρά ηλικία, το alter ego του Τζέιμς Τζόυς, ο Στήβεν Ντένταλους, αναφέρει «τα μόνα όπλα που επιτρέπω στον εαυτό μου να χρησιμοποιήσω – σιωπή, εξορία και πονηριά». Αυτά ήταν και τα όπλα της Μέρκελ. Έμενε σιωπηλή ενώ οι άλλοι μακρηγορούσαν. Μπήκε στον δυτικό κόσμο ως μετανάστρια ανάμεσα σε «ξένες παρέες», με όλη την εγρήγορση και τον αυτοέλεγχο του μετανάστη. Και χρησιμοποίησε την ψυχρή πονηριά του απόλυτου πολιτικού καιροσκόπου. Αυτό το έμαθε, αναμφίβολα, στη ΛΔΓ, όπου ανέπτυξε τη συνήθεια του ψυχρού υπολογισμού για να αποφύγει τους κινδύνους που θα αντιμετώπιζε είτε ως πληροφοριοδότρια είτε ως αντιφρονούσα. Σίγουρα από τη στιγμή που εισήλθε στη δημόσια ζωή, αμέσως μετά την πτώση του Τείχους, η Μέρκελ είχε ταλέντο στην ψυχρή πολιτική πατροκτονία. Ο Λόταρ ντε Μεζιέρ, ο πρώτος και τελευταίος δημοκρατικά εκλεγμένος πρωθυπουργός της ΛΔΓ, την έφερε στο ανώτατο επίπεδο πολιτικής διορίζοντάς την αναπληρώτρια εκπρόσωπο Τύπου της κυβέρνησής του. Ήταν αυτός που σύστησε τη Μέρκελ στον Κολ, ο οποίος τότε αναζητούσε μια Ανατολικογερμανίδα για να καλύψει την «ήπια» υπουργική θέση για τις γυναίκες και τη νεολαία στην ομοσπονδιακή κυβέρνηση του πρόσφατα ενωμένου κράτους. Αυτά ήταν, όπως σχολίασε ο ντε Μεζιέρ, «δύο θέματα για τα οποία η Άνγκελα πραγματικά δεν νοιαζόταν καθόλου», αλλά η θέση την έκανε, στα τριάντα έξι της χρόνια, τη νεότερη υπουργό στη γερμανική ιστορία. Ωστόσο, όταν ο ντε Μεζιέρ κατηγορήθηκε ψευδώς ότι ήταν πληροφοριοδότης της Στάζι, η Μέρκελ δεν έκανε τίποτα για να βοηθήσει τον μέντορά της. Και το 1998, όταν ο Κολ ενεπλάκη σε ένα σκάνδαλο σχετικά με παράνομες δωρεές στις προεκλογικές εκστρατείες του, η Μέρκελ ήταν το πρόσωπο που ενήργησε ως πολιτικός του δολοφόνος. Ο Κολ πατρονάροντάς την αναφερόταν στην προστατευόμενή του ως το Mädchen (κορίτσι) του. Έμαθε με σκληρό τρόπο ότι ήταν ένα κορίτσι που έκρυβε ένα ξυράφι στο μανίκι. Η μαεστρία στη χρήση αυτών των όπλων έκανε τη Μέρκελ την πιο δεινή πολιτικό της δημοκρατίας στην Ευρώπη και της επέτρεψε να συγκεντρώσει την εξουσία με την οποία κρατούσε την ΕΕ ενωμένη. Είχε, όμως, και μια αδυναμία που απειλούσε να τη διαλύσει. Η Μέρκελ πάντα έβλεπε τον εαυτό της ως επιστήμονα. Σχολίασε κάποτε ότι επέλεξε να σπουδάσει φυσική, «γιατί ακόμη και η Ανατολική Γερμανία δεν ήταν ικανή να αναστείλει τη βασική αριθμητική και τους κανόνες της φύσης». Η ανάλυση των προβλημάτων στη βασική τους αριθμητική ήταν ο συνήθης τρόπος της να κάνει πολιτική. Στον βαθμό που υπήρχε κάτι που θα μπορούσε να ονομαστεί μερκελισμός, ήταν μια αναβίωση του ωφελιμισμού του Μπένθαμ. Ο βασικός ισχυρισμός που θα έκανε για οποιαδήποτε επιλογή πολιτικής που επέλεγε ήταν ότι «τα πλεονεκτήματα υπερτερούν των μειονεκτημάτων». Αλλά η αυτοεικόνα της σκληροπυρηνικής πραγματίστριας, που ασχολείται μόνο με την επιδίωξη των καλύτερων διαθέσιμων αποτελεσμάτων, αποσιωπούσε τη σημασία της κληρονομιάς της ως κόρης Λουθηρανού πάστορα. Σε μια από τις κρίσιμες στιγμές της σύγχρονης ευρωπαϊκής ιστορίας, συμπεριφέρθηκε ουσιαστικά ως θρησκευόμενη ηθικολόγος. Μέρος του προβλήματος ήταν ότι ποτέ δεν φαινόταν να το αντιλαμβάνεται αυτό για τον εαυτό της. Εκ των υστέρων, είναι άκρως ειρωνικό το γεγονός ότι η προσέγγιση της Μέρκελ ήταν οριακά πραγματιστική ως προς την αντιμετώπιση του Πούτιν και η πιο τιμωρητική προς τους συμπολίτες των δημοκρατιών της ΕΕ. Με τη Ρωσία, ακόμη και μετά την προσάρτηση της Κριμαίας το 2014, ήταν υπέρ της διατήρησης της υφιστάμενης κατάστασης στον βαθμό που πίστευε ότι η εξάρτηση από τον Πούτιν για τις προμήθειες φυσικού αερίου της Γερμανίας ήταν απλώς ένας λογικός υπολογισμός των αμοιβαίων οικονομικών συμφερόντων. Ωστόσο, στην κρίση της ευρωζώνης μετά το μεγάλο τραπεζικό κραχ του 2008, η Μέρκελ αντιμετώπισε το οικονομικό και πολιτικό πρόβλημα σαν να ήταν μια δοκιμασία ηθικής δικαιοσύνης. Υποστήριξε την διαίρεση της ΕΕ σε καλούς πιστωτές (Γερμανία και άλλα έθνη της Βόρειας Ευρώπης) και κακούς οφειλέτες (το λεγόμενο γκρουπ PIIGS: Πορτογαλία, Ιταλία, Ιρλανδία, Ελλάδα και Ισπανία). Η Μάρτον υπενθυμίζει σκόπιμα ότι στα γερμανικά, η λέξη για το χρέος (Schuld) είναι η ίδια με αυτή για την ενοχή. Οι χώρες των οποίων οι τράπεζες είχαν δανειστεί απερίσκεπτα ήταν ένοχες∙ όσες χώρες (όπως φυσικά η Γερμανία) των οποίων οι τράπεζες είχαν δανείσει απερίσκεπτα ήταν αθώες. Και οι αμαρτωλοί έπρεπε να τιμωρηθούν – οι απλοί πολίτες των εθνών-οφειλετών έπρεπε να υποφέρουν για να πάρουν ένα μάθημα που δεν θα ξεχνούσαν ποτέ. Αυτός ο τρόπος ορισμού της κρίσης βόλευε την Γερμανία, αλλά είχε πολύ δυσάρεστες συνέπειες για τη μεγαλύτερη φιλοδοξία της Μέρκελ να ενοποιήσει την Ευρώπη. Η επιβολή δραστικών μέτρων λιτότητας παρέτεινε και βάθυνε την οικονομική ύφεση. Η Μέρκελ, εν τω μεταξύ, έκανε ελάχιστα για να αντικρούσει την εντύπωση ότι η Γερμανία αναλάμβανε την ευθύνη και υπαγόρευε τους όρους. Οι Ιρλανδοί οπαδοί στο Ευρωπαϊκό πρωτάθλημα ποδοσφαίρου του 2012 κρατούσαν μια σημαία που έγραφε: «Η Άνγκελα Μέρκελ νομίζει ότι είμαστε στη δουλειά». Στην Ελλάδα, μάλλον λιγότερο καλοήθεις διαδηλωτές απεικόνιζαν καρικατούρες της Μέρκελ ως Χίτλερ – μια τραγελαφική παρωδία, που όμως προέκυψε από την επιμονή της Γερμανίας ότι όλα θα ήταν καλά στην ευρωζώνη μόνο αν όλοι μπορούσαν να μάθουν να είναι πιο Γερμανοί. Η Άνγκελα Μέρκελ και τρεις δικτάτορες: Σι Τζινπίνγκ, Ερντογάν, Πούτιν στην 11η Σύνοδο Κορυφής της G20 στην Χανγκζού τον Απρίλιο 2016. © STEPHEN CROWLEY / THE NEW YORK TIMES Περιβάλλοντας με το κύρος της την ιδέα ότι οι οφειλέτες πρέπει να αναγκαστούν να εξαγνιστούν από τις ενοχές τους και να διορθώσουν τους τρόπους συμπεριφοράς τους, η Μέρκελ τροφοδότησε δύο αντιφατικά πάθη. Από τη μία πλευρά, δημιούργησε βαθιά δυσαρέσκεια στις χώρες οφειλέτες, μεταμφιέζοντας την υπεράσπιση των στενών γερμανικών δημοσιονομικών συμφερόντων ως ηθικό ζήτημα. Η ηθικολογία που σερβιρίστηκε ως συνοδευτικό στο πικρό πιάτο της οικονομικής λιτότητας έκανε ακόμη πιο δύσκολη την κατάποση. Η μεταχείριση της Ελλάδας ειδικότερα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί από όσους ήταν πάντα αντίθετοι στην ΕΕ ως απόδειξη ότι τελικά η ΕΕ δεν είναι παρά ένα κάλυμμα της γερμανικής ηγεμονίας. (Αυτή η διαστρέβλωση της πραγματικότητας ήταν μια κεντρική ιδέα των υποστηρικτών του Brexit.) Ωστόσο, από την άλλη πλευρά, η ηθικοποίηση της κρίσης χρέους μπορούσε επιπλέον να τροφοδοτεί, στην ίδια τη Γερμανία, ένα αφήγημα αυτολύπησης στην οποία οι οικονόμοι, υπεύθυνοι Γερμανοί εξαπατήθηκαν από τους ανεύθυνους Νοτιοευρωπαίους. Αυτή ήταν η ιδρυτική νοοτροπία του κόμματος Alternative für Deutschland (AfD), το οποίο εμφανίστηκε για να αμφισβητήσει τη Μέρκελ το 2013 και στη συνέχεια εκμεταλλεύθηκε το αντιμεταναστευτικό συναίσθημα για να δημιουργήσει μια πιο βίαιη μορφή διαμαρτυρίας, που έφερε την ακροδεξιά στην Μπούντεσταγκ για πρώτη φορά μετά την πτώση των Ναζί. Εξ ου και το μεγαλύτερο παράδοξο της εποχής της Μέρκελ: η ηγεσία μιας κεντρώας χριστιανοδημοκράτισσας ως αδιαμφισβήτητης πρώτης μεταξύ ίσων στην ΕΕ συνέπεσε με την απώλεια της κυριαρχίας της Χριστιανοδημοκρατίας στον χώρο του δεξιού κέντρου στην ευρωπαϊκή πολιτική. Η άνοδος ακροδεξιών κομμάτων όπως το AfD, η Λέγκα στην Ιταλία, το Νόμος και η Δικαιοσύνη της Πολωνίας, η Εθνική Συσπείρωση στη Γαλλία, το ισπανικό Vox και το Fidesz του Βίκτορ Όρμπαν στην Ουγγαρία δημιούργησαν μια βαθιά κρίση ταυτότητας στα άλλοτε κυρίαρχα συντηρητικά κόμματα, προκαλώντας αβεβαιότητα για το εάν θα πρέπει να πολεμήσουν ενάντια σε αυτό που ο Όρμπαν αποκαλεί «ανελεύθερη δημοκρατία» ή να κερδίσουν υποστηρικτές υιοθετώντας την. Σε ένα σύντομο δοκίμιο για την αποχώρηση της Μέρκελ, ο Όρμπαν ισχυρίστηκε ότι ενώ ο Κολ ήταν «ένας αγαπητός, παλιός φίλος, ένας χριστιανός αδελφός», η Μέρκελ είχε προκαλέσει «ρήξη» στην ευρωπαϊκή δεξιά υποστηρίζοντας τη «μεταναστευτική εισβολή» του 2015. Ο πειρασμός να επουλωθεί αυτό το ρήγμα υιοθετώντας τη ρητορική της ακροδεξιάς είναι, για τους παλιούς κεντρώους συντηρητικούς, πολύ ισχυρός. Στη Γαλλία, για παράδειγμα, η Βαλερί Πεκρές –υποψήφια του κυρίαρχου κεντροδεξιού κόμματος των Ρεπουμπλικάνων για την Γαλλική προεδρία, του οποίου ο πρώην ηγέτης Νικολά Σαρκοζί ήταν κάποτε ο στενότερος Ευρωπαίος σύμμαχος της Μέρκελ– έχει πλέον νομιμοποιήσει στον δημόσιο λόγο το ρατσιστικό σχήμα της «μεγάλης αντικατάστασης» των λευκών Χριστιανών από έγχρωμους και μουσουλμάνους. Η επιβίωση του Μερκελισμού χωρίς την Μέρκελ μεταξύ των καθιερωμένων συντηρητικών κομμάτων της Ευρώπης φαίνεται ολοένα και πιο δύσκολη. Το ευρύτερο ερώτημα που άφησε αναπάντητο η Μέρκελ είναι εάν είναι δυνατόν, στη νέα περίοδο πολέμου που εγκαινίασε ο Πούτιν, ένας ηγέτης του δημοκρατικού κόσμου να συνδυάσει τη φιλοδοξία και το όραμα, από τη μια, με τη σεμνότητα και την ευπρέπεια, από την άλλη. Υπήρξε σημαντική διότι δεν ενδιαφερόταν για αυτό που εμπνέει τον Πούτιν και τόσους πολλούς συναδέλφους του αυταρχικούς εθνικιστές: την επιδίωξη του μεγαλείου. Η υπόσχεση να ξαναγίνει η Ρωσία μεγάλη (ή η Αμερική ή η Βρετανία ή η Κίνα) αποτελεί τον πυρήνα της αντιδραστικής πολιτικής της τελευταίας δεκαετίας. Η Μέρκελ ήξερε πάντα ότι η Γερμανία, πάνω απ’ όλα, δεν πρέπει να είναι μεγάλη. Το 2011 έκανε έναν εμφανή μορφασμό καθώς, κατά τη διάρκεια της κρίσης χρέους της ευρωζώνης, ο ηγέτης του κοινοβουλευτικής ομάδας του κόμματός της, Φόλκερ Κάουντερ, καυχήθηκε: «Τώρα, εντελώς ξαφνικά, η Ευρώπη μιλάει γερμανικά». Η επιθυμία της Μέρκελ δεν ήταν να κάνει τη Γερμανία μεγάλη, αλλά συνηθισμένη. Η αδιάλλακτη προσωπική της σεμνότητα –ως καγκελάριος συνέχισε να μένει σε ένα ταπεινό διαμέρισμα σ’ ένα προπολεμικό κτίριο στο ανατολικό Βερολίνο και να σπρώχνει το καροτσάκι της γύρω από το τοπικό σουπερμάρκετ– ήταν η προσωπική της εκδοχή και μικρογραφία του πώς πίστευε ότι πρέπει να είναι η χώρα της. Κανένας σύγχρονος ηγέτης δεν είχε λιγότερη σχέση με τον εθνικό εξαιρετισμό. «Δεν νομίζω», είπε κάποτε, ότι «οι Γερμανοί είναι ιδιαίτερα κακοί ή εξαιρετικά υπέροχοι…. Μεγάλωσα εδώ. Μου αρέσει να ζω εδώ. Έχω εμπιστοσύνη σε αυτή τη χώρα, είμαι μέρος της ιστορίας της, με όλο της τον πόνο και όλα τα καλά πράγματα». Αυτή η μετρημένη λογική έγινε, κατά τη διάρκεια της καγκελαρίας της, παραδόξως ξεχωριστή. Το γεγονός ότι δεν ήταν φανταχτερή, έκανε την Μέρκελ να φαίνεται, έστω απρόθυμα, λαμπρή. Πρέπει, ωστόσο, η απόρριψη του μεγαλείου να συνεπάγεται την απώλεια κάθε έννοιας σκοπιμότητας μακροπρόθεσμα και σε μεγάλη κλίμακα; Κάποτε η Μέρκελ περιέγραψε τον εαυτό της ως «τόσο προσεκτική και συγκεντρωμένη όσο ένας σχοινοβάτης, να σκέφτεται μόνο το επόμενο βήμα». Κανείς δεν σχοινοβάτησε με τόση σιγουριά όσο εκείνη – και ακόμη και μετά από δεκαέξι χρόνια χωρίς να πέσει, αλλά να επιλέξει να κατέβει επιδέξια. Αλλά αυτός ο αποκλειστικός προσανατολισμός της σκέψης για το επόμενο βήμα σήμαινε επίσης ότι δεν είχε ιδέα για το τι μπορεί να υπάρχει στο τέλος του σχοινιού. Αυτό επαληθεύτηκε περισσότερο στις σχέσεις της με τον Πούτιν. Στην κρίση που ακολούθησε την προσάρτηση της Κριμαίας το 2014, η Μέρκελ έγινε η γητεύτρα της Δύσης του Πούτιν. Του μίλησε, σύμφωνα με την Μάρτον, τριάντα οκτώ φορές κατά τη διάρκεια εκείνης της κρίσης και έκανε περισσότερα από κάθε άλλον για την κατάρτιση της Συμφωνίας του Μινσκ, οι οποία καθιστούσε την αποκατάσταση της κυριαρχίας της Ουκρανίας ως αμοιβαία αναγνωρισμένο στόχο. Η επίτευξη της συμφωνίας απέδειξε την ικανότητα, την επιμονή και το ανιδιοτελές ενδιαφέρον της Μέρκελ για τις ζωές όσων απειλούνταν από έναν ευρύτερο πόλεμο. Αλλά μετά βίας ξεπέρασε τον χρόνο που διήρκεσε η καγκελαρία της. H Ευρώπη δεν χρειάστηκε πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα για να αποτίσει φόρο τιμής στην Μέρκελ συνειδητοποιώντας με οδυνηρό τρόπο όλα όσα πέτυχε, αλλά και όλα όσα άφησε ανεπίλυτα, τι σήμαινε για την υπεράσπιση της δημοκρατίας και την ανασφαλή κατάσταση στην οποία την άφησε. Στο Ο βίος του Γαλιλαίου του συμπατριώτη της Μπέρτολτ Μπρεχτ, ο νεαρός Αντρέας αναστενάζει λέγοντας, «Αλίμονο στη χώρα που δεν έχει ήρωες!» και ο Γαλιλαίος απαντά: «Όχι. Αλίμονο στη χώρα που έχει ανάγκη από ήρωες!». Για μεγάλο μέρος της σπουδαίας της καριέρας, η Μέρκελ ήταν το θαυμαστό παράδειγμα μιας ευχάριστα αντιηρωικής ηγεσίας. Τώρα η Δυτική Ευρώπη βρίσκεται στην πολύ δυσάρεστη θέση να χρειάζεται όχι έναν επιβλητικό ήρωα, αλλά κάποιον που να μπορεί, σε έναν κόσμο που άλλαξε ξαφνικά, να γεμίσει τις σιωπές της με αναγκαιότητα και στόχο. © THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS 2022 — Μετάφραση: Μιμή Βασιλάκη

Η τελευταία του είδους της

Σύνδεση